સ્કંદ પુરાણ · અધ્યાય 4.9

॥ શિવશર્મોવાચ ॥
કા ઇમા રૂપલાવણ્ય સૌભાગ્યનિધયઃ સ્ત્રિયઃ ॥
દિવ્યાલંકારધારિણ્યો દિવ્યભોગસમન્વિતાઃ

॥ ગણાવૂચતુઃ ॥ ॥
એતા વારવિલાસિન્યો યજ્ઞભાજાં પ્રિયંકરાઃ ॥
ગીતજ્ઞા નૃત્યકુશલા વાદ્યવિદ્યા વિચક્ષણાઃ

કામકેલિકલાભિજ્ઞા દ્યૂતવિદ્યાવિશારદાઃ ॥
રસજ્ઞા ભાવવેદિન્યશ્ચતુરાશ્ચોચિતોક્તિષુ

નાનાદેશ વિશેષજ્ઞા નાનાભાષા સુકોવિદાઃ ॥
સંકેતોદંતનિપુણા નૈકાસ્વૈરચરા મુદા

લીલાનર્મસુસાભિજ્ઞાઃ સુપ્રલાપેષુ પંડિતાઃ ॥
યૂનાં મનાંસિ સતતં સ્વૈર્હાવૈ રમયંત્યમૂઃ

નિર્મથ્યમાનાત્ક્ષીરોદાત્પૂર્વમપ્સરસસ્ત્વમૂઃ ॥
નિઃસૃતાસ્ત્રિજગજ્જેતુર્મોહનાસ્ત્રમનોભુવઃ

ઉર્વશી મેનકા રંભા ચંદ્રલેખા તિલોત્તમા ॥
વપુષ્મતીકાંતિમતી લીલાવત્યુત્પલાવતી

અલંબુષા ગુણવતી સ્થૂલકેશી કલાવતી ॥
કલાનિધિર્ગુણનિધિઃ કર્પૂરતિલકોર્વરા

અનંગલતિકા ચાપિ તથા મદનમોહિની ॥
ચકોરાક્ષી ચંદ્રકલા તથા મુનિમનોહરા

ગ્રાવદ્રાવા તપોદ્વેષ્ટી ચારુનાસા સુકર્ણિકા ॥
દારુસંજીવિની સુશ્રીઃ ક્રતુશુલ્કા શુભાનના

તપઃશુલ્કા તીર્થશુલ્કા દાનશુલ્કા હિમાવતી ॥
પંચાશ્વમેધિકા ચૈવ રાજસૂયાર્થિની તથા

અષ્ટાગ્નિહોમિકા તદ્વદ્વાજપેયશતોદ્ભવા ॥
ઇત્યાદ્યપ્સરસાં શ્રેષ્ઠં સહસ્રં ષષ્ટિસંમિતમ્

એતસ્મિન્નપ્સરોલોકે વસંત્યન્યા અપિસ્ત્રિયઃ ॥
સદા સ્ખલિતલાવણ્યાઃ સદાસ્ખલિતયૌવનાઃ

દિવ્યાંબરા દિવ્યમાલ્યા દિવ્યગંધાનુલેપનાઃ ॥
દિવ્યભોગૈઃ સુસંપન્નાઃ સ્વેચ્છાવિધૃતવિગ્રહાઃ

કૃત્વા માસોપવાસાનિ સ્ખલંતિ બ્રહ્મચર્યતઃ ॥
સકૃદેવ દ્વિકૃત્વો વા ત્રિઃકૃત્વો દૈવયોગતઃ

તા ઇમા દિવ્યભોગિન્યો રૂપલાવણ્યસંપદઃ॥
નિવસંત્યપ્સરોલોકે સર્વકામસમન્વિતાઃ

કૃત્વા વ્રતાનિ સાંગાનિ કામિકાનિ વિધાનતઃ ॥
ભવંતિ સ્વૈરચારિણ્યો દેવભોગ્યા ઇહાગતાઃ

પતિવ્રતધૃતા નાર્યો બલેન બલિના ધૃતાઃ ॥
ભર્તબુદ્ધ્યારમંતેતં(?) કદાચિત્તા ઇમા દ્વિજ

ભર્તરિ પ્રોષિતે યાશ્ચ બ્રહ્મચર્યવ્રતાઃ સદા ॥
વિપ્લવં તે સકૃદ્દૈવાત્તા એતા વામલોચનાઃ

કુસુમાનિ સુગંધીનિ સુવાસં ચંદનં તથા ॥
સુગૌરં ચાપિ કર્પૂરં સુસૂક્ષ્માણ્યંબરાણિ ચ

પર્ણાનિ ઋજુતારાણિ જીર્ણાનિ કઠિનાનિ ચ ॥
સાગ્રાણિ સ્વર્ણવર્ણાનિ સ્થૂલનીલશિરાણિ ચ

સુવાસોપસ્કરાઢ્યાનિ નાગવલ્લ્યા દ્વિજોત્તમ ॥
શય્યાવિચિત્રાભરણા રતિશાલોચિતાનિ ચ

બહુકૌતુકવસ્તૂનિ સમર્ચ્યદ્વિજદંપતી ॥
ભોગદાનમિદં કામ્યં પ્રતિસંક્રમણં રવેઃ

કિંવા પ્રતિવ્યતીપાતમેકસંવત્સરાવધિ॥
કોદાદિતિ ચ મંત્રેણ યા દદ્યાદ્વરવર્ણિની

કામરૂપધરો દેવઃ પ્રીયતામિતિ વાદિની ॥
સા શ્રેષ્ઠાઽપ્સરસાં મધ્યે વસેત્કલ્પમિહાંગના

કન્યારૂપધરાકાચિદ્યાભુક્તા કેનચિત્ક્વચિત્ ॥
દેવરૂપેણ તં કાલમારભ્ય બ્રહ્મચારિણી

તદેવ વૃત્તં ધ્યાયંતી નિધનં યાતિ કાલતઃ ॥
દિવ્યરૂપધરા સેહ જાયતે દિવ્ય ભોગભાક્

નિદાનમપ્સરોલોકસ્યેતિશૃણ્વન્દ્વિજાગ્રણીઃ ॥
સૌરં લોકમથ પ્રાપ્ય ક્ષણેન સ વિમાનગઃ

યથા કદંબકુસુમં કિંજલ્કૈઃ સર્વતોવૃતમ્ ॥
દેદીપ્યમાનં હિ તથા સમંતાદ્ભાનુભાનુભિઃ

દૂરાદ્રવિં સ વિજ્ઞાય ધૃતતામરસદ્વયમ્ ॥
નવભિર્યોજનાનાં ચ સહસ્રૈઃ સંમિતેન હ

વિચિત્રેણૈકચક્રેણ સપ્તસપ્તિયુતેન ચ ॥
અનૂરુણાધિષ્ઠિતેન પુરતોધૃતરશ્મિના

અપ્સરોમુનિગંધર્વ સર્પગ્રામણિ નૈરૃતૈઃ ॥
સ્યંદનેનાતિજવિના પ્રણનામ કૃતાંજલિઃ

તસ્ય પ્રણામંદેવોપિ ભ્રૂભંગેનાનુમન્ય ચ॥
અતિદૂરં નભોવર્ત્મ વ્યતિચક્રામ સક્ષણાત્

પ્રક્રાંતે દ્યુમણૌ દૂરં શિવશર્માતિશર્મવાન્ ॥
પ્રોવાચ ભગવદ્ભક્તૌ કથં લભ્યં રવેઃ પદમ્

એતદિચ્છામ્યહં શ્રોતુમાચક્ષાથાં મમાગ્રતઃ ॥
સતાં સાપ્તપદી મૈત્રી તન્મે મૈત્ર્યા પ્રણોદિતૌ

॥ ગણાવૂચતુઃ ॥
શૃણુ દ્વિજ મહાપ્રાજ્ઞ ત્વય્યકથ્યં ન કિંચન ॥
સત્સંગાદેવ સાધૂનાં સત્કથા સંપ્રવર્તતે

નિયંતા સર્વભૂતાનાં ય એકઃકારણં પરમ્ ॥
અનામા ગોત્રરહિતો રૂપાદિ પરિવર્જિતઃ

આવિર્ભાવ તિરોભાવૌ યદ્ભૂનર્તનવર્તિનૌ ॥
સ એવ વક્તિ સતતં સર્વાત્મા વેદપૂરુષઃ

યોસાવાદિત્યપુરુષઃ સોસાવહમિતિ સ્ફુટમ્ ॥
અંધતમઃ પ્રવિશંતિ યે ચૈવાન્યમુપાસતે

નિશ્ચિતાર્થાં શ્રુતિમિમાં બ્રાહ્મણાસો દ્વિજોત્તમ ॥
તમેકમુપતિષ્ઠંતે નિશ્ચિત્યેતિ પુનઃપુનઃ

ઉપલભ્ય ચ સાવિત્રીં નોપતિષ્ઠેત યઃ પરામ્ ॥
કાલે ત્રિકાલં સપ્તાહાત્સ પતેન્નાત્ર સંશયઃ

તાવત્પ્રાતર્જપંસ્તિષ્ઠેદ્યાવદર્ધોદયો રવેઃ ॥
આસનસ્થો જપેન્મૌની પ્રત્યગાતારકોદયાત્

સાદિત્યાં મધ્યમાં સંધ્યાં જપેદાદિત્યસંમુખઃ ॥
કાલલોપો ન કર્તવ્યસ્તતઃ કાલં પ્રતીક્ષયેત્

કાલે ફલંત્યોષધયઃ કાલે પુષ્પંતિ પાદપાઃ ॥
વર્ષંતિ તોયદાઃ કાલે તસ્માત્કાલં ન લંઘયેત્

મંદેહદેહનાશાર્થમુદયાસ્તમયે રવિઃ ॥
સમીહતે દ્વિજોત્સૃષ્ટં મંત્રતોયાંજલિત્રયમ્

ગાયત્રીમંત્રતોયાઢ્યં દત્તં યેનાંજલિત્રયમ્ ॥
કાલે સવિત્રે કિં ન સ્યાત્તેન દત્તં જગત્ત્રયમ્

કિં કિં ન સવિતા સૂતે કાલે સમ્યગુપાસિતઃ ॥
આયુરારોગ્યમૈશ્વર્યં વસૂનિ સપશૂનિ ચ

મિત્રપુત્ર કલત્રાણિ ક્ષેત્રાણિ વિવિધાનિ ચ ॥
ભોગાનષ્ટવિધાંશ્ચાપિ સ્વર્ગં ચાપ્યપવર્ગકમ્

અષ્ટાદશ સુવિદ્યાસુ મીમાંસાતિગરીયસી ॥
તતોપિ તર્કશાસ્ત્રાણિ પુરાણં તેભ્ય એવ ચ

તતોપિ ધર્મશાસ્ત્રાણિ તેભ્યો ગુર્વી શ્રુતિર્દ્વિજ ॥
તતોપ્યુપનિષચ્છ્રેષ્ઠા ગાયત્રી ચ તતોધિકા

દુર્લભા સર્વમંત્રેષુ ગાયત્રી પ્રણવાન્વિતા ॥
ન ગાયત્ર્યાધિકં કિંચિત્ત્રયીષુ પરિગીયતે

ન ગાયત્રી સમો મંત્રો ન કાશી સદૃશી પુરી ॥
ન વિશ્વેશ સમં લિંગં સત્યંસત્યં પુનઃપુનઃ

ગાયત્રી વેદજનની ગાયત્રી બ્રાહ્મણપ્રસૂઃ ॥
ગાતારં ત્રાયતે યસ્માદ્ગાયત્રી તેન ગીયતે

વાચ્યવાચકસંબંધો ગાયત્ર્યાઃ સવિતુર્દ્વયોઃ ॥
વાચ્યોસૌ સવિતા સાક્ષાદ્ગાયત્રીવાચિકાપરા

પ્રભાવેણૈવ ગાયત્ર્યાઃ ક્ષત્રિયઃ કૌશિકો વશી ॥
રાજર્ષિત્વં પરિત્યજ્ય બ્રહ્મર્ષિપદમીયિવાન્

સામર્થ્યં પ્રાપ ચાત્યુચ્ચૈરન્યદ્ભુવનસર્જને ॥
કિં કિં ન દદ્યાદ્ગાયત્રી સમ્યગેવમુપાસિતા

ન બ્રાહ્મણો વેદપાઠાન્ન શાસ્ત્રપઠનાદપિ ॥
દેવ્યાસ્ત્રિકાલમભ્યાસાદ્બાહ્મણઃ સ્યાદ્ધિ નાન્યથા

ગાયત્ર્યેવ પરં વિષ્ણુર્ગાયત્ર્યેવ પરઃશિવઃ ॥
ગાયત્ર્યેવ પરોબ્રહ્મા ગાયત્ર્યેવ ત્રયી તતઃ

દેવત્રયં સ ભગવાનંશુમાલી દિવાકરઃ ॥
સર્વેષાં મહસાં રાશિઃ કાલકાલપ્રવર્તકઃ

અર્કમુદ્દિશ્ય સતતમસ્મલ્લોકનિવાસિનઃ ॥
શ્રુતિં હ્યુદાહરંતીમાં સારાસારવિવેકિનઃ

એષો હ દેવઃ પ્રદિશોનુ સર્વાઃ પૂર્વો હ જાતઃ સ ઉ ગર્ભે અંતઃ ॥
સ એવ જાતઃ સ જનિષ્યમાણઃ પ્રત્યઙ્જાનાસ્તિષ્ઠતિ સર્વતોમુખઃ

સદૈવમુપતિષ્ઠેરન્સૌરસૂક્તૈરતંદ્રિતાઃ ॥
યે નમંત્યત્ર તે વિપ્રા વિપ્રા ભાસ્કરસન્નિભાઃ

પુષ્યાર્કેપ્યથ હસ્તાર્કે મૂલાર્કેપ્યથવા દ્વિજ ॥
ઉત્તરાર્કેઽથ યત્કાર્યં તત્ફલત્યેવ નાન્યથા

પૌષે માસ્યર્કદિવસે યઃ સ્નાત્વા ભાસ્કરોદયે ॥
દાનહોમંજપંકુર્યાદર્ચામર્કસ્ય સુવ્રત

શ્રદ્ધાવાનેકભક્તશ્ચ કામક્રોધવિવર્જિતઃ ॥
સહાપ્સરોભિર્દ્યુતિમાન્સ વસેદત્ર ભોગવાન્

અયને વિષુવે ચાપિ ષડશીતિમુખેષુ વા ॥
વિષ્ણુપદ્યાં ચ યે દદ્યુર્મહાદાનાનિ સુવ્રતાઃ

તિલાઞ્જુહ્વતિ સાજ્યાંશ્ચ બ્રાહ્મણાન્ભોજયંતિ ચ ॥
પિતૄનુદ્દિશ્ય ચ શ્રાદ્ધં યે કુર્વંતિ વિપશ્ચિતઃ

મહાપૂજાં ચ યે કુર્યુર્મહામંત્રાઞ્જપંતિ ચ ॥
તેઽત્ર વૈકર્તને લોકે વિકર્તનસમપ્રભા

ન દરિદ્રા ન ચ દુઃખાર્તા ન વ્યાધિ પરિપીડિતાઃ ॥
સંક્રમેષ્વર્કભક્તા યે ન વિરૂપા ન દુર્ભગાઃ

સંક્રમેષુ ન યૈર્દત્તં ન સ્નાતં તીર્થવારિષુ॥
વિશેષહોમો ન કૃતઃ કપિલાજ્યાપ્લુતૈસ્તિલૈઃ

તે દૃશ્યંતે પ્રતિદ્વારં વિહીન નયનાનનાઃ ॥
દેહિદેહીતિ જલ્પંતો દેહિનઃ સપટચ્ચરાઃ

સમં કૃષ્ણલકેનાપિ યો દદ્યાત્કાંચનં કૃતી ॥
સૂર્યગ્રહે કુરુક્ષેત્રે સ વસેદત્ર પુણ્યભાક્

સર્વં ગંગાસમં તોયં સર્વે બ્રહ્મસમા દ્વિજાઃ ॥
સર્વં દેયં સ્વર્ણસમં રાહુગ્રસ્તે દિવાકરે

દત્તં જપ્તં હુતં સ્નાતં યત્કિંચિત્સદનુષ્ઠિતમ્॥
ભાનૂપરાગે શ્રાદ્ધાદિ તદ્ધેતુર્બ્રધ્ન સંનિધે

રવિવારે સંક્રમશ્ચેદુપરાગોઽથવાભવેત્ ॥
તદા યદર્જિતં પુણ્યં તદિહાક્ષયમાપ્યતે

ભાનુવારો યદા ષષ્ઠ્યાં સપ્તમ્યામથ જાયતે ॥
તદા યત્સુકૃતં કર્મ કૃતં તદિહ ભુજ્યતે

હંસો ભાનુઃ સહસ્રાંશુસ્તપનસ્તાપનો રવિ ॥
વિકર્તનો વિવસ્વાંશ્ચ વિશ્વકર્મા વિભાવસુઃ

વિશ્વરૂપો વિશ્વકર્તા માર્તંડો મિહિરોંઽશુમાન્ ॥
આદિત્યશ્ચોષ્ણગુઃ સૂર્યોઽર્યમા બ્રધ્નો દિવાકરઃ

દ્વાદશાત્મા સપ્તહયો ભાસ્કરો હસ્કરઃ ખગઃ ॥
સુરઃ પ્રભાકરઃ શ્રીમાઁલ્લોકચક્ષુર્ગ્રહેશ્વરઃ

ત્રિલોકેશો લોકસાક્ષીતમોરિઃ શાશ્વતઃ શુચિઃ ॥
ગભસ્તિહસ્તસ્તીવ્રાંશુસ્તરણિઃ સુમહોરણિઃ

દ્યુમણિર્હરિદશ્વોર્કો ભાનુમાન્ભયનાશનઃ॥
છન્દોશ્વો વેદવેદ્યશ્ચ ભાસ્વાન્પૂષા વૃષાકપિઃ

એકચક્રરથો મિત્રો મંદેહારિસ્તમિસ્રહા ॥
દૈત્યહા પાપહર્તા ચ ધર્મોધર્મ પ્રકાશકઃ

હેલિકશ્ચિત્રભાનુશ્ચ કલિઘ્નસ્તાર્ક્ષ્યવાહનઃ ॥
દિક્પતિઃ પદ્મિનીનાથઃ કુશેશયકરો હરિઃ

ઘર્મરશ્મિર્દુર્નિરીક્ષ્યશ્ચંડાંશુઃ કશ્યપાત્મજઃ ॥
એભિઃ સપ્તતિસંખ્યાકૈઃ પુણ્યૈઃ સૂર્યસ્ય નામભિઃ

પ્રણવાદિ ચતુર્થ્યંતૈર્નમસ્કાર સમન્વિતૈઃ ॥
પ્રત્યેકમુચ્ચરન્નામ દૃષ્ટ્વાદૃષ્ટ્વા દિવાકરમ્

વિગૃહ્ય પાણિયુગ્મેન તામ્રપાત્રં સુનિર્મલમ્ ॥
જાનુભ્યામવનિં ગત્વા પરિપૂર્ય જલેન ચ

કરવીરાદિ કુસુમૈ રક્તચંદનમિશ્રિતૈઃ ॥
દૂર્વાંકુરૈરક્ષતૈશ્ચ નિક્ષિપ્તૈઃ પાત્રમધ્યતઃ

દદ્યાદર્ઘ્યમનર્ઘ્યાય સવિત્રે ધ્યાનપૂર્વકમ્ ॥
ઉપમૌલિ સમાનીય તત્પાત્રં નાન્યદૃઙ્મનાઃ

પ્રતિમંત્રં નમસ્કુર્યાદુદયાસ્તમયે રવિમ્ ॥
અનયા નામસપ્તત્યા મહામંત્રરહસ્યયા

એવં કુર્વન્નરો જાતુ ન દરિદ્રો ન દુઃખભાક્ ॥
વ્યાધિભિર્મુચ્યતે ઘોરૈરપિજન્માંતરાર્જિતૈઃ

વિનૌષધૈર્વિના વૈદ્યૈર્વિનાપથ્યપરિગ્રહૈઃ ॥
કાલેન નિધનં પ્રાપ્તઃ સૂર્યલોકે મહીયતે

ઇત્યેકદેશઃ કથિતો ભાનુલોકસ્ય સત્તમ ॥
મહાતેજોનિધેરસ્ય કોવિશેષમવૈત્યહો

સ્વકર્ણવિષયીકુર્વન્નિતિપુણ્યકથામિમામ્ ॥
ક્ષણાદાલોકયાંચક્રે મહેંદ્રસ્ય મહાપુરીમ્

॥ અગસ્તિરુવાચ ॥ ॥
શ્રુત્વા સૌરીં કથમેતામપ્સરોલોકસંયુતામ્ ॥
ન દરિદ્રો ભવેત્ક્વાપિ નાધર્મેષુ પ્રવર્તતે

બ્રાહ્મણૈઃ સતતં શ્રાવ્યમિદમાખ્યાનમુત્તમમ્ ॥
વેદપાઠેન યત્પુણ્યં તત્પુણ્યફલદાયકમ્

બ્રાહ્મણાઃ ક્ષત્રિયા વૈશ્યાઃ શૃણ્વંતોઽધ્યાયમુત્તમમ્ ॥
પાતકાનિ વિસૃજ્યેહ ગતિં યાસ્યંત્યનુત્તમામ્

ઇતિ શ્રીસ્કાંદમહાપુરાણ એકાશીતિસાહસ્ર્યાં સંહિતાયાં ચતુર્થે કાશીખંડે પૂર્વાર્ધે અપ્સરઃસૂર્યલોકવર્ણનંનામનવમોઽધ્યાયઃ ॥ ।