સ્કંદ પુરાણ · અધ્યાય 4.95

॥ વ્યાસ ઉવાચ [। ॥
શૃણુ સૂત મહાબુદ્ધે યથા સ્કંદેન ભાષિતમ્ ॥
ભવિષ્યં મમ તસ્યાગ્રે કુંભયોને મહામતે

॥ સ્કંદ ઉવાચ ॥ ॥
નિશામય મહાભાગ ત્વં મૈત્રાવરુણે મુને ॥
પારાશર્યો મુનિવરો યથા મોહમુપૈષ્યતિ

વ્યસ્ય વેદાન્મહાબુદ્ધિર્નાના શાખા પ્રભેદતઃ ॥
અષ્ટાદશપુરાણાનિ સૂતાદીન્પરિપાઠ્ય ચ

શ્રુતિસ્મૃતિપુરાણાનાં રહસ્યં યસ્ત્વચીકરત્ ॥
મહાભારતસંજ્ઞં ચ સર્વલોકમનોહરમ્

સર્વપાપપ્રશમનં સર્વશાંતિકરં પરમ્ ॥
યસ્ય શ્રવણમાત્રેણ બ્રહ્મહત્યા વિનશ્યતિ

એકદા સ મુનિઃ શ્રીમાન્પર્યટન્પૃથિવીતલે ॥
સંપ્રાપ્તો નૈમિષારણ્યં યત્ર સંતિ મુનીશ્વરાઃ

અષ્ટાશીતિસહસ્રાણિ શૌનકાદ્યાસ્તપોધનાઃ ॥.
ત્રિપુંડ્રિતમહાભાલા લસદ્રુદ્રાક્ષમાલિનઃ

વિભૂતિધારિણો ભક્ત્યા રુદ્રસૂક્તજપપ્રિયાન્ ॥
લિંગારાધનસંસક્તાઞ્છિવનામકૃતાદરાન્

એક એવ હિ વિશ્વેશો મુક્તિદો નાન્ય એવ હિ ॥
ઇતિ બ્રુવાણાન્સતતં પરિનિશ્ચિતમાનસાન્

વિલોક્ય સ મુનિર્વ્યાસસ્તાસર્વાન્ગિરિશાત્મનઃ ॥
ઉત્ક્ષિપ્ય તર્જનીમુચ્ચૈઃ પ્રોવાચેદં વચઃ પુનઃ

પરિનિર્મથ્ય વાગ્જાલં સુનિશ્ચિત્યાસકૃદ્બહુ ॥
ઇદમેકં પરિજ્ઞાતં સેવ્યઃ સર્વેશ્વરો હરિઃ

વેદે રામાયણે ચૈવ પુરાણેષુ ચ ભારતે ॥
આદિમધ્યાવસાનેષુ હરિરેકોઽત્ર નાપરઃ

સત્યં સત્યં ત્રિસત્યં પુનઃ સત્યં ન મૃષા પુનઃ ॥
ન વેદાદપરં શાસ્ત્રં ન દેવોચ્યુતતઃ પરઃ

લક્ષ્મીશઃ સર્વદો નાન્યો લક્ષ્મીશોપ્યપવર્ગદઃ ॥
એક એવ હિ લક્ષ્મીશસ્તતો ધ્યેયો ન ચાપરઃ

ભુક્તેર્મુક્તેરિહાન્યત્ર નાન્યો દાતા જનાર્દનાત્॥
તસ્માચ્ચતુર્ભુજો નિત્યં સેવનીયઃ સુખેપ્સુભિઃ

વિહાય કેશવાદન્યં યે સેવંતેલ્પમેધસઃ ॥
સંસારચક્રે ગહને તે વિશંતિ પુનઃપુનઃ

એક એવ હિ સર્વેશો હૃષીકેશઃ પરાત્પરઃ ॥
તં સેવમાનઃ સતતં સેવ્યસ્ત્રિજગતાં ભવેત્

એકો ધર્મપ્રદો વિષ્ણુસ્ત્વેકો બહ્વર્થદો હરિઃ ॥
એકઃ કામપ્રદશ્ચક્રી ત્વેકો મોક્ષપ્રદોચ્યુતઃ

શાર્ઙ્ગિણં યે પરિત્યજ્ય દેવમન્યમુપાસતે ॥
તે સદ્ભિશ્ચ બહિષ્કાર્યા વેદહીના યથા દ્વિજાઃ

શ્રુત્વેતિ વાક્યં વ્યાસસ્ય નૈમિષારણ્યવાસિનઃ॥
પ્રવેપમાનહૃદયાઃ પરિપ્રોચુરિદં વચઃ

॥ ઋષય ઊચુઃ ॥ ॥
પારાશર્ય મુને માન્યસ્ત્વમસ્માકં મહામતે ॥
યતો વેદાસ્ત્વયા વ્યસ્તાઃ પુરાણાન્યપિ વેત્તિ યત્

યતશ્ચ કર્તા ત્વમસિ મહતો ભારતસ્ય વૈ ॥
ધર્માર્થકામમોક્ષાણાં વિનિશ્ચયકૃતો ધ્રુવમ્

તત્ત્વજ્ઞઃ કોપરશ્ચાત્ર ત્વત્તઃ સત્યવતીસુત॥
ભવતા યત્પ્રતિજ્ઞાતં નિશ્ચિત્યોક્ષિપ્યતર્જનીમ્

અસ્મિન્માણવકાસ્તત્ર પરિશ્રદ્દધતે નહિ ॥
પ્રતિજ્ઞા તસ્ય વચસસ્તવ શ્રદ્ધા ભવેત્તદા

યદાઽઽનંદવને શંભોઃ પ્રતિજાનાસિ વૈ વચઃ

ગચ્છ વારાણસીં વ્યાસ યત્ર વિશ્વેશ્વરઃ સ્વયમ્ ॥
ન તત્ર યુગધર્મોસ્તિ ન ચ લગ્ના વસુંધરા

ઇતિ શ્રુત્વા મુનિર્વ્યાસઃ કિંચિત્કુપિતવદ્ધૃદિ ॥
જગામ તૂર્ણં સહિતઃ સ્વશિષ્યૈરયુતોન્મિતૈઃ

પ્રાપ્ય વારાણસીં વ્યાસઃ સ્નાત્વા પંચનદે હ્રદે ॥
શ્રીમન્માધવમભ્યર્ચ્ય યયૌ પાદોદકં તતઃ

તત્ર સ્નાનાદિકં કૃત્વા દૃષ્ટ્વા ચૈવાદિકેશવમ્ ॥
પંચરાત્રં તતઃ કૃત્વા વૈષ્ણવૈરભિનંદિતઃ

અગ્રતઃ પૃષ્ઠતઃ શંખૈર્વાદ્યમાનૈઃ પ્રમોદિતઃ ॥
જયવિષ્ણો હૃષીકેશ ગોવિંદ મધુસૂદન

અચ્યુતાનંતવૈકુંઠ માધવોપેંદ્રકેશવ ॥
ત્રિવિક્રમ ગદાપાણે શાર્ઙ્ગપાણે જનાર્દન

શ્રીવત્સવક્ષઃ શ્રીકાંત પીતાંબર મુરાંતક ॥
કૈટભારે બલિધ્વંસિન્કંસારે કેશિસૂદન ॥

નારાયણાસુરરિપો કૃષ્ણ શૌરે ચતુર્ભુજ ॥
દેવકીહૃદયાનંદ યશોદાનંદવર્ધન

પુંડરીકાક્ષ દૈત્યારે દામોદર બલપ્રિય ॥
બલારાતિસ્તુત હરે વાસુદેવ વસુપ્રદ

વિષ્વક્ચમૂસ્તાર્ક્ષ્ય રથવનમાલિન્નરોત્તમ ॥
અધોક્ષજ ક્ષમાધાર પદ્મનાભ જલેશય

નૃસિંહ યજ્ઞવારાહ ગોપગોપાલવલ્લભ ॥
ગોપીપતે ગુણાતીત ગરુડધ્વજ ગોત્રભૃત્

જય ચાણૂરમથન જય ત્રૈલોક્યરક્ષણ ॥
જયાનાદ્ય જયાનંદ જય નીલોત્પલદ્યુતે

કૌસ્તુભોદ્ભૂષિતોરસ્ક પૂતનાધાતુશોષણ ॥
રક્ષરક્ષ જગદ્રક્ષામણે નરકહારક

સહસ્રશીર્ષપુરુષ પુરુહૂત સુખપ્રદ ॥
યદ્ભૂતં યચ્ચ ભાવ્યં વૈ તત્રૈકઃ પુરુષો ભવાન્

ઇત્યાદિ નામમાલાભિઃ સંસ્તુવન્વનમાલિનમ્ ॥
સ્વચ્છંદલીલયા ગાયન્નૃત્યંશ્ચ પરયા મુદા

વ્યાસો વિશ્વેશભવનં સમાયાતઃ સુહૃષ્ટવત્ ॥
જ્ઞાનવાપી પુરોભાગે મહાભાગવતૈઃ સહ

વિરાજમાનસત્કંઠસ્તુલસીવરદામભિઃ ॥
સ્વયં તાલધરો જાતઃ સ્વયં જાતઃ સુનર્તકઃ

વેણુવાદનતત્ત્વજ્ઞઃ સ્વયં શ્રુતિધરોભવત્ ॥
નૃત્યં પરિસમાપ્યેત્થં વ્યાસઃ સત્યવતીસુતઃ

પુનરૂર્ધ્વભુજં કૃત્વા દક્ષિણં શિષ્યમધ્યગઃ ॥
પુનઃ પપાઠ તાનેવ શ્લોકાન્ગાયન્નિવોચ્ચકૈઃ

પરિનિર્મથ્ય વાગ્જાલં સુનિશ્ચિત્યાસકૃદ્બહુ ॥
ઇદમેકં પરિજ્ઞાતં સેવ્યઃ સર્વેશ્વરો હરિઃ

ઇત્યાદિ શ્લોકસંઘાતં સ્વપ્રતિજ્ઞા પ્રબોધકમ્॥
યાવત્પઠતિ સ વ્યાસઃ સવ્યમુત્ક્ષિપ્ય વૈ ભુજમ્

તસ્તંભ તાવત્તદ્બાહું સ શૈલાદિઃ સ્વલીલયા ॥
વાક્સ્તંભશ્ચાપિ તસ્યાસીન્મુનેર્વ્યાસસ્ય સન્મુનેઃ

તતો ગુપ્તં સમાગમ્ય વિષ્ણુર્વ્યાસમભાષત ॥
અપરાદ્ધં મહચ્ચાત્ર ભવતા વ્યાસ નિશ્ચિતમ્

તવૈતદપરાધેન ભીતિર્મેપિ મહત્તરા ॥
એક એવ હિ વિશ્વેશો દ્વિતીયો નાસ્તિ કશ્ચન

તત્પ્રસાદાદહં ચક્રી લક્ષ્મીશસ્તત્પ્રભાવતઃ ॥
ત્રૈલોક્યરક્ષાસામર્થ્યં દત્તં તેનૈવ શંભુના

તદ્ભક્ત્યા પરમૈશ્વર્યં મયા લબ્ધં વરાત્તતઃ ॥
ઇદાનીં સ્તુહિ તં શંભું યદિ મે શુભમિચ્છસિ

અન્યદાપિ ન વૈ કાર્યા ભવતા શેમુષીદૃશી ॥
પારાશર્ય ઇતિ શ્રુત્વા સંજ્ઞયા વ્યાજહાર હ

ભુજસ્તંભઃ કૃતસ્તેન નંદિના દૃષ્ટિમાત્રતઃ ॥
વાક્સ્તંભસ્તદ્ભયાજ્જાતઃ સ્પૃશ મે કંઠકંદલીમ્

યથા સ્તોતું ભવાનીશ પ્રભવાભિ ભવાંતકમ ॥
સંસ્પૃશ્ય વિષ્ણુસ્તત્કંઠં ગુપ્તમેવ જગામ હ

તતઃ સત્યવતીસૂનુસ્તથા સ્તંભિતદોર્લતઃ॥
પ્રારબ્ધવાન્મહેશાનં પરિતુષ્ટોતુમુદારધીઃ ॥

॥ વ્યાસ ઉવાચ ॥ ॥
એકો રુદ્રો ન દ્વિતીયો યતસ્તદ્બ્રહ્મૈવૈકં નેહ નાનાસ્તિ કિંચિત્ ॥
યદ્યપ્યન્યઃ કોપિ વા કુત્રચિદ્વા વ્યાચષ્ટાં તદ્યસ્ય શક્તિર્મદગ્રે

યઃ ક્ષીરાબ્ધેર્મંદરાઘાતજાતો જ્વાલામાલી કાલકૂટોતિ ભીમઃ ॥
તં સોઢું વા કો પરોઽભૂન્મહેશાદ્યત્કીલાભિઃ કૃષ્ણતામાપ વિષ્ણુઃ

યદ્વાણોભૂચ્છ્રીપતિર્યસ્ય યંતા લોકેશો યત્સ્યંદનં ભૂઃ સમસ્તા ॥
વાહા વેદા યસ્ય યેનેષુપાતાદ્દગ્ધા ગ્રામાસ્ત્રૈપુરાસ્તત્સમઃ કઃ

યં કદર્પો વીક્ષમાણઃ સમાનં દેવૈરન્યૈર્ભસ્મજાતઃ સ્વયં હિ ॥
પૌષ્પૈર્બાણૈઃ સર્વવિશ્વૈકજેતા કો વા સ્તુત્યઃ કામજેતુસ્તતોન્યઃ

યં વૈ વેદો વેદ નો નૈવ વિષ્ણુર્નોવા વેધા નો મનો નૈવ વાણી ॥
તં દેવેશં માદૃશઃ કોલ્પમેધા યાથાત્મ્યાદ્વૈ વેત્ત્યહો વિશ્વનાથમ્

યસ્મિન્સર્વં યસ્તુ સર્વત્ર સર્વો યો વૈ કર્તા યોઽવિતા યોઽપહર્તા ॥
નો યસ્યાદિર્યઃ સમસ્તાદિરેકો નો યસ્યાંતો યોંતકૃત્તં નતોસ્મિ

યસ્યૈકાખ્યા વાજિમેધેન તુલ્યા યસ્યા ન ત્યા ચૈકયાલ્પેંદ્રલક્ષ્મીઃ ॥
યસ્ય સ્તુત્યા લભ્યતે સત્યલોકો યસ્યાર્ચાતો મોક્ષલક્ષ્મીરદૂરા

નાન્યં દેવં વેદ્મ્યહં શ્રીમહેશાન્નાન્યં દેવં સ્તૌમિ શંભોરૃતેઽહમ્ ॥
નાન્યં દેવં વા નમામિ ત્રિનેત્રાત્સત્યં સત્યં સત્યમેતન્મૃષા ન

ઇત્થં યાવત્સ્તૌતિ શંભું મહર્ષિસ્તાવન્નંદી શાંભવાદ્દૃક્પ્રસાદાત્ ॥
તદ્દોઃ સ્તંભં ત્યક્તવાંશ્ચાબભાષે સ્માયંસ્માયં બ્રાહ્મણેભ્યો નમો વઃ

નંદિકેશ્વર ઉવાચ ॥
ઇદં સ્તવં મહાપુણ્યં વ્યાસ તે પરિકીર્તિતમ્ ॥
યઃ પઠિષ્યતિ મેધાવી તસ્ય તુષ્યતિ શંકરઃ

વ્યાસાષ્ટકમિદં પ્રાતઃ પઠિતવ્યં પ્રયત્નતઃ ॥
દુઃસ્વપ્નપાપશમનં શિવસાન્નિધ્યકારકમ્

માતૃહા પિતૃહા વાપિ ગોઘ્નો બાલઘ્ર એવ વા ॥
સુરાપી સ્વર્ણહૃદ્વાપિ નિષ્પાપો સ્યાઃ સ્તુતેર્જપાત્

સ્કંદ ઉવાચ ॥ ॥
પારાશર્યસ્તદારભ્ય શંભુભક્તિપરોભવત્ ॥
લિંગં વ્યાસેશ્વરં સ્થાપ્ય ઘંટાકર્ણ હ્રદાગ્રતઃ

વિભૂતિભૂષણો નિત્યં નિત્યરુદ્રાક્ષભૂષણઃ ॥
રુદ્રસૂક્તપરો નિત્યં નિત્યં લિંગાર્ચકોભવત્

સ કૃત્વા ક્ષેત્રસંન્યાસં ત્યજેન્નાદ્યાપિ કાશિકામ્ ॥
તત્ત્વં ક્ષેત્રસ્ય વિજ્ઞાય નિર્વાણપદદાયિનઃ

ઘંટાકર્ણહ્રદે સ્નાત્વા દૃષ્ટ્વા વ્યાસેશ્વરં નરઃ ॥
યત્રકુત્ર મૃતો વાપિ વારાણસ્યાં મૃતો ભવેત્

કાશ્યાં વ્યાસેશ્વરં લિંગં પૂજયિત્વા નરોત્તમઃ ॥
ન જ્ઞાનાદ્ભ્રશ્યતે ક્વાપિ પાતકૈર્નાભિભૂયતે

વ્યાસેશ્વરસ્ય યે ભક્તા ન તેષાં કલિકાલતઃ ॥
ન પાપતો ભયં ક્વાપિ ન ચ ક્ષેત્રોપસર્ગતઃ

વ્યાસેશ્વરઃ પ્રયત્નેન દ્રષ્ટવ્યઃ કાશિવાસિભિઃ ॥
ઘંટાકર્ણકૃતસ્નાનૈઃ ક્ષેત્રપાતકભીરુભિઃ

॥
ઇતિ શ્રીસ્કાંદે મહાપુરાણ એકાશીતિ સાહસ્ર્યાં સંહિતાયાં ચતુર્થે કાશીખંડ ઉત્તરાર્ધે વ્યાસભુજસ્તંભોનામ પંચનવતિતમોઽધ્યાયઃ