સ્કંદ પુરાણ · અધ્યાય 4.98

॥ વ્યાસ ઉવાચ॥ ॥
શૃણુ સૂત મહાભાગ યથા સ્કંદેન ભાષિતઃ॥
મહામહોત્સવઃ શંભોઃ પૃચ્છતે કુંભસંભવે

॥ સ્કંદ ઉવાચ ॥ ॥
નિશામય મહાપ્રાજ્ઞ શંભુ પ્રાવેશિકીં કથામ્ ॥
ત્રૈલોક્યાનંદજનનીં મહાપાતકતંકિનીમ્

મંદરાદાગતઃ શંભુશ્ચૈત્રે દમનપર્વણિ ॥
પ્રાપ્યાપ્યાનંદગહનમિતશ્ચેતશ્ચચાર હ

મોક્ષલક્ષ્મીવિલાસેથ પ્રાસાદે સિદ્ધિમાગતે ॥
દેવો વિરજસઃ પીઠાદંતર્ગેહં વિવેશ હ

ઊર્જશુક્લપ્રતિપદિ બુધરાધાસમાયુજિ ॥
ચંદ્રે સપ્તમરાશિસ્થે શેષેષૂચ્ચગ્રહેષુ ચ

વાદ્યમાનેષુ વાદ્યેષુ પ્રસન્નાસુ હરિત્સુ ચ ॥
બ્રાહ્મણાનાં શ્રુતિરવ ન્યક્કૃતાન્યરવાંતરે

પ્રતિશબ્દિત ભૂર્લોક ભુવર્લોકાંતરાધ્વનિ ॥
સર્વં પ્રમુદિતં ચાસીચ્છંભોઃ પ્રાવેશિકોત્સવે

જગુર્ગંધર્વનિકરા નનૃતુશ્ચાપ્સરોગણાઃ

ચારણાસ્તુ સ્તુતિં કુર્યુર્જર્હૃષુર્દેવતાગણાઃ

વવુર્ગંધવહા વાતા વવૃષુઃ કુસુમૈર્ઘનાઃ ॥
સર્વે મંગલનેપથ્યાઃ સર્વે મંગલભાષિણઃ

સ્થાવરા જંગમાઃ સર્વે જાતા આનંદમેદુરાઃ॥
સુરાસુરેષુ સર્વેષુ ગંધર્વેષૂરગેષુ ચ

વિદ્યાધરેષુ સાધ્યેષુ કિન્નરેષુ નરેષુ ચ ॥
સ્ત્રીપુંજાતેષુ સર્વેષુ રેજુશ્ચત્વાર એવ ચ

નિષ્પ્રત્યૂહં ચ નિતરાં પુરુષાર્થાઃ પદેપદે ॥
ધૂપધૂમભરૈર્વ્યોમ યદ્રક્તં તુ તદા મુને

નાદ્યાપિ નીલિમાનંતં પરિત્યજતિ કર્હિચિત્ ॥
નીરાજનાય યે દીપાસ્તદા સર્વે પ્રબોધિતાઃ

તેષાં જ્યોતીંષિ ખેદ્યાપિ રાજંતે તારકાચ્છલાત્ ॥
પ્રતિસૌધં પતાકાશ્ચ નાનાકારા વિચિત્રિતાઃ

રમ્યધ્વજપ્રભાધૌતા રેજુઃ પ્રતિ શિવાલયમ્ ॥
ક્વચિદ્ગાયંતિ ગીતજ્ઞાઃ ક્વચિન્નૃત્યંતિ નર્તકાઃ

ચતુર્વિધાનિ વાદ્યાનિ વાદ્યંતે ચ ક્વચિત્ક્વચિત્ ॥
પ્રત્યધ્વં ચંદનરસચ્છટા પિચ્છિલભૂમયઃ

હરિત શ્વેત માંજિષ્ઠ નીલ પીત બહુપ્રભાઃ ॥
પ્રત્યંગણં શુભાકારા રંગમાલાશ્ચકાશિરે

રત્નકુટ્ટિમભૂભાગા ગોપુરાગ્રેષુ રેજિરે ॥
સુધોજ્જ્વલા હર્મ્યમાલાઃ સૌધનામપ્રપેદિરે

અચેતનાન્યપિ તદા ચેતનાનીવ સંબભુઃ ॥
યાનિ કાનીહ કીર્ત્યંતે મંગલાનિ ઘટોદ્ભવ

તેષામેવ હિ સર્વેષાં તત્તુ જન્મદિવાભવત્ ॥
આગત્ય દેવદેવોથ મુક્તિમંડપમાવિશત્

અથાભિષિક્તશ્ચતુરાનનેન મહર્ષિવૃંદૈઃ સહ દેવદેવઃ ॥
શુભાસનસ્થઃ સહિતો ભવાન્યા કુમારવૃંદૈઃ પરિતો વૃતશ્ચ॥

રત્નૈરસંખ્યૈર્બહુભિર્દુકૂલૈર્માલ્યૈર્વિચિત્રૈર્લસદિષ્ટગંધૈઃ ॥
અપૂપુજન્દેવગણા મહેશં તદા મુદાતે ચ મહોરગ્રેંદ્રાઃ

રત્નાકરૈશ્ચાપિ ગિરીંદ્રવ્યૈર્યથા સ્વમન્યૈરપિ પુણ્યધીભિઃ ॥
સંપૂજિતઃ કુંભજ તત્ર શંભુર્નીરાજિતો માતૃગણૈરથેશઃ

સંતોષ્ય સર્વાન્પ્રથમં મુનીંદ્રાન્સ્વૈસ્વૈર્હૃદિસ્થૈશ્ચ ચિરાભિલાષૈઃ ॥
બ્રહ્માણમાભાષ્ય શિવોથ વિષ્ણું જગાદ સર્વામરવૃંદવંદ્યઃ

ઇતો નિષીદેતિ સમાનપૂર્વં ત્વં મે સમસ્તપ્રભુતૈકહેતુઃ ॥
દૂરેપિ તિષ્ઠન્નિકટસ્ત્વમેવ ત્વત્તો ન કશ્ચિન્મમ કાર્યકર્તા

ત્વયા દિવોદાસ નરેંદ્રવર્યઃ સદૂપદેશૈશ્ચ તથોપદિષ્ટઃ ॥
યથા સ સિદ્ધિં પરમામવાપ સમીહિતં મે નિખિલં ચ સિદ્ધમ્

વિષ્ણો વરં બ્રૂહિ ય ઈપ્સિતસ્તે નાદેયમત્રાસ્તિ કિમપ્યહો તે॥
ઇદં મયાઽઽનંદવનં યદાપ્તં હેતુસ્તુ તત્રત્વમસૌ ગણેશઃ

ન મે પ્રિયં કિંચન વિષ્ટપત્રયે તથા યથેયં પરસૌખ્યભૂમિઃ ॥
વારાણસી બ્રહ્મરસાયનસ્ય ખનિર્જનિર્યત્ર ન દીર્ઘશાયિનામ્

શ્રુત્વેતિ વાક્યં જગદીશિતુશ્ચ પ્રોવાચ વિષ્ણુર્વરદં મહેશમ્ ॥
યદિ પ્રસન્નોસિ પિનાકપાણે તદા પદાદ્દૂરમહં ન તે સ્યામ્

શ્રુત્વેતિ વાક્યં મધુસૂદનસ્ય જગાદ તુષ્ટો નિતરાં પુરારિઃ ॥
સદા મુરારે મમ સન્નિધૌ ત્વં તિષ્ઠસ્વ નિર્વાણરમાશ્રયેત્ર

આદાવનારાધ્ય ભવંતમત્ર યો માં ભજિષ્યત્યપિ ભક્તિયુક્તઃ ॥
સમીહિતં તસ્ય ન સેત્સ્યતિ ધ્રુવં પરાત્પરાન્મેંબુજ ચક્રપાણે

સર્વત્ર સૌખ્યં મમ મુક્તિમંડપે સંતિષ્ઠમાનસ્ય ભવેદિહાચ્યુત ॥
ન તત્તુ કૈલાસગિરૌ સુનિર્મલે ન ભક્તચેતસ્યપિ નિશ્ચલશ્રિયિ

નિમેષમાત્રં સ્થિરચિત્તવૃત્તયસ્તિષ્ઠંતિ યે દક્ષિણમંડપેત્ર મે ॥
અનન્યભાવા અપિ ગાઢમાનસા ન તે પુનર્ગર્ભદશામુપાસતે

સંસ્નાય યે ચક્રસરસ્યગાધે સમસ્તતીર્થૈક શિરોવિભૂષણે ॥
ક્ષણં વિશંતીહ નિરીહમાનસા નિરેનસસ્તે મમ પાર્ષદા હિ

સ્મરંતિ યે મામપવર્ગમંડપે કિંચિદ્યથાશક્તિ દદત્યપિ સ્વમ્ ॥
શૃણ્વંતિ પુણ્યાશ્ચ કથાઃ ક્ષણં સ્થિરાસ્તે કોટિગોદાનફલં ભજંતિ

ઉપેંદ્રતપ્તાનિ તપાંસિ તૈશ્ચિરં સ્નાતા હિ તે ચાખિલતીર્થસાર્થકૈઃ ॥
સ્નાત્વેહ યે વૈ મણિકર્ણિકા હ્રદે સમાસતે મુક્તિજનાશ્રયેક્ષણમ્

તીર્થાનિ સંતીહ પદેપદે હરે તુલા ક્વ તેષાં મણિકર્ણિકાયાઃ ॥
કતીહનો સંતિ શુભાશ્ચ મંડપાઃ પરંપરોમુક્તિરમાશ્રયોયમ્

કૈવલ્યમંડપસ્યાસ્ય ભવિષ્યે દ્વાપરે હરે ॥
લોકે ખ્યાતિર્ભવિત્રીયમેષ કુક્કુટમંડપઃ

॥ હરિરુવાચ ॥ ॥
ભાલનેત્રસમાખ્યાહિ કથં નિર્વાણમંડપઃ ॥
તથા ખ્યાતિમસૌ ગંતા યથા દેવેન ભાષિતમ્

॥ દેવદેવ ઉવાચ ॥ ॥
મહાનંદો દ્વિજો નામ ભવિષ્યોત્ર ચતુર્ભુજ ॥
અગ્રવેદીસમાચારસ્ત્યક્તતીર્થપ્રતિગ્રહઃ

અદાંભિકોઽક્રૂરમનાઃ સદૈવાતિથિવલ્લભઃ ॥
અથ યૌવનમાસાદ્ય પિતર્યુપરતે સ હિ

વિષમેષુ શરૈસ્તીવ્રૈઃ કારિતસ્ત્વપદે પદમ્ ॥
જહાર કસ્યચિદ્ભાર્યા મૈત્રીં કૃત્વા તુ તેન વૈ

તયા ચ પ્રેરિતોઽપેયં પપૌ ચાપિ વિમોહિતઃ ॥
અભક્ષ્યભક્ષણરુચિરભૂન્મદનમોહિતઃ

વૈષ્ણવાન્ધનિનો દૃષ્ટ્વા ક્ષણં વૈષ્ણવવેષભૃત્ ॥
શૈવાન્નિંદતિ મૂઢાત્મા નરકત્રાણકારણમ્

શિવભક્તાન્સમાલોક્ય કિંચિચ્ચ પરિદિત્સુકાન્ ॥
ગર્હયેદ્વૈષ્ણવાન્સર્વાઞ્શૈવલિંગોપજીવકઃ

ઇતિ પાખંડધર્મજ્ઞઃ સંધ્યાસ્નાનપરાઙ્મુખઃ ॥
વિશાલતિલકઃ સ્રગ્વી શુદ્ધધૌતાંબરોજ્વલઃ ॥ ૪૬.

શિખી ચોપગ્રહકરઃ સર્વેભ્યોઽસત્પ્રતિગ્રહી॥
તસ્યાપત્યદ્વયં જાતમુન્મત્તપથવર્તિનઃ

એવં તસ્ય પ્રવૃત્તસ્ય કશ્ચિત્પર્વતદેશતઃ ॥
સમાગમિષ્યતિ ધની તીર્થયાત્રાર્થસિદ્ધયે

સ્નાત્વા સ ચક્રસરસિ કથયિષ્યતિ ચેતિ વૈ ॥
અહમસ્તિ ધનોદિત્સુર્જાત્યા ચાંડાલસત્તમઃ

અસ્તિ કશ્ચિત્પ્રતિગ્રાહી યસ્મૈ દદ્યામહં ધનમ્ ॥
ઇતિ તસ્ય વચઃ શ્રુત્વા કૈશ્ચિચ્ચાંગુલિસંજ્ઞયા

ઉદ્દિષ્ટ ઉપવિષ્ટોસૌ યો જપેદ્ધ્યાનમુદ્રયા ॥
એષ પ્રતિગ્રહં ત્વત્તો ગ્રહીષ્યતિ ન ચેતરઃ

ઇતિ તેષાં વચઃ શ્રુત્વા સ ગત્વા તત્સમીપતઃ ॥
દંડવત્પ્રણિપત્યાથ તં બભાષે તદાંત્યજઃ

મામુદ્ધર મહાવિપ્ર તીર્થં મે સફલીકુરુ ॥
કિંચિદ્વસ્ત્વસ્તિ મે તત્ત્વં ગૃહાણાનુગ્રહં કુરુ

અથાક્ષમાલિકાં કર્ણે કૃત્વા ધ્યાનં વિસૃજ્ય ચ ॥
કિયદ્ધનં તવાસ્તીહ પપ્રચ્છ કરસંજ્ઞયા

તસ્ય સંજ્ઞાં સ વૈ બુદ્ધ્વા પ્રોવાચાતિ પ્રહૃષ્ટવત્ ॥
સંતૃપ્તિર્યાવતા તે સ્યાત્તાવદ્દાસ્યામિ નાન્યથા

ઇતિ તદ્વચનં શ્રુત્વા ત્યક્ત્વા મૌનમુવાચ હ ॥
સાનંદઃ સ મહાનંદો નિઃસ્પૃહોસ્મિ પ્રતિગ્રહે

પરં તેઽનુગ્રહાર્થં તુ કરિષ્યામિ પ્રતિગ્રહમ્ ॥
કિંચ મે વચનં ત્વં ચેત્કરિષ્યસ્યુત્તમોત્તમ

યાવદસ્ત્યખિલં વિત્તં તન્મધ્યે ન્યસ્ય કસ્યચિત્ ॥
ન સ્તોકમપિ દાતવ્યં તદાઽઽદાસ્યામિ નાન્યથા

॥ ચાંડાલ ઉવાચ ॥ ॥
યાવદસ્તિ મયાનીતં વિશ્વેશપ્રીતયે વસુ॥
તાવત્તુભ્યં પ્રદાસ્યામિ વિશ્વેશસ્ત્વં યતો મમ

યે વસંતીહ વિશ્વેશ રાજધાન્યાં દ્વિજોત્તમ ॥
ક્ષુદ્રાક્ષુદ્રા જંતુમાત્રા વિશ્વેશાં શાસ્ત એવ હિ

પરોદ્ધરણશીલા યે યે પરેચ્છાપ્રપૂરકાઃ ॥
પરોપકૃતિશીલા યે વિશ્વેશાં શાસ્ત એવ હિ

ઇતિ તદ્વચનં શ્રુત્વા પ્રહૃષ્ટેંદ્રિયમાનસઃ ॥
ઉવાચ પાર્વતીયં તં સોઽગ્રજન્માંત્યજં તદા

આયાહિ દર્ભાનાદેહિ કુરૂત્સર્ગં ત્વરાન્વિતઃ ॥
તથેતિ સ ચકારાશુ પાર્વતીયો મહામનાઃ

વિશ્વેશઃ પ્રીયતાં ચેતિ પ્રોચ્ય યાતો યથાગતઃ ॥
સ ચ દ્વિજો દ્વિજૈરન્યૈર્ધિક્કૃતોપિ વસન્નિહ

બહિર્નિર્ગતમાત્રસ્તુ બહુભિઃ પરિભૂયતે ॥
ચાંડાલબ્રાહ્મણશ્ચૈષ ચાંડાલાત્ત ધનસ્ત્વસૌ

અસાવેવ હિ ચાંડાલઃ સર્વલોકબહિષ્કૃતઃ ॥
ઇત્થં તમનુધાવંતિ થૂત્કુર્વંતઃ પરિતો હરે

સ ચ તદ્ભયતો ગેહાત્કાકભીતદિવાંધવત્ ॥
ન નિઃસરેત્ક્વચિદપિ લજ્જાકૃતિ નતાસ્યકઃ

સ એકદા સંપ્રધાર્ય ગૃહિણ્યા લોકદૂષિતઃ ॥
જગામ કીકટાન્દેશાંસ્ત્યક્ત્વા વારાણસીં પુરીમ્

મધ્યે માર્ગં સ ગચ્છન્વૈ લક્ષિતસ્તુ સકાંચનઃ ॥
અપિ કાર્પટિકાંતસ્થઃ સ રુદ્ધો માર્ગરોધિભિઃ

નીત્વા તે તમરણ્યાનીં તસ્કરાઃ સપરિચ્છદમ્॥
ઉલ્લુંઠ્ય ધનમાદાય સમાલોચ્ય પરસ્પરમ્

પ્રોચુર્ભૂરિધનં ચૈતજ્જીર્યત્યસ્મિન્ન જીવતિ ॥
અસૌ ધની પ્રયત્નેન વધ્યઃ સપરિચારકઃ

સંપ્રધાર્યેતિ તેપ્રાહુઃ સ્મર્તવ્યં સ્મર પાંથિક ॥
ત્વાં વયં ઘાતયિષ્યામો નિશ્ચિતં સપરિચ્છદમ્

નિશમ્યેતિ મનસ્યેવ કથયામાસ સ દ્વિજઃ ॥
અહો પ્રતિગૃહીતં મે યદર્થં વસુ ભૂરિશઃ

કુટુંબમપિ તન્નષ્ટં નષ્ટશ્ચાપિ પ્રતિગ્રહઃ ॥
જીવિતં ચાપિ મે નષ્ટં નષ્ટા કાશીપુરીસ્થિતિઃ

યુગપત્સર્વમેવાશુ નષ્ટં દુર્બુદ્ધિચેષ્ટયા ॥
ન કાશ્યાં મરણં પ્રાપ્તં તસ્માદ્દુષ્ટપ્રતિગ્રહાત્

પ્રાંતે કુટુંબસ્મરણાત્તથાકાશીસ્મૃતેરપિ ॥
ચોરૈર્હતોપિ સ તદા કીકટે કુક્કુટોઽભવત્

સા કુક્કુટી સુતૌ તૌ તુ તામ્રચૂડત્વમાપતુઃ ॥
પ્રાંતે કાશીસ્મરણતો જાતા જાતિસ્મૃતિઃ પરા

ઇત્થં બહુતિથેકાલે ગતે કાર્પટિકોત્તમાઃ ॥
તસ્મિન્નેવાધ્વનિ પ્રાપ્તાશ્ચત્વારો યત્ર કુક્કુટાઃ

વારાણસ્યાઃ કથાં પ્રોચ્ચૈઃ કુર્વંતોઽન્યોન્યમેવ હિ ॥
કાશીકથાં સમાકર્ણ્ય તદા તે ચરણાયુધાઃ

જાતિસ્મૃતિપ્રભાવેણ તત્સંગેન તુ નિર્ગતાઃ ॥
તૈશ્ચ કાર્પટિકશ્રેષ્ઠેઃ પથિ દૃષ્ટ્વા કૃપાલુભિઃ

તંદુલાદિપરિક્ષેપૈઃ પ્રાપિતાઃ ક્ષેત્રમુત્તમમ્ ॥
તે તુ ક્ષેત્રં સમાસાદ્ય ચત્વારશ્ચરણાયુધાઃ

ચરિષ્યંતોઽત્ર પરિતો મુક્તિમંડપમુત્તમમ્ ॥
જિતાહારાન્સનિયમાન્કામક્રોધપરાઙ્મુખાન્

પ્રહાસાન્મત્કથાલાપાઁલ્લાભમોહવિવર્જિતાન્ ॥
સ્વર્ધુનીસ્નાનસંક્લિન્ન સુનિર્મલશિરોરુહાન્

મન્નામોચ્ચારણપરાન્મત્કથાર્પિતસુશ્રુતીન્ ॥
મદ્દત્તચિત્તસદ્વૃત્તીન્દૃષ્ટ્વા ક્ષેત્રનિવાસિનઃ

માનયામાસુરથ તાન્કુક્કુટાન્સાધુવર્ત્મનઃ ॥
પ્રાક્તનાં વાસનાયોગાત્સંપ્રધાર્ય પરસ્પરમ્ ॥
ક્રમેણાહારમાકુંચ્ય પ્રાણાંસ્ત્યક્ષ્યંતિ ચાત્ર વૈ

પશ્યતાં સર્વલોકાનાં વિષ્ણો તે મદનુગ્રહાત્ ॥
વિમાનમધિરુહ્યાશુ કૈલાસં પ્રાપ્ય મત્પદમ્

નિર્વિશ્ય સુચિરં કાલં દિવ્યાન્ભોગાનનુત્તમાન્ ॥
તતોઽત્ર જ્ઞાનિનો ભૂત્વા મુક્તિં પ્રાપ્સ્યંતિ શાશ્વતીમ્

તતો લોકાસ્તદદારભ્ય કથયિષ્યંતિ સર્વતઃ ॥
મુક્તિમંડપનામૈતદેષ કુક્કુટમંડપઃ

ચરિત્રમપિ વૈ તેષાં યે સ્મરિષ્યંતિ માનવાઃ ॥
મુક્તિમંડપમાસાદ્ય શ્રેયઃ પ્રાપ્સ્યંતિ તેપિ હિ

ઇતિ યાવત્કથાં શંભુર્ભવિષ્યામગ્રતો હરેઃ ॥
અકરોત્તુમુલો નાદો ઘંટાનાં તાવદુદ્ગતઃ

અથનંદિનમાહૂય દેવદેવ ઉમાધવઃ ॥
પ્રોવાચ નંદિન્વિજ્ઞાયાગત્ય બ્રૂહિ કુતો રવઃ

અથ નંદી સમાગત્ય પ્રોવાચ વૃષભધ્વજમ્॥
નમસ્કૃત્ય પ્રહૃષ્ટાસ્યઃ પ્રબદ્ધકરસંપુટઃ

॥ નંદ્યુવાચ ॥ ॥
દેવદેવ ત્રિનયન કિમપૂર્વં બ્રવીમિ તે ॥
મોક્ષલક્ષ્મીવિલાસોઽત્ર કૈશ્ચિત્કૈશ્ચિત્સમર્ચ્યતે

અથ સ્મિત્વાબ્રવીચ્છંભુઃ સિદ્ધં નસ્તુ સમીહિતમ્ ॥
ઉત્થાય દેવદેવેશઃ સહ દેવ્યા સુમંગલઃ

બ્રહ્મણા હરિણા સાર્ધં તતોઽગાદ્રંગમંડપમ્ ॥
॥ સ્કંદ ઉવાચ ॥ ॥
શ્રુત્વાધ્યાયમિમં પુણ્યં પરમાનંદકારણમ્ ॥
નરઃ પરાં મુદં પ્રાપ્ય કૈલાસં પ્રાપ્સ્યતિ ધ્રુવમ્

ઇતિ શ્રીસ્કાંદે મહાપુરાણ એકાશીતિ સાહસ્ર્યાં સંહિતાયાં ચતુર્થે કાશીખંડ ઉત્તરાર્ધે મુક્તિમંડપગમનં નામાષ્ટનવતિતમોઽધ્યાયઃ