સ્કંદ પુરાણ · અધ્યાય 4.94

॥ સ્કંદ ઉવાચ । । ॥
અન્યાન્યપિ ચ લિંગાનિ કથયામિ મહામુને ॥
અમૃતેશમુખાદીનિ યન્નામાપ્યમૃતપ્રદમ્

પુરા સનારુ નામાસીન્મુનિરત્ર ગૃહાશ્રમી ॥
બ્રહ્મયજ્ઞરતો નિત્યં નિત્યં ચાતિથિદૈવતઃ

લિંગપૂજારતો નિત્યં નિત્યં તીર્થાપ્રતિગ્રહી ॥
તસ્યર્ષેરભવત્પુત્રઃ સનારોરુપજંઘનિઃ

સ કદાચિદ્ગતોરણ્યં તત્ર દષ્ટઃ પૃદાકુના ॥
અથ તત્સ વયોભિશ્ચ સ આનીતઃ સ્વમાશ્રમમ્

સનારુણા સમુચ્છ્વસ્ય નીતઃ સ ઉપજંઘનિઃ ॥
મહાશ્મશાનભૂભાગં સ્વર્ગદ્વારસમીપતઃ

તત્રાસીચ્છ્રીફલાકારં લિંગમેકં સુગુપ્તવત્ ॥
નિધાય તત્ર તં યાવચ્છવં સંચિંતયેત્સુધીઃ

સર્પદષ્ટસ્ય સંસ્કારઃ કથં ભવતિ ચેતિ વૈ ॥
તાવત્સ જીવન્નુત્તસ્થૌ સુપ્તવચ્ચૌપજંઘનિઃ

અથ તં વીક્ષ્ય સ મુનિઃ સનારુરુપજંઘનિમ્ ॥
પુનઃ પ્રાણિતસંપન્નં વિસ્મયં પ્રાપ્તવાન્પરમ્

પ્રાણિતવ્યેઽત્ર કો હેતુર્મચ્છિશોરુપજંઘનેઃ ॥
ક્ષેત્રાદ્બહિરહિર્યં હિ દષ્ટા નૈષીત્પરાસુ તામ્

ઇતિ યાવત્સ સંધત્તે ધિયં તજ્જીવિતૈકિકામ્॥
તાવત્પિપીલિકા ત્વેકા મૃતં ક્વાપિ પિપીલિકમ્

આનિનાય ચ તત્રૈવ સોપ્ય નન્નિર્ગતસ્તતઃ ॥
અથ વિજ્ઞાય સ મુનિસ્તત્ત્વં જીવિતસૂચિતમ્

મૃદુ હસ્તતલેનૈવ યાવત્ખનતિ વૈ મુનિઃ ॥
તાવચ્છ્રીફલમાત્રં હિ લિંગં તેન સમીક્ષિતમ્

સનારુણાથ તલ્લિંગં તેન તત્ર સમર્ચિતમ્ ॥
ચિરકાલીન લિંગસ્ય કૃતં નામાપિ સાન્વયમ્

અમૃતેશ્વરનામેદં લિંગમાનંદકાનને ॥
એતલ્લિંગસ્ય સંસ્પર્શાદમૃતત્વં લભેદ્ધ્રુવમ્

અમૃતેશં સમભ્યર્ચ્ય જીવત્પુત્રઃ સ વૈ મુનિઃ॥
સ્વાસ્પદં સમનુપ્રાપ્તો દૃષ્ટઆશ્ચર્યવજ્જનૈઃ

તદાપ્રભૃતિ તલ્લિંગમમૃતેશં મુનીશ્વર ॥
કાશ્યાં સિદ્ધિપ્રદં નૃણાં કલૌ ગુપ્તં ભવેત્પુનઃ

અમૃતેશ્વર સંસ્પર્શાન્મૃતા જીવંતિ તત્ક્ષણાત્ ॥
અમૃતત્વં ભજંતેઽત્ર જીવંતઃ સ્પર્શમાત્રતઃ

અમૃતેશ સમં લિંગં નાસ્તિ ક્વાપિ મહીતલે॥
તલ્લિંગં શંભુના તિષ્યે કૃતં ગુપ્તં પ્રયત્નતઃ

અમૃતેશ્વર નામાપિ યે કાશ્યાં પરિગૃહ્ણતે ॥
ન તેષામુપસર્ગોત્થં ભયં ક્વાપિ ભવિષ્યતિ

મુનેઽન્યચ્ચ મહાલિંગં કરુણેશ્વરસંજ્ઞિતમ્॥
મોક્ષદ્વાર સમીપે તુ મોક્ષદ્વારેશ્વરાગ્રતઃ

દર્શનાત્તસ્ય લિંગસ્ય મહાકારુણિકસ્ય વૈ ॥
ન ક્ષેત્રાન્નિર્ગમો જાતુ બહિર્ભવતિ કસ્યચિત્

સ્નાતવ્યં મણિકર્ણ્યાં ચ દ્રષ્ટવ્યઃ કરુણેશ્વરઃ ॥
ક્ષેત્રોપસર્ગજા ભીતિર્હાતવ્યા પરયા મુદા

સોમવાસરમાસાદ્ય એકભક્તવ્રતં ચરેત્ ॥
યષ્ટવ્યઃ કરુણાપુષ્પૈર્વ્રતિના કરુણેશ્વરઃ

તેન વ્રતેન સંતુષ્ટઃ કરુણેશઃ કદાચન ॥
ન તં ક્ષેત્રાદ્બહિઃ કુર્યાત્તસ્માત્કાર્યં વ્રતં ત્વિદમ્

તત્પત્રૈસ્તત્ફલૈર્વાપિ સંપૂજ્યઃ કરુણેશ્વરઃ ॥
યો ન જાનાતિ તલ્લિંગં સમ્યગ્જ્ઞાનવિવર્જિતઃ

તેનાર્ચ્યઃ કરુણાવૃક્ષો દેવેશઃ પ્રીયતામિતિ ॥
યો વર્ષં સોમવારસ્ય વ્રતં કુર્યાદિતિ દ્વિજઃ

પ્રસન્નઃ કરુણેશોત્ર તસ્ય દાસ્યતિ વાંછિતમ્ ॥
દ્રષ્ટવ્યઃ કરુણેશોત્ર કાશ્યાં યત્નેન માનવૈઃ

ઇતિ તે કરુણેશસ્ય મહિમોક્તો મહત્તરઃ ॥
યં શ્રુત્વા નોપસર્ગોત્થં ભયં કાશ્યાં ભવિષ્યતિ

મોક્ષદ્વારેશ્વરં ચૈવ સ્વર્ગદ્વોરેશ્વરં તથા ॥
ઉભૌ કાશ્યાં નરો દૃષ્ટ્વા સ્વર્ગં મોક્ષં ચ વિંદતિ

જ્યોતીરૂપેશ્વરં લિંગં કાશ્યામન્યત્પ્રકાશતે ॥
તસ્ય સંપૂજનાદ્ભક્તા જ્યોતીરૂપા ભવંતિ હિ

ચક્રપુષ્કરિણી તીરે જ્યોતીરૂપેશ્વરં પરમ્ ॥
સમભ્યર્ચ્યાપ્નુયાન્મર્ત્યો જ્યોતીરૂપં ન સંશયઃ

યદા ભાગીરથી ગંગા તત્ર પ્રાપ્તા સરિદ્વરા ॥
તદારભ્યાર્ચયેન્નિત્યં તલ્લિંગં સ્વર્ધુની મુદા

પુરા વિષ્ણૌ તપત્યત્ર તલ્લિંગં સ્વયમેવ હિ ॥
તત્રાવિરાસીત્તેજસ્વિ તેન ક્ષેત્રમિદં શુભમ્

ચક્રપુષ્કરિણી તીરે જ્યોતીરૂપેશ્વરં તદા ॥
દૂરસ્થોપીહ યો ધ્યાયેત્તસ્ય સિદ્ધિરદૂરતઃ

એતેષ્વપિ ચ લિંગેષુ ચતુર્દશસુ સત્તમ॥
લિંગાષ્ટકં મહાવીર્યં કર્મબીજદવાનલમ્

ઓંકારાદીનિ લિંગાનિ યાન્યુક્તાનિ ચતુર્દશ ॥
તથા દક્ષેશ્વરાદીનિ લિંગાન્યષ્ટૌ મહાંતિ ચ

શૈલૈશાદીનિ લિંગાનિ તથા યાનિ ચતુર્દશ ॥
પુનઃ ષટ્ત્રિંશદેતાનિ ક્ષેત્રસંસિદ્ધિ હેતવે

ષદત્રિંશત્તત્ત્વરૂપોસૌ લિગેષ્વેષુ સદાશિવઃ ॥
અસ્મિન્ક્ષેત્રે વસન્નિત્યં તારકં જ્ઞાનમાદિશેત્

ક્ષેત્રસ્ય તત્ત્વમેતદ્ધિ ષટ્ત્રિંશલ્લિંગરૂપ્યહો ॥
એતેષાં ભજનાત્પુંસાં ન ભવેદ્દુર્ગતિઃ ક્વચિત્

મુને રહસ્યભૂતાનિ ર્લિગાન્યેતાનિ નિશ્ચિતમ્॥
એતલ્લિંગપ્રભાવાચ્ચ મુક્તિરત્ર સુનિશ્ચિતા

મોક્ષક્ષેત્રમિંદં કાશી લિંગૈરેતૈર્મેહામતે ॥
એતાન્યન્યાનિ સિદ્ધાનિ સંભવંતિ યુગેયુગે

આનંદકાનનં શંભોઃ ક્ષેત્રમેતદનાદિમત્॥
અત્ર સંસ્થિતિમાપન્ના મુક્તા એવ ન સંશયઃ

યોગસિદ્ધિરિહાસ્ત્યેવ તપઃસિદ્ધિરિહૈવ હિ ॥
વ્રતસિદ્ધિર્મંત્રસિદ્ધિસ્તીર્થસિદ્ધિઃ સુનિશ્ચિતમ્

સિદ્ધ્યષ્ટકં તુ યત્પ્રોક્તમણિમાદિ મહત્તરમ્ ॥
તજ્જન્મભૂમિરેષૈવ શંભોરાનંદવાટિકા

નિર્વાણલક્ષ્મ્યાઃ સદનમેતદાનંદકાનનમ્ ॥
એતત્પ્રાપ્ય ન મોક્તવ્યં પુણ્યૈઃ સંસારભીરુણા

અયમેવ મહાલાભ ઇદમેવ પરં તપઃ ॥
એતદેવ મહત્પુણ્યં લબ્ધા વારાણસીહ યત્ ॥

અવશ્યં જન્મિનો મૃત્યુર્યત્ર કુત્ર ભવિષ્યતિ ॥
કર્માનુસારિણી લભ્યા ગતિઃ પશ્ચાચ્છુભાશુભા

મૃત્યું વિજ્ઞાય નિયતં ગતિકર્માનુસારિણીમ્ ॥
અવશ્યં કાશિકા સેવ્યા સર્વકર્મનિવારિણી

માનુષ્યં પ્રાપ્ય યં મૂઢા નિમેષમિતજીવિતમ્ ॥
ન સેવંતે પુરીં કાશીં તે મુષ્ટા મંદબુદ્ધયઃ

દુર્લભં જન્મ માનુષ્યં દુર્લભા કાશિકાપુરી ॥
ઉભયોઃ સંગમાસાદ્ય મુક્તા એવ ન સંશયઃ

ક્વ ચ તાદૃક્તપાંસીહ ક્વ તાદૃગ્યોગ ઉત્તમઃ ॥
યાદૃગ્ભિઃ પ્રાપ્યતે મુક્તિઃ કાશ્યાં મોક્ષોત્તમોત્તમઃ

સત્યં સત્યં પુનઃ સત્યં સત્યપૂર્વં પુનઃપુનઃ ॥
ન કાશી સદૃશી મુક્ત્યૈ ભૂમિરન્યા મહીતલે

વિશ્વેશો મુક્તિદો નિત્યં મુક્ત્યૈ ચોત્તરવાહિની ॥
આનંદકાનને મુક્તિર્મુક્તિર્નાન્યત્ર કુત્રચિત્

એક એવ હિ વિશ્વેશો મુક્તિદો નાન્ય એવ હિ ॥
સ એવ કાશીં પ્રાપય્ય મુક્તિં યચ્છતિ નાન્યતઃ

સાયુજ્યમુક્તિરત્રૈવ સાન્નિધ્યાદિરથાન્યતઃ ॥
સુલભા સાપિ નો નૂનં કાશ્યાં મોક્ષોસ્તિ હેલયા

॥ સ્કંદ ઉવાચ ॥ ॥
શૃણ્વગસ્ત્ય મહાભાગ ભવિષ્યં કથયામ્યહમ્ ॥
કૃષ્ણદ્વૈપાયનો વ્યાસોઽકથયદ્યન્મહદ્વચઃ ॥
નિશ્ચિકેતુમનાઃ પશ્ચાદ્યત્કરિષ્યતિ તચ્છૃણુ

॥
ઇતિ શ્રીસ્કાંદે મહાપુરાણ એકાશીતિ સાહસ્ર્યાં સંહિતાયાં ચતુર્થે કાશીખંડ ઉત્તરાર્ધેઽમૃતેશાદિલિંગપ્રાદુર્ભાવોનામ ચતુર્નવતિતમોઽધ્યાયઃ