સ્કંદ પુરાણ · અધ્યાય 4.81

॥ અગસ્ત્ય ઉવાચ ॥ ॥
ધર્મતીર્થસ્ય માહાત્મ્યં કીદૃગ્દેવેન શંભુના ॥
સ્કંદ દેવ્યૈ સમાખ્યાતં તદાખ્યાહિ કૃપાં કુરુ

॥ સ્કંદ ઉવાચ ॥ ॥
વિંધ્યોન્નતિહૃદાખ્યામિ ધર્મતીર્થસમુદ્ભવમ્ ॥
આકર્ણય મહાપ્રાજ્ઞ યથા દેવેન ભાષિતમ્

વૃત્રં નિહત્ય વૃત્રારિર્બ્રહ્મહત્યામવાપ્તવાન્ ॥
અનુતપ્તોથ પપ્રચ્છ પ્રાયશ્ચિત્તં પુરોહિતમ્

॥ બૃહસ્પતિરુવાચ ॥ ॥
યદિ ત્વં દેવરાજેમાં બ્રહ્મહત્યાં સુદુસ્ત્યજામ્ ॥
અપાનુનુત્સુસ્તદ્યાહિ કાશીં વિશ્વેશપાલિતામ્

નાન્યત્કિંચિત્ક્વચિદ્દૃષ્ટં બ્રહ્મહત્યામહૌષધમ્ ॥
રાજધાનીં પરિત્યજ્ય શક્ર વિશ્વેશિતુઃ પરામ્

ભૈરવસ્યાપિહસ્તાગ્રાદપતદ્વૈધસં શિરઃ ॥
યત્રાનંદવને તત્ર વૃત્રશત્રો વ્રજ દ્રુતમ્

સીમાનમપિ સંપ્રાપ્ય શક્રાનંદવનસ્ય હિ ॥
બ્રહ્મહત્યા પલાયેત વેપમાના નિરાશ્રયા

અન્યેષામપિ પાપાનાં મહાપાપજુષામપિ ॥
નાશયિત્રી પરા કાશી વિશ્વેશ સમધિષ્ઠિતા

મહાપાતકતો મુક્તિઃ કાશ્યામે વ શતક્રતો ॥
મહાસંસારતો મુક્તિઃ કાશ્યામેવ ન ચાન્યતઃ

નિર્વાણનગરી કાશી કાશી સર્વાઘસંઘહૃત્ ॥
વિશ્વેશિતુઃ પ્રિયા કાશી દ્યૌઃ કાશી સદૃશી નહિ ॥

બ્રહ્મહત્યાભયં યસ્ય યસ્ય સંસારતો ભયમ્॥
જાતુચિત્તેન ન ત્યાજ્યા કાશિકા મુક્તિકાશિકા

જંતૂનાં કર્મબીજાનાં યત્ર દેહવિસર્જને ॥
ન જાતુચિત્પ્રરોહોસ્તિ હરદૃષ્ટ્યાપ્તશુષ્મણામ્

તાં કાશીં પ્રાપ્ય વૃત્રારે વૃત્રહત્યાપનુત્તયે ॥
સમારાધય વિશ્વેશં વિશ્વમુક્તિપ્રદાયકમ્

બૃહસ્પતેરિતિ વચો નિશમ્ય સ સહસ્રદૃક્ ॥
આયાદ્દ્રુતતરં કાશીં મહાપાતકઘાતુકામ્

સ્નાત્વોત્તરવહાયાં ચ ધર્મેશં પરિતઃ સ્થિતઃ ॥
આરાધયન્મહાદેવં બ્રહ્મદ્વત્યાપ નુત્તયે

મહારુદ્રજપાસક્તઃ સુત્રામાથ ત્રિલોચનમ્ ॥
દદર્શ લિંગમધ્યસ્થં સ્વભાસા દીપિતાંબરમ્

પુનસ્તુષ્ટાવ વેદોક્તૈ રુદ્રસૂક્તૈરનેકધા ॥
વિનિષ્ક્રમ્ય તતો લિંગાદાવિર્ભૂય ભવોવદત્

શચીપતે પ્રસન્નોસ્મિ વરં વરય સુવ્રત ॥
કિં દેયં દ્રુતમાખ્યાહિ ધર્મપીઠકૃતાસ્પદ

શ્રુત્વેતિ દેવદેવસ્ય સ પ્રેમવચનં હરિઃ ॥
સર્વજ્ઞ કિંતેઽવિદિતં તમુવાચેતિ વૃત્રહા

તતસ્તત્કૃપયાનુન્નો ધર્મપીઠનિષેવણાત્ ॥
નિષ્પાદ્ય તીર્થં તત્રેશોઽત્ર સ્નાહીંદ્રેતિ ચાબ્રવીત્

તત્રેંદ્રઃ સ્નાનમાત્રેણ દિવ્યગંધોઽભવત્ક્ષણાત્ ॥
અવાપ ચ રુચિં ચારું પ્રાક્તનીં શાતયાજ્ઞિકીમ્

તદાશ્ચર્યમથો દૃષ્ટ્વા મુનયો નારદાદયઃ ॥
પરિસસ્નુર્મુદાયુક્તા ધર્મતીર્થેઽઘહારિણિ

અતર્પયન્પિતૄન્દિવ્યાન્વ્યધુઃ શ્રાદ્ધાનિ શ્રદ્ધયા ॥
ધર્મેશં સ્નાપયામાસુસ્તત્તીર્થામ્બુભૃતૈર્ઘટૈઃ

તદા પ્રભૃતિ તત્તીર્થં ધર્માંધુરિતિ વિશ્રુતમ્ ॥
બ્રહ્મહત્યાદિ પાપાનામક્લેશં ક્ષાલનં પરમ્

યત્ફલં તીર્થરાજસ્ય સ્નાનેન પરિકીર્ત્યતે ॥
સહસ્રગુણિતં તત્સ્યાદ્ધર્માંધુ સ્નાનમાત્રતઃ

ગંગાદ્વારે કુરુક્ષેત્રે ગંગાસાગરસંગમે ॥
યત્ફલં લભતે મર્ત્યો ધર્મતીર્થે તદાપ્નુયાત્

નર્મદાયાં સરસ્વત્યાં ગૌતમ્યાં સિંહગે ગુરૌ ॥
સ્નાત્વા યત્ફલમાપ્યેત ધર્મકૂપે તદાપ્નુયાત્

માનસે પુષ્કરે ચૈવ દ્વારિકે સાગરે તથા ॥
તીર્થે સ્નાત્વા ફલં યત્સ્યાત્તત્સ્યાદ્ધર્મજલાશયે

કાર્તિક્યાં સૂકરક્ષેત્રે ચૈત્ર્યાં ગૌરીમહાહ્રદે ॥
શંખોદ્ધારે હરિદિને યત્ફલં તત્ફલં ત્વિહ

તીર્થદ્વયં પ્રતીક્ષંતે સિસ્નાસૂન્પિતરો નરાન્ ॥
ગંગાયાં ધર્મકૂપે ચ પિંડનિર્વપણાશયા

પિતામહસમીપે વા ધર્મેશસ્યાગ્રતોથ વા ॥
ફલ્ગૌ ચ ધર્મકૂપે ચ માદ્યંતિ પ્રપિતામહાઃ

ધર્મકૂપે નરઃ સ્નાત્વા પરિતર્પ્ય પિતામહાન્ ॥
ગયાં ગત્વા કિમધિકં કર્તા પિતૃમુદાવહમ્

યથા ગયાયાં તૃપ્તાઃ સ્યુઃ પિંડદાને પિતામહાઃ ॥
ધર્મતીર્થે તથૈવ સ્યુર્ન ન્યૂનં નૈવ ચાધિકમ્ ॥ ૩૩ ।
તે ધન્યાઃ પિતૃભક્તાસ્તે પ્રીણિતાસ્તૈઃ પિતામહાઃ॥
પૈત્રાદૃણાદ્ધર્મતીર્થે નિષ્કૃતિર્યૈઃ કૃતા સુતૈઃ ॥

તત્તીર્થસ્ય પ્રભાવેણ નિષ્પાપોભૂત્ક્ષણેન ચ ॥
પ્રણમ્ય દેવદેવેશમિંદ્રોઽગાદમરાવતીમ્

અપારો મહિમા તસ્ય ધર્મતીર્થસ્ય કુંભજ ॥
તત્કૂપે સ્વં નિરીક્ષ્યાપિ શ્રાદ્ધદાનફલં લભેત્

તત્રાપિ કાકિણી માત્રં યચ્છેત્પિતૃમુદે નરઃ ॥
અક્ષયં ફલમાપ્નોતિ ધર્મપીઠપ્રભાવતઃ

તત્ર યો ભોજયેદ્વિપ્રાન્યતિનોથ તપસ્વિનઃ ॥
સિક્થે સિક્થે લભેત્સોથ વાજપેયફલં સ્ફુટમ્

પ્રાપ્યામરાવતીં શક્રસ્તતો દિવિષદાં પુરઃ ॥
ધર્મપીઠસ્ય માહાત્મ્યં મહત્કાશ્યામવર્ણયત્

આગત્ય પુનરપ્યત્ર શંભોરાનંદકાનને ॥
મુનિવૃંદારકૈઃ સાર્ધં લિંગમસ્થાપયદ્ધરિઃ

તારકેશાત્પશ્ચિમત ઇંદ્રેશ્વરમિતીરિતમ્ ॥
તસ્ય સંદર્શનાત્પુંસામૈંદ્રલોકો ન દૂરતઃ

તદ્દક્ષિણે શચીશશ્ચ સ્વયં શચ્યા પ્રતિષ્ઠિતઃ ॥
શચીશાર્ચનતઃ સ્ત્રીણાં સૌભાગ્યમતુલં ભવેત્

તત્સમીપેસ્તિ રંભેશો બહુસૌખ્યસમૃદ્ધિદઃ ॥
ઇંદ્રેશ્વરસ્ય પરિતો લોકપાલેશ્વરો પરઃ

તદર્ચનાત્પ્રસીદંતિ લોકપાલાઃ સમૃદ્ધિદાઃ ॥
ધર્મેશાત્પશ્ચિમાશાયાં ધરણીશઃ પ્રકીર્તિતઃ ॥
તદ્દર્શનેન ધૈર્યં સ્યાદ્રાજ્યે રાજકુલાદિષુ

ધર્મેશાદ્દક્ષિણે પૂજ્યં તત્ત્વેશાખ્યં પરં નરૈઃ ॥
તત્ત્વજ્ઞાનં પ્રવર્તેત તલ્લિંગસ્ય સમર્ચનાત્

ધર્મેશાત્પૂર્વદિગ્ભાગે વૈરાગ્યેશં સમર્ચયેત્ ॥
નિવૃત્તિશ્ચેતસસ્તસ્ય લિંગસ્ય સ્પર્શનાદપિ

જ્ઞાનેશ્વરં તથૈશાન્યાં જ્ઞાનદં સર્વદેહિનામ્ ॥
ઐશ્વર્યેશમુદીચ્યાં ચ લિંગાદ્ધર્મેશ્વરાચ્છુભાત્

તદ્દર્શનાદ્ભવેન્નૃણામૈશ્વર્યં મનસેપ્સિતમ્ ॥
પંચવક્ત્રસ્ય રૂપાણિ લિંગાન્યેતાનિ કુંભજ

એતાન્યવશ્યં સંસેવ્ય નરઃ પ્રાપ્નોતિ શાશ્વતમ્ ॥
અન્યત્તત્રૈવ યદ્વૃત્તં તદાખ્યામિ મુને શૃણુ

યચ્છ્રુત્વાપિ નરો ઘોરે સંસારાબ્ધૌ ન મજ્જતિ ॥
કદંબશિખરો નામ વિંધ્યપાદો મહાનિહ

દમસ્ય પુત્રસ્તત્રાસીદ્દુર્દમો નામ પાર્થિવઃ ॥
પિતર્યુપરતે રાજ્યં સંપ્રાપ્યાવિજિતેંદ્રિયઃ

હરેત્પુરંધ્રીઃ પ્રસભં પૌરાણાં કામમોહિતઃ ॥
અસાધવઃ પ્રિયાસ્તસ્ય સાધવોઽપ્રિયતાં યયુઃ

અદંડ્યાન્દંડયાંચક્રે દંડ્યેષ્વાસીત્પરાઙમુખઃ ॥
સદૈવ મૃગયાશીલઃ સોઽભૂન્મૃગયુ સંગતઃ ॥

વિવાસિતાઃ સ્વવિષયાત્તેન સન્મતિદાયિનઃ ॥
ધર્માધિકારિણઃ શૂદ્રા બ્રાહ્મણાઃ કરદીકૃતાઃ

પરદારેષુસંતુષ્ટઃ સ્વદારેષુ પરાઙ્મુખઃ ॥
આનર્ચ જાતુચિન્નૈવ દેવૌ દુઃખાંતકારિણૌ

હારિણૌ સર્વપાપાનાં સર્વવાંછિતદાયિનૌ ॥
સર્વેષાં જગતીસારૌ શ્રીકંઠશ્રીપતીપતી

સ્વપ્રજાસ્વેક ઉદિતો ધૂમકેતુરિવાપરઃ ॥
દુર્દમો નામ ભૂપાલઃ ક્ષયાયા કાંડ એવ હિ

સ કદાચિન્મૃગયુભિઃ પાપર્ધિ વ્યસનાતુરઃ ॥
સાર્ધં વિવેશારણ્યાનિ ગૃષ્ટિપૃષ્ઠાનુગો હયી ॥

એકાકી દૈવયોગેન દુર્દમઃ સોઽવનીપતિઃ ।
ધન્વી તુરંગમારુઢોઽવિશદાનંદકાનનમ્

સ વિલોક્યાથ સર્વત્ર પાદપા નવકેશિનઃ ॥
સુચ્છાયાંશ્ચ સુવિસ્તારાન્ગતશ્રમ ઇવાભવત્

સુગંધેન સુશીતેન સુમદેન સુવાયુના ॥
ક્ષણં સંવીજિતો રાજા પલ્લવવ્યજનૈઃ કુજૈઃ

કેવલં મૃગયા જાતસ્તત્ખેદો ન વ્યપાવ્રજત્ ॥
આજન્મજનિતઃ ખેદો નિરગાત્તદ્વનેક્ષણાત્

મધ્યે વનં સ ચાપશ્યત્પ્રાસાદં ચુંબિતાંબરમ્ ॥
મહારત્નશલાકાનાં રમ્યમેકમિવાકરમ્

અથાવરુહ્ય તુરગાત્સ ભૂપાલોતિવિસ્મિતઃ ॥
ધર્મેશમંડપં પ્રાપ્ય સ્વાત્માનં પ્રશશંસ હ

ધન્યોસ્મ્યહં પ્રસન્નોસ્મિ ધન્યે મેદ્ય વિલોચને ॥
ધન્યમદ્યતનં ચાહર્યદપશ્યમિમાં ભુવમ્

પુનર્નિનિંદ ચાત્માનં ધર્મપીઠ પ્રભાવતઃ ॥
ધિઙ્માં દુર્જનસંસર્ગં ત્યક્તસજ્જનસંગમમ્

જંતૂદ્વેગકરં મૂઢં પ્રજાપીડનપંડિતમ્ ॥
પરદારપરદ્રવ્યાપહૃત્યાસુખમાનિનમ્

અદ્યયાવન્મમ ગતં વૃથાજન્માલ્પમેધસ ॥
ધર્મસ્થાનાનીદૃશાનિ યદ્દૃષ્ટાનિ ન કુત્રચિત્

એવં બહુ વિનિંદ્ય સ્વં નત્વા ધર્મેશ્વરં વિભુમ્ ॥
આરુહ્યાશ્વં યયૌ રાજા દુર્દમો વિષયં સ્વકમ્

તતોમાત્યાન્સમાહૂય ક્રમાયાતાંશ્ચિરંતનાન્ ॥
નવીનાન્પરિનિર્વાસ્ય પૌરાંશ્ચાપિ સમાહ્વયત્

બ્રાહ્મણાંશ્ચનમસ્કૃત્ય તેભ્યો વૃત્તીઃ પ્રદાય ચ ॥
પુત્રે રાજ્યં સમારોપ્ય પ્રજાધર્મે નિવેશ્ય ચ

પરિદંડ્ય ચ દંડાર્હાન્સાધૂંશ્ચ પરિતોષ્ય ચ ॥
દારાનપિ પરિત્યજ્ય વિષયેષુ પરાઙ્મુખઃ

સમાગચ્છદથૈકાકી કાશીં શ્રેયોવિકાસિનીમ્ ॥
ધર્મેશ્વરં સમારાધ્ય કાલાન્નિર્વાણમાપ્તવાન્

ધર્મેશદર્શનાન્નિત્યં તથાભૂતઃ સ દુર્દમઃ ॥
બભૂવ દમિનાં શ્રેષ્ઠઃ પ્રાંતે મોક્ષં ચ લબ્ધવાન્

ઇત્થં ધર્મેશ માહાત્મ્યં મયા સ્વલ્પં નિરૂપિતમ્ ॥
ધર્મપીઠસ્ય માહાત્મ્યં સમ્યક્કો વેદ કુંભજ

ઇદં ધર્મેશ્વરાખ્યાનં યઃ શ્રોષ્યતિ નરોત્તમઃ ॥
આજન્મસંચિતાત્પાપાત્સ મુક્તો ભવતિ ક્ષણાત્

શ્રાદ્ધકાલે વિશેષેણ ધર્મેશાખ્યાનમુત્તમમ્॥
શ્રાવયેદ્બ્રાહ્મણાન્ધીમાન્પિતૄણાં તૃપ્તિકારણમ્

ધર્માખ્યાનમિદં શૃણ્વન્નપિ દૂરસ્થિતઃ સુધીઃ ॥
સર્વપાપર્વિનિર્મુક્તો ગંતાંતે શિવમંદિરમ્

॥
ઇતિ શ્રીસ્કાંદે મહાપુરાણે એકાશીતિસાહસ્ર્યાં સંહિતાયાં ચતુર્થે કાશીખંડે ઉત્તરાર્ધે ધર્મેશ્વરાખ્યાનનામૈકાશીતિતમોધ્યાયઃ