સ્કંદ પુરાણ · અધ્યાય 4.85

॥ સ્કંદ ઉવાચ ॥ ॥
જગજ્જનન્યાઃ પાર્વત્યાઃ પુરોગસ્તે પુરારિણા ॥
યથાખ્યાયિ કથા પુણ્યા તથા તે કથયામ્યહમ્

પુરા મહીમિમાં સર્વાં સસમુદ્રાદ્રિકાનનામ્ ॥
સસરિત્કાં સાર્ણવાં ચ સગ્રામપુરપત્તનામ્

પરિભ્રમ્ય મહાતેજા મહામર્ષો મહાતપાઃ ॥
દુર્વાસાઃ સંપરિપ્રાપ્તઃ શંભોરાનંદકાનનમ્

વિલોક્યાક્રીડમખિલં બહુપ્રાસાદમંડિતમ્॥
બહુકુંડતડાગં ચ શંભોસ્તોષમુપાગમત્॥।
પદેપદે મુનીનાં ચ જિતકાલ મહાભિયામ્ ॥
દૃષ્ટોટજાનિ રમ્યાણિ દુર્વાસા વિસ્મિતોભવત્॥

સર્વર્તુકુસુમાન્વૃક્ષાન્સુચ્છાયસ્નિગ્ધપલ્લવાન્ ॥
સફલાન્સુલતાશ્લિષ્ટાન્દૃષ્ટ્વા પ્રીતિમગાન્મુનિઃ

દુર્વાસાશ્ચાતિહૃષ્ટોભૂદ્દૃષ્ટ્વા પાશુપતોત્તમાન્ ॥
ભૂતિભૂષિતસર્વાંગાઞ્જટાજટિતમૌલિકાન્

કૌપીનમાત્ર વસનાન્સ્મરારિ ધ્યાન તત્પરાન્ ॥
કક્ષીકૃતમહાલાબૂન્હુડુત્કારજિતાંબુદાન્

કરંડદંડપાનીય પાત્રમાત્રપરિગ્રહાન્ ॥
ક્વચિત્ત્રિદંડિનો દૃષ્ટ્વા નિઃસંગા નિષ્પરિગ્રહાન્

કાલાદપિ નિરાતંકાન્વિશ્વેશશરણં ગતાન્ ॥
ક્વચિદ્વેદરહસ્યજ્ઞાનાબાલ્યબ્રહ્મચારિણઃ

નિત્યં ભાગીરથીસ્નાનપરિપિંગલમૂર્ધજાન્

વિલોક્ય કાશ્યાં દુર્વાસા બ્રાહ્મણાન્મુમુદેતરામ્

પશુષ્વપિ ચ યા તુષ્ટિર્મૃગેષ્વપિ ચ યા દ્યુતિઃ ॥
તિર્યક્ષ્વપિ ચ યા હૃષ્ટિઃ કાશ્યાં નાન્યત્ર સા સ્ફુટમ્

ઇદં સુશ્રેયસો વ્યુષ્ટિઃ ક્વામરેષુ ત્રિવિષ્ટપે ॥
યત્રત્યેષ્વપિ તિર્યક્ષુ પરમાનંદવર્ધિની

વરમેતેપિ પશવ આનંદવનચારિણઃ ॥
સદાનંદાઃ પુનર્દેવાનનંદનવનાશ્રિતાઃ

વરં કાશીપુરીવાસી મ્લેચ્છોપિ હિ શુભાયતિઃ ॥
નાન્યત્રત્યો દીક્ષિતોપિ સ હિ મુક્તેરભાજનમ્

વૈશ્વેશ્વરી પુરી ચૈષા યથા મે ચિત્તહારિણી ॥
સર્વાપિ ન તથા ક્ષોણી ન સ્વર્ગો નૈવ નાગભૂઃ

સ્થૈર્યં બબંધ ન ક્વાપિ ભ્રમતો મે મનોગતિઃ ॥
સર્વસ્મિન્નપિ ભૂભાગે યથા સ્થૈર્યમગાદિહ

રમ્યા પુરી ભવેદેષા બ્રહ્માંડાદખિલાદપિ ॥
પરિષ્ટુત્યેતિ દુર્વાસાશ્ચેતોવૃત્તિમવાપ હ

તપ્યમાનોપિ હિ તપઃ સુચિરં સ મહાતપાઃ॥
યદા નાપ ફલં કિંચિચ્ચુકોપ ચ તદા ભૃશમ્

ધિક્ચ માં તાપસં દુષ્ટં ધિક્ચ મે દુશ્ચરં તપઃ ॥
ધિક્ચ ક્ષેત્રમિદં શંભોઃ સર્વેષાં ચ પ્રતારકમ્

યથા ન મુક્તિરત્ર સ્યાત્કસ્યાપિ કરવૈ તથા ॥
ઇતિ શપ્તું યદોદ્યુક્તઃ સંજહાસ તદા શિવઃ

તત્ર લિંગમભૂદેકં ખ્યાતં પ્રહસિતેશ્વરમ્ ॥
તલ્લિંગદર્શનાત્પુંસામાનંદઃ સ્યાત્પદેપદે

ઉવાચ વિસ્મયાવિષ્ટો મનસ્યેવ મહેશિતા ॥
ઈદૃશેભ્યસ્તપસ્વિભ્યો નમોસ્ત્વિતિ પુનઃપુનઃ

યત્રૈવ હિ તપસ્યંતિ યત્રૈવ વિહિતાશ્રમાઃ ॥
લબ્ધપ્રતિષ્ઠા યત્રૈવ તત્રૈવામર્ષિણો દ્વિજાઃ

મનાક્ચિંતિતમાત્રં તુ ચેલ્લભંતે ન તાપસાઃ ॥
ક્રુધા તદૈવ જીયંતે હારિણ્યા તપસાં શ્રિયઃ

તથાપિ તાપસા માન્યાઃ સ્વશ્રેયોવૃદ્ધિકાંક્ષિભિઃ ॥
અક્રોધનાઃ ક્રોધના વા કા ચિંતા હિ તપસ્વિનામ્

ઇતિ યાવન્મહેશાનો મનસ્યેવ વિચિંતયેત્ ॥
તાવત્તત્ક્રોધજો વહ્નિર્વ્યાનશે વ્યોમમંડલમ્

તત્કોધાનલધૂમોઘૈર્વ્યાપિતં યન્નભોંગણમ્ ॥
તદ્દધાતિ નભોદ્યાપિ નીલિમાનં મહત્તરમ્

તતો ગણાઃ પરિક્ષુબ્ધાઃ પ્રલયાર્ણવ નીરવત્ ॥
આઃ કિમેતત્કિમેતદ્વૈ ભાષમાણાઃ પરસ્પરમ્

ગર્જંતસ્તર્જયંતશ્ચ પ્રોદ્યતા યુધપાણયઃ ॥
પ્રમથાઃ પરિતસ્થુસ્તે પરિતો ધામ શાંભવમ્

કો યમઃ કોથવા કાલઃ કો મૃત્યુઃ કસ્તથાંતકઃ॥
કો વા વિધાતા કે લેખાઃ કુદ્ધેષ્વસ્માસુ કઃ પરઃ

અગ્નિં પિબામો જલવચ્ચૂર્ણીકુર્મોખિલાન્ગિરીન્ ॥
સપ્તાપિ ચાર્ણવાંસ્તૂર્ણં કરવામ મરુસ્થલીમ્

પાતાલં ચાનયામોર્ધ્વમધો દધ્મોથવા દિવમ્ ॥
એકમેવ હિ વા ગ્રાસં ગગનં કરવામહે

બ્રહ્માંડભાંડમથવા સ્ફોટયામઃ ક્ષણેન હિ ॥
આસ્ફાલયામો વાન્યોન્યં કાલં મૃત્યું ચ તાલવત્

ગ્રસામો વાથ ભુવનં મુક્ત્વા વારાણસીં પુરીમ્ ॥
યત્ર મુક્તા ભવંત્યેવ મૃતમાત્રેણ જંતવઃ

કુતોઽયં ધૂમસંભારો જ્વાલાવલ્યઃ કુતસ્ત્વમૂઃ ॥
કો વા મૃત્યુંજયં રુદ્રં નો વિદ્યાન્મદમોહિતઃ

ઇતિ પારિષદાઃ શંભોર્મહાભય ભયપ્રદાઃ ॥ જલ્પંતઃ કલ્પયામાસુઃ પ્રાકારં ગગનસ્પૃશમ્

શકલીકૃત્ય બહુશઃ શિલાવત્પ્રલયાનલમ્ ॥
નંદી ચ નંદિષેણશ્ચ સોમનંદી મહોદરઃ ॥

મહાહનુર્મહાગ્રીવો મહાકાલો જિતાંતકઃ ॥
મૃત્યુપ્રકંપનો ભીમો ઘંટાકર્ણો મહાબલઃ

ક્ષોભણો દ્રાવણો જૃંભી પચાસ્યઃ પંચલોચનઃ ॥
દ્વિશિરાસ્ત્રિશિરાઃ સોમઃ પંચહસ્તો દશાનનઃ

ચંડો ભૃંગિરિટિસ્તુંડી પ્રચંડસ્તાંડવપ્રિયઃ ॥
પિચિંડિલઃ સ્થૂલશિરાઃ સ્થૂલકેશો ગભસ્તિમાન્

ક્ષેમકઃ ક્ષેમધન્વા ચ વીરભદ્રો રણપ્રિયઃ ॥
ચંડપાણિઃ શૂલપાણિઃ પાશપાણિઃ કરોદરઃ

દીર્ઘગ્રીવોથ પિંગાક્ષઃ પિંગલઃ પિંગમૂર્ધજઃ ॥
બહુનેત્રો લંબકર્ણઃ ખર્વઃ પર્વતવિગ્રહઃ

ગોકર્ણો ગજકર્ણશ્ચ કોકિલાખ્યો ગજાનનઃ ॥
અહં વૈ નૈગમેયશ્ચ વિકટાસ્યોટ્ટહાસકઃ

સીરપાણિઃ શિવારાવો વૈણિકો વેણુવાદનઃ ॥
દુરાધર્ષો દુઃસહશ્ચ ગર્જનો રિપુતર્જનઃ

ઇત્યાદયો ગણેશાનાઃ શતકોટિ દુરાસદાઃ ॥
કાશ્યાં નિવારયામાસુરપિ પ્રાભંજનીં ગતિમ્

ક્ષુબ્ધેષુ તેષુ વીરેષુ ચકંપે ભુવનત્રયમ્ ॥
દુર્વાસસશ્ચ કોપાગ્નિ જ્વાલાભિર્વ્યાકુલીકૃતમ્

તદા વિવિશતુઃ કાશ્યાં સૂર્યાચંદ્રમસાવપિ ॥
ન ગણૈરકૃતાનુજ્ઞૌ તત્તેજઃ શમિતપ્રભૌ

નિવાર્ય પ્રમથાનીકમતિક્ષુબ્ધમુમાધવઃ ॥
મદંશ એવ હિ મુનીરાનસૂયે ય એષ વૈ

અથો દુર્વાસસે લિંગાદાવિરાસીત્કૃપાનિધિઃ ॥
મહાતેજોમયઃ શંભુર્મુનિશાપાત્પુરીમવન્

માભૂચ્છાપો મુનેઃ કાશ્યાં નિર્વાણપ્રતિબંધકઃ ॥
ઇત્યનુક્રોશતો દેવસ્તસ્ય પ્રત્યક્ષતાં ગતઃ

ઉવાચ ચ પ્રસન્નોસ્મિ મહાક્રોધન તાપસ ॥
વરયસ્વ વરઃ કસ્તે મયા દેયો વિશંકિતઃ

તતો વિલજ્જિતોગસ્ત્ય શાપોદ્યતકરો મુનિઃ ॥
અપરાદ્ધં બહુ મયા ક્રોધાંધેનેતિ દુર્ધિયા

ઉવાચ ચેતિ બહુશો ધિઙ્માં ક્રોધવશંગતમ્ ॥
ત્રૈલોક્યાભયદાં કાશીં શપ્તુમુદ્યતચેતસમ્

દુઃખાર્ણવ નિમગ્નાનાં યાતાયાતેતિ ખેદિનામ્ ॥
કર્મપાશિતકંઠાનાં કાશ્યેકા મુક્તિસાધનમ્

સર્વેષાં જંતુજાતાનાં જનન્યેકૈક્કાશિકા।
મહામૃતસ્તન્યદાત્રી નેત્રી ચ પરમં પદમ્

જનન્યા સહ નો કાશી લભેદુપમિતિં ક્વચિત્॥
ધારયેજ્જનની ગર્ભે કાશી ગર્ભાદ્વિમોચયેત્

એવંભૂતાં તુ યઃ કાશીમન્યોપિ હિ શપિષ્યતિ ॥
તસ્યૈવ શાપો ભવિતા ન તુ કાશ્યાઃ કથંચન

ઇતિ દુર્વાસસો વાક્યં શ્રુત્વા દેવસ્ત્રિલોચનઃ ॥
અતીવ તુષિતો જાતઃ કાશીસ્તવન લબ્ધમુત્

યઃ કાશીં સ્તૌતિ મેધાવી યઃ કાશીં હૃદિ ધારયેત્ ॥
તેન તપ્તં તપસ્તીવ્રં તેનેષ્ટં ક્રતુકોટિભિઃ

જિહ્વાગ્રે વર્તતે યસ્ય કાશીત્યક્ષરયુગ્મકમ્ ॥
ન તસ્ય ગર્ભવાસઃ સ્યાત્ક્વચિદેવ સુમેધસઃ

યો મંત્રં જપતિ પ્રાતઃ કાશી વર્ણદ્વયાત્મકમ્॥
સ તુ લોકદ્વયં જિત્વા લોકાતીતં વ્રજેત્પદમ્

આનુસૂયેય તે જ્ઞાનં કાશીસ્તવન પુણ્યતઃ ॥
યથેદાનીં સમુત્પન્નં તથા ન તપસઃ પુરા

મુને ન મે પ્રિયસ્તદ્વદ્દીક્ષિતો મમ પૂજકઃ ॥
યાદૃક્પ્રિયતરઃ સત્યં કાશીસ્તવન લાલસઃ

તાદૃક્તુષ્ટિર્ન મે દાનૈસ્તાદૃક્તુષ્ટિર્ન મે મખૈઃ ॥
ન તુષ્ટિસ્તપસા તાદૃગ્યાદૃશી કાશિસંસ્તવૈઃ

આનંદકાનનં યેન સ્તુતમેતત્સુચેતસા ॥
તેનાહં સંસ્તુતઃ સમ્યક્સર્વૈઃ સૂક્તૈઃ શ્રુતીરિતૈઃ

તવ કામાઃ સમૃદ્ધાઃ સ્યુરાનુસૂયેય તાપસ ॥
જ્ઞાનં તે પરમં ભાવિ મહામોહવિનાશનમ્

અપરં ચ વરં બ્રૂહિ કિં દાતવ્યં તવાનઘ ॥
ત્વાદૃશા એવ મુનયઃ શ્લાઘનીયા યતઃ સતામ્

યસ્યાસ્ત્વેવ હિ સામર્થ્યં તપસઃ ક્રુદ્ધ્યતીહસઃ ॥
કુપિતોપ્યસમર્થસ્તુ કિં કર્તા ક્ષીણવૃત્તિવત્

ઇતિ શ્રુત્વા પરિષ્ટુત્ય દુર્વાસાઃ કૃત્તિવાસસમ્ ॥
વરં ચ પ્રાર્થયામાસ પરિહૃષ્ટ તનૂરુહઃ

॥દુર્વાસા ઉવાચ ॥ ॥
દેવદેવ જગન્નાથ કરુણાકર શંકર ॥
મહાપરાધવિધ્વંસિન્નંધકારે સ્મરાંતક

મૃત્યુંજયોગ્રભૂતેશ મૃડાનીશ ત્રિલોચન ॥
યદિ પ્રસન્નો મે નાથ યદિ દેયો વરો મમ

તદિદં કામદં નામ લિગમસ્ત્વિહ ધૂર્જટે ॥
ઇદં ચ પલ્વલં મેત્ર કામકુંડાખ્યમસ્તુ વૈ

॥ દેવદેવ ઉવાચ ॥ ॥
એવમસ્તુ મહાતેજો મુને પરમકોપન ॥
યત્ત્વયા સ્થાપિતં લિંગં દુર્વાસેશ્વરસંજ્ઞિતમ્

તદેવ કામકૃન્નૃણાં કામેશ્વરમિહાસ્ત્વિતિ ॥
યઃ પ્રદોષે ત્રયોદશ્યાં શનિવાસરસંયુજિ

સંસ્નાસ્યતિ નરો ધીમાન્કામકુંડે ત્વદાસ્પદે ॥
ત્વત્સ્થાપિતં ચ કામેશં લિંગં દ્રક્ષ્યતિ માનવઃ

સ વૈ કામકૃતાદ્દોષાદ્યામીં નાપ્સ્યતિ યાતનામ્ ॥
બહવોપિ હિ પાપ્માનો બહુભિર્જન્મભિઃ કૃતાઃ

કામતીર્થાંબુ સંસ્નાનાદ્યાસ્યંતિ વિલયં ક્ષણાત્ ॥
કામાઃ સમૃદ્ધિમાપ્સ્યંતિ કામેશ્વર નિષેવણાત્

ઇતિ દત્ત્વા વરાઞ્શંભુસ્તલ્લિંગે લયમાયયૌ॥ ॥
સ્કંદ ઉવાચ ॥
તલ્લિંગારાધનાત્કામાઃ પ્રાપ્તા દુર્વાસસા ભૃશમ્

તસ્માત્સર્વપ્રયત્નેન કાશ્યાં કામેશ્વરઃ સદા ॥
પૂજનીયઃ પ્રયત્નેન મહાકામાભિલાષુકૈઃ

કામકુંડકૃતસ્નાનૈર્મહાપાતકશાંતયે ॥
ઇદં કામેશ્વરાખ્યાનં યઃ પઠિષ્યતિ પુણ્યવાન્ ॥
યઃ શ્રોષ્યતિ ચ મેધાવી તૌ નિષ્પાપૌ ભવિષ્યતઃ

ઇતિ શ્રીસ્કાંદે મહાપુરાણ એકાશીતિસાહસ્ર્યાં સહિતાયાં ચતુર્થે કાશીખંડ ઉત્તરાર્ધે દુર્વાસસો વરપ્રદાનં નામ પંચાશીતિતમોઽધ્યાયઃ