સ્કંદ પુરાણ · અધ્યાય 4.88

અગસ્ત્ય ઉવાચ ॥ ॥
શિવલોકં સમાસાદ્ય મુનિના બ્રહ્મસૂનુના ॥
કિં ચક્રે બ્રૂહિ ષડ્વક્ત્ર કથાં કૌતુકશાલિનીમ્

સ્કંદ ઉવાચ ॥ ॥
શૃણુ કુંભજ વક્ષ્યામિ નારદેન મહાત્મના ॥
યત્કૃતં તત્ર ગત્વાશુ કૈલાસં શંકરાલયમ્

મુનિર્ગગનમાર્ગેણ પ્રાપ્ય તદ્ધામ શાંભવમ્॥
દૃષ્ટ્વા શિવૌ પ્રણમ્યાથ શિવેન વિહિતાદરઃ

તદુદ્દિષ્ટાસનં ભેજે પશ્યંસ્તત્ક્રીડનં પરમ્॥
ક્રીડંતૌ તૌ તુ ચાક્ષાભ્યાં યદા ન ચ વિરમેતુઃ

તદૌત્સુક્યેન સ મુનિઃ પ્રેર્યમાણ ઉવાચ હ ॥
॥ નારદ ઉવાચ ॥ ॥
દેવદેવ તવ ક્રીડાખિલં બ્રહ્માંડગોલકમ્ ॥
માસા દ્વાદશ યે નાથ તે સારિફલકે ગૃહાઃ

કૃષ્ણાઃ કૃષ્ણેતરા યા વૈ તિથયસ્તાશ્ચ સારિકાઃ ॥
દ્વિપંચદશમાસે યાસ્ત્વક્ષયુગ્મં તથાયને

સૃષ્ટિપ્રલય સંજ્ઞૌ દ્વૌ ગ્લહૌ જયપરાજયૌ ॥
દેવીજયે ભવેત્સૃષ્ટિરસૃષ્ટિર્ધૂર્જટેર્જયે

ભવતોઃ ખેલસમયો યઃ સા સ્થિતિરુદાહૃતા॥
ઇત્થં ક્રીડૈવ સકલમેતદ્બ્રહ્માંડમીશયોઃ

ન દેવી જેષ્યતિ પતિં નેશઃ શક્તિં વિજેષ્યતિ ॥
કિંચિદ્વિજ્ઞપ્તુકામોસ્મિ તન્માતરવધાર્યતામ્

દેવઃ સર્વજ્ઞનાથોપિ ન કિંચિદવબુધ્યતિ ॥
માનાપમાનયોર્યસ્માદસૌ દૂરે વ્યવસ્થિતઃ

લીલાત્મા ગુણવાનેષ વિચારાદતિનિર્ગુણઃ ॥
કુર્વન્નપિ હિ કર્માણિ બાધ્યતે નૈવ કર્મભિઃ

મધ્યસ્થોપિ હિ સર્વસ્ય માધ્યસ્થ્યમવલંબતૈ ॥
સર્વત્રાયં મહેશાનો મિત્રાઽમિત્રસમાનદૃક્

ત્વં શક્તિરસ્ય દેવસ્ય સર્વેષાં માન્યભૂઃ પરા ॥
દક્ષસ્યાપિ ત્વયા માનો દત્તો પત્યનિમિત્તકઃ

પરં ત્વં સર્વજગતાં જનયિત્ર્યેકિકા ધ્રુવમ્ ॥
ત્વત્ત આવિર્ભવંત્યેવ ધાતૃકેશવવાસવાઃ॥

ત્વમાત્માનં ન જાનાસિ ત્ર્યક્ષમાયાવિમોહિતા ॥
અતએવ હિ મે ચિત્તં દુનોત્યતિતરાં સતિ

અન્યા અપિ હિ યાઃ સત્યઃ પાતિવ્રત્યપરાયણાઃ ॥
તા ભર્તૃચરણૌ હિત્વા કિંચિદન્યન્ન મન્વતે

અથવાસ્તામિયં વાર્તા પ્રસ્તુતં પ્રબ્રવીમ્યહમ્ ॥
અદ્ય નીલગિરેસ્તસ્માદ્ધરિદ્વારસમીપતઃ

અપૂર્વમિવ સંવીક્ષ્ય પરિપ્રાપ્તસ્તવાંતિકમ્ ॥
અત્યાશ્ચર્યવિષાદાભ્યાં કિચિદ્વક્તુમિહોત્સુકઃ

આશ્ચર્યહેતુરેવાયં યત્પુંજાતં ત્રયીતલે ॥
તદ્દૃષ્ટં સકલત્રં ચ દક્ષસ્યાધ્વરમંડપે

સાલંકારં સમાનં ચ સાનંદમુખપંકજમ્ ॥
વિસ્મૃતાખિલકાર્યં ચ દક્ષયજ્ઞપ્રવર્તકમ્

વિષાદે કારણં ચૈતદ્યતો જાતમિદં જગત્ ॥
યસ્મિન્પ્રવર્તતે યત્ર લયમેષ્યતિ ચ ધ્રુવમ્

તદેવ તત્ર નો દૃષ્ટં ભવદ્વંદ્વં ભવાપહમ્ ॥
પ્રાયો વિષાદજનકં ભવતોર્યદદર્શનમ્

તદેવ નાભવત્તત્ર સમભૂદન્યદેવ હિ ॥
તચ્ચ વક્તું ન શક્યેત તદ્વક્તા દક્ષ એવ સઃ

તાનિ વાક્યાનિ ચાકર્ણ્ય દ્રુહિણેન યયેતતઃ ॥
મહર્ષિણા દધીચેન ધિક્કૃતો નિતરાં હિ સઃ

શપ્તશ્ચ વીક્ષમાણાનાં દેવર્ષીણાં પ્રજાપતિઃ ॥
મયા ચ કર્ણૌ પિહિતૌ શ્રુત્વા તદ્ગર્હણા ગિરઃ

દધીચિના સમં કેચિદ્દુર્વાસઃ પ્રમુખા દ્વિજાઃ ॥
ભવનિંદાં સમાકર્ણ્ય કિયતોપિ વિનિર્યયુઃ

પ્રાવર્તત મહાયાગો હૃષ્ટપુષ્ટમહાજનઃ ॥
તથા દ્રષ્ટું ન શક્નોમિ તત આગતવાનિહ

ભગિન્યોપિ ચ યા દેવિ તવ તત્ર સભર્તૃકાઃ ॥
તાસાં ગૌરવમાલોક્ય ન કિંચિદ્વક્તુમુત્સહે

ઇતિ દેવી સમાકર્ણ્ય સતી દક્ષકુમારિકા ॥
કરાદક્ષૌ સમુત્સૃજ્ય દધ્યૌ કિંચિત્ક્ષણં હૃદિ

ઉવાચ ચ ભવત્વેવં શરણં ભવ એવ મે ॥
સંપ્રધાર્યેતિ મનસિ સતી દાક્ષાયણી તતઃ

દ્રુતમેવ સમુત્તસ્થૌ પ્રણનામ ચ શંકરમ્ ॥
મૌલાવંજલિમાધાય દેવી દેવં વ્યજિજ્ઞપત્

॥ દેવ્યુવાચ ॥ ॥
વિજયસ્વાંધકધ્વંસિં ત્ર્યંબક ત્રિપુરાંતક ॥
ચરણૌ શરણં તે મે દેહ્યનુજ્ઞા સદાશિવ

મા નિષેધીઃ પ્રાર્થયામિ યાસ્યમિ પિતુરંતિકમ્ ॥
ઉક્ત્વેતિ મૌલિમદધાદંધકારિ પદાંબુજે

અથોક્તા શંભુના દેવી મૃડાન્યુત્તિષ્ઠ ભામિનિ ॥
કિમપૂર્ણં તવાસ્ત્યત્ર વદસૌ ભાગ્યસુંદરિ

લક્ષ્મ્યા અપિ ચ સૌભાગ્યં બ્રહ્માણ્યૈ કાંતિરુત્તમા ॥
શચ્યૈ નિત્યનવીનત્વં ભવત્યા દત્તમીશ્વરિ

ત્વયા ચ શક્તિમાનસ્મિ મહદૈશ્વર્યરક્ષણે ॥
ત્વાં ચ શક્તિં સમાસાદ્ય સ્વલીલારૂપધારિણીમ્

એતત્સૃજામિ પામ્યદ્મિ ત્વલ્લીલાપ્રેરિતોંગને ॥
કુતો માં હાતુમિચ્છેસ્ત્વં મમ વામાર્ધધારિણિ

શિવા શિવોદિતં ચેતિ શ્રુત્વાપ્યાહ મહેશ્વરમ્ ॥
જીવિતેશ વિહાય ત્વાં ન ક્વાપિ પરિયામ્યહમ્

મનો મે ચરણદ્વંદ્વે તવ સ્થાસ્યતિ નિશ્ચલમ્ ॥
ક્રતું દ્રષ્ટું પિતુર્યામિ નૈક્ષિ યજ્ઞો મયા ક્વચિત્

શંભુઃ કાત્યાયનીવાક્યામિતિ શ્રુત્વા તદાબ્રવીત્ ॥
ક્રતુસ્ત્વયા નેક્ષિતશ્ચેદાહરામિ તતઃ ક્રતુમ્

મચ્છક્તિ ધારિણી ત્વં વા સૃજૈવાન્યાં ક્રતુક્રિયામ્ ॥
અન્યો યજ્ઞપુમાનસ્તુ સંત્વન્યે લોકપાલકાઃ

અન્યાનાશુ વિધેહિ ત્વમૃષીનાર્ત્વિજ્યકર્મણિ ॥
પુનર્જગાદ દેવીતિ શ્રુત્વા શંભોરુદીરિતમ્

પિતુર્યજ્ઞોત્સવો નાથ દ્રષ્ટવ્યોઽત્ર મયા ધ્રુવમ્ ॥
દેહ્યનુજ્ઞાં ગમિષ્યામિ મા મે કાર્ષીર્વચોન્યથા

કઃ પ્રતીપયિતું શક્તશ્ચેતો વા જલમેવ વા ॥
નિમ્નાયાભ્યુદ્યતં નાથ માદ્ય માં પ્રતિષેધય

નિશમ્યેતિ પુનઃ પ્રાહ સર્વજ્ઞો ભૂતનાયકઃ ॥
મા યાહિ દેવિ માં હિત્વા ગતા ચ ન મિલિષ્યસિ

અદ્ય પ્રાચીં યિયાસું ત્વાં વારયેત્પંગુવાસરઃ ॥
નક્ષત્રં ચ તથા જ્યેષ્ઠા તિથિશ્ચ નવમી પ્રિયે

અદ્ય સપ્તદશો યોગો વિયોગોદ્ય તનોઽશુભઃ ॥
ધનિષ્ઠાર્ધ સમુત્પન્ને તવ તારાદ્ય પંચમી ॥

મા ગા દેવિ ગતાદ્ય ત્વં નહિ દ્રક્ષ્યસિ માં પુનઃ ॥
પુનર્દેવી બભાષે સા યદિ નામ્નાપ્યહં સતી

તદા તન્વંતરેણાપિ કરિષ્યે તવ દાસતામ્ ॥
તતો ભવઃ પુનઃ પ્રાહ કો વા વારયિતું પ્રભુઃ

પરિક્ષુબ્ધમનોવૃત્તિં સ્ત્રિયં વા પુરુષં તુ વા ॥
પુનર્ન દર્શનં દેવિ મયા સત્યં બ્રવીમ્યહમ્

પરં ન દેવિ ગંતવ્યં મહામાનધનેચ્છુભિઃ ॥
અનાહૂત તયા કાંતે માતાપિતૃગૃહાનપિ

યથા સિંધુગતા સિંધુર્ન પુનઃ પરિવર્તતે ॥
તથાદ્ય ગંત્ર્યા નો જાતુ તવાગમનમિષ્યતે

॥ દેવ્યુવાચ ॥ ॥
અવશ્યં યદ્યહં રક્તા તવ પાદાબુંજદ્વયે ॥
તથા ત્વમેવ મે નાથો ભવિષ્યસિ ભવાંતરે

ઇત્યુક્ત્વા નિર્યયૌ દેવી કોપાંધીકૃતલોચના ॥
યિયાસુભિશ્ચ કાર્યાર્થં યત્કર્તવ્યં ન તત્કૃતમ્

ન નનામ મહાદેવં ન ચ ચક્રે પ્રદક્ષિણમ્ ॥
અતએવ હિ સા દેવી ન ગતા પુનરાગતા

અપ્રણમ્ય મહેશાનમકૃત્વાપિ પ્રદક્ષિણમ્ ॥
અદ્યાપિ ન નિવર્તંતે ગતાઃ પ્રાગ્વાસરા ઇવ

તયા ચરણચારિણ્યા રાજ્ઞ્યા ત્રિભુવનેશિતુઃ ॥
અપિ તત્પાવનં વર્ત્મ મેનેતિ કઠિનં બહુ

દેવોપિ તાં સતીં યાંતીં દૃષ્ટ્વા ચરણચારિણીમ્ ॥
અતીવ વિવ્યથે ચિત્તે ગણાંશ્ચાથ સમાહ્વયત્

ગણા વિમાનં નયત મનઃપવનચક્રિણમ્ ॥
પંચાસ્યાયુતસંયુક્તં રત્નસાનુધ્વજોચ્છ્રિતમ્

મહાવાતપતાકં ચ મહાબુદ્ધ્યક્ષલક્ષિતમ્ ॥
નર્મદાલકનંદા ચ યત્રેષાદંડતાંગતે

[હ્ત્ત્પ્:॥વેદસ્તુદ્ય્.ત્રિપોદ્.ચોમ્।પુર્_ઇન્દેx25।રથ.હ્ત્મ્ રથોપરિ ટિપ્પણી]
છત્રીભૂતૌ ચ યત્રસ્તઃ સૂર્યાચંદ્રમસાવપિ ॥
યસ્મિન્મકરતુંડં ચ વારાહીશક્તિરુત્તમા

ધૂઃ સ્વયં ચાપિ ગાયત્રી રજ્જવસ્તક્ષકાદયઃ ॥
સારથિઃ પ્રણવો યત્ર ક્રેંકારઃ પ્રણવધ્વનિઃ

અંગાનિ રક્ષકા યત્ર વરૂથશ્છંદસાં ગણઃ ॥
ઇત્યાજ્ઞપ્તા ગણાસ્તૂર્ણં રથં નિન્યુર્હરાજ્ઞયા

દેવ્યા સનાથં તં કૃત્વા વિમાનં પાર્ષદા દિવિ ॥
અનુજગ્મુર્મહાદેવીં દિવ્યાં તેજોવિજૃંભિણીમ્

સા ક્ષણં ત્ર્યક્ષરમણી વીક્ષ્ય દક્ષસભાંગણમ્॥
નભોંઽગણાદ્વિમાનસ્થાનતો વેગાદવાતરત્

અવિશદ્ યજ્ઞવાટં ચ ચકિતંરક્ષિ વીક્ષિતા ॥
કૃતમંગલનેપથ્યાં પ્રસૂં દૃષ્ટ્વા કિરીટિનીમ્

સભર્તૃકાશ્ચ ભગિનીર્નવાલંકૃતિશાલિનીઃ ॥
સાશ્ચર્યાશ્ચ સગર્વાશ્ચ સાનંદાશ્ચ સસાધ્વસાઃ

અચિંતિતા ત્વનાહૂતા વિમાનાદ્ધરવલ્લભા ॥
કથમેષા પરિપ્રાપ્તા ક્ષણમિત્થં પ્રપશ્યતીઃ॥

અસંભાષ્યા પિતાઃ સર્વા ગતા દક્ષાંતિકં સતી ॥
પિત્રા પૃષ્ટા તુ માત્રાપિ ભદ્રં જાતં ત્વદાગમે

॥ સત્યુવાચ ॥ ॥
યદિ ભદ્રં જનેતર્મે સમાગમનતો ભવેત્ ॥
કથં નાહં સમાહૂતા યથૈતા મે સહોદરાઃ

॥ દક્ષ ઉવાચ ॥ ॥
અયિ કન્યે મહાધન્યે હ્યનન્યે સર્વમંગલે ॥
અયં તે ન મનાગ્દોષો દોષ એષ મમૈવ હિ

તાદૃગ્વિધાય યત્પત્યે મયા દત્તાજ્ઞબુદ્ધિના ॥
યદહં તં સમાજ્ઞાસ્યમીશ્વરોસૌ નિરીશ્વરઃ

તદા કથમદાસ્યં ત્વાં તસ્મૈ માયાસ્વરૂપિણં ॥
અહં શિવાખ્યયા તુષ્ટો ન જાને શિવરૂપિણમ્

પિતામહેન બહુધા વર્ણિતોસૌ મમાગ્રતઃ ॥
શંકરોયમયં શભુરસૌ પશુપતિઃ શિવઃ

શ્રીકંઠોસૌ મહેશોઽસૌ સર્વજ્ઞોસૌ વૃષધ્વજઃ ॥
અસ્મૈ કન્યાં પ્રયચ્છ ત્વં મહાદેવાય ધન્વિને

વાક્યાચ્છતધૃતેસ્તસ્માત્તસ્મૈ દત્તા મયાનઘે ॥
ન જાને તં વિરૂપાક્ષમુક્ષગં વિષભક્ષિણમ્

પિતૃકાનનસંવાસં શૂલિનં ચ કપાલિનમ્ ॥
દ્વિજિહ્વસંગસુભગં જલાધારં કપર્દિનમ્

કલંકિકૃતમૌલિં ચ ધૂલિધૂસરચર્ચિતમ્ ॥
ક્વચિત્કૌપીનવસનં નગ્નં વાતૂલવત્ક્વચિત્

ક્વચિચ્ચ ચર્મવસનં ક્વચિદ્ભિક્ષાટનપ્રિયમ્ ॥
વિટંકભૂતાનુચરં સ્થાણુમુગ્રં તમોગુણમ્॥

રુદ્રં રૌદ્રપરીવારં મહાકાલવપુર્ધરમ્ ॥
નૃકરોટીપરિકરં જાતિગોત્રવિવર્જિતમ્

ન સમ્યગ્વેત્તિ તં કશ્ચિજ્જાનાનોપિ પ્રતારિતઃ ॥
કિં બહૂક્તેન તનયે સમસ્ત નયશાલિનિ

ક્વ પાંસુલપટચ્છન્નો મહાશંખવિભૂષણઃ ॥
પ્રબદ્ધસર્પકેયૂરઃ પ્રલંબિત જટાસટઃ

ડમડ્ડમરુકવ્યગ્ર હસ્તાગ્રઃ ખંડચંદ્રભૃત્ ॥
તાંડવાડંબરરુચિઃ સર્વામંગલ ચેષ્ટિતઃ

મૃડાનિ સહરઃ ક્વાઽયમધ્વરો મંગલાલયઃ ॥
અતએવ સમાહૂતા નેહ ત્વં સર્વમંગલે

દુકૂલાન્યનુકૂલાનિ રત્નાલંકૃતયઃ શુભાઃ ॥
પ્રાગેવ ધારિતાસ્તેત્ર પશ્યાગત્ય ગૃહાણ ચ

ઇહ મંગલવેશેષુ દેવેંદ્રેષુ સ શૂલધૃક્ ॥
કથમર્હો ભવેચ્ચેતિ મંગલે વિષમેક્ષણઃ

ઇત્યાકર્ણ્ય સતી સાધ્વી જનેતુરુદિતં તદા ॥
અત્યંતદૂનહૃદયા વક્તું સમુપચક્રમે

સત્યુવાચ ॥ ॥
નાકર્ણિતં મયા કિંચિત્ત્વયિ પ્રબ્રુવતિ પ્રભો ॥
પદદ્વયીં સમાકર્ણ્ય તાં ચ તે કથયામ્યહમ્

ન સમ્યગ્વેત્તિ તં કશ્ચિજ્જાનાનોપિ પ્રતારિતઃ ॥
એતત્સમ્યક્ત્વયાખ્યાયિ કસ્તં વેત્તિ સદાશિવમ્

ત્વં તુ પ્રતારિતઃ પૂર્વમધુનાપિ પ્રતારિતઃ ॥
કૃત્વા તેન ચ સંબંધમસંબદ્ધપ્રલાપભાક્

યાદૃશં વક્ષિતં શંભું તાદૃશં યદ્યમન્યથાઃ ॥
કુતો મામદદાસ્તસ્મૈ યં ચ કશ્ચ ન વેદ ન

અથવા તેન સંબંધે ન હેતુર્ભવતો મતિઃ ॥
તત્ર હેતુરભૂત્તાત મમ પુણ્યૈકગૌરવમ્॥

અથોક્ત્વૈવં બહુતરં ત્વં જનેતાસ્ય વર્ષ્મણઃ ॥
શ્રુતાનેન ચ દેહેન પત્યુઃ પરિવિગર્હણા

પુરશ્ચરણમેવૈતદ્યદસ્યૈવ વિસર્જનમ્ ॥
સુશ્લાઘ્યજન્મયા તાવત્પ્રાણિતવ્યં સુયોષિતા ॥
યાવજ્જીવિતનાથસ્યાશ્રવણીયા વિગર્હણા

ઇત્યુક્ત્વા ક્રોધદીપ્તાગ્નૌ મહાદેવસ્વરૂપિણિ ॥
જુહાવ દેહસમિધં પ્રાણરોધવિધાનતઃ

તતો વિવર્ણતાં પ્રાપ્તાઃ સર્વે દેવાઃ સવાસવાઃ ॥
નાગ્નિર્જજ્વાલ ચ તથા યથાજ્યાહુતિભિઃ પુરા

મંત્રાઃ કુંઠિતસામર્થ્યાસ્તત્ક્ષણાદેવ ચાભવન્ ॥
અહો મહાનિષ્ટતરં કિમેતત્સમુપસ્થિતમ્

કેચિદૂચુર્દ્વિજવરા મિથઃ પરિયિયાસવઃ ॥
મહાઝંઝાનિલઃ પ્રાપ્તઃ પર્વતાંદોલનક્ષમઃ

મખમંડપ ભૂસ્તેન ક્ષણતઃ સ્થપુટીકૃતા ॥
અકાંડં તડિદાપાતો જાતોભૂદ્ભૂપ્રકપનઃ

દિવશ્ચોલ્કાઃ પ્રપતિતાઃ પિશાચા નૃત્યમાદધુઃ ॥
આતાપિગૃધ્રૈરુપરિ ગગને મંડલાયિતમ્

રવેરધસ્તાદશિવં શિવાસ્તત્રાપ્યરારિષુઃ ॥
મેઘારુધિરવિપુડ્ભિસ્તત્ર વૃષ્ટિં વ્યધુઃ પરામ્

નિર્ઘાતનિઃસ્વનો ભૂમેરુત્થિતો હૃત્પ્રકંપનઃ ॥
દિવ્યાયુધાનિ ચ મિથો યુધ્યંતિ સ્માતિભીષણમ્

હવનીયં મહદ્રવ્યં દૂષિતં ક્રોષ્ટુભિઃ શ્વભિઃ ॥
ચકોરાઃ કરટાસ્તત્ર વિચેરુર્યજ્ઞમંડપે

શ્મશાનવાટવજ્જાતો યજ્ઞવાટઃ સ વૈ ક્ષણાત॥
યદ્યત્રાવસ્થિતં સર્વં તત્તત્રૈવ પરિષ્ઠિતમ્

ચિત્રન્યસ્તમિવાસીચ્ચ વસ્તુજાતમશોભિ ચ ॥
સ્થગિતા ઇવ સંવૃત્તાસ્તત્ર ચક્રધરાદયઃ

દક્ષોપિ વદનગ્લાનિમવાપ્ય સપરિચ્છદઃ ॥
પુનર્યથાકથંચિચ્ચ યજ્ઞં પ્રાવર્તયન્દ્વિજાઃ

ઇતિ શ્રીસ્કાંદે મહાપુરાણ એકાશીતિસાહસ્ર્યાં સંહિતાયાં ચતુર્થે કાશીખંડ ઉત્તરાર્ધે સતીદેહવિસર્જનં નામાષ્ટાશીતિતમોઽધ્યાયઃ