સ્કંદ પુરાણ · અધ્યાય 4.80

॥ સ્કંદ ઉવાચ ॥ ॥
કુંભોદ્ભૂત તદાશ્ચર્યં વિલોક્ય જગદંબિકા ॥
ઉવાચ શંભું પ્રણતા પ્રણતાર્તિહરં પરમ્

॥ અંબિકોવાચ॥ ॥
અસ્ય પીઠસ્ય માહાત્મ્યં મહાદેવ મહેશ્વર ॥
તિરશ્ચામપિ યજ્જાતં જ્ઞાનં સંસારમોચનમ્

અતઃ પ્રભાવં વિજ્ઞાય ધર્મપીઠસ્ય ધૂર્જટે ॥
ધર્મેશ્વરસમીપેહં સ્થાસ્યામ્યદ્ય દિનાવધિ

અત્ર લિંગે તુ યે ભક્તાઃ સ્ત્રિયો વા પુરુષાસ્તુ વા ॥
તેષામભીષ્ટાં સંસિદ્ધિં સાધયિષ્યામ્યહં સદા

॥ ઈશ્વર ઉવાચ ॥ ॥
સાધુકૃતં ત્વયા દેવિ કૃતવત્યા પરિગ્રહમ્ ॥
અસ્યેહ ધર્મપીઠસ્ય મનોરથકૃતઃ સતામ્

ત એવ વિશ્વભોક્તારો વિશ્વમાન્યાસ્ત એવ હિ ॥
યે ત્વાં વિશ્વભુજામત્ર પૂજયિષ્યંતિ માનવાઃ

વિશ્વે વિશ્વભુજે વિશ્વસ્થિત્યુત્પત્તિલયપ્રદે ॥
નરાસ્ત્વદર્ચકાશ્ચાત્ર ભવિષ્યંત્યમલાત્મકાઃ

મનોરથતૃતીયાયાં યસ્તે ભક્તિં વિધાસ્યતિ ॥
તન્મનોરથસંસિદ્ધિર્ભવિત્રી મદનુગ્રહાત્

નારી વા પુરુષો વાથ ત્વદ્વ્રતાચરણાત્પ્રિયે ॥
મનોરથાનિહ પ્રાપ્ય જ્ઞાનમંતે ચ લપ્સ્યતે

॥ દેવ્યુવાચ ॥ ॥
મનોરથતૃતીયાયાં વ્રતં કીદૃક્કથા કથમ્ ॥
કિં ફલં કૈઃ કૃતં નાથ કથયૈતત્કૃપાં કુરુ

॥ ઈશ્વર ઉવાચ ॥ ॥
શૃણુ દેવિ યથા પૃષ્ટં ભવત્યા ભવતારિણિ ॥
મનોરથવ્રતં ચૈતદ્ગુહ્યાદ્ગુહ્યતરં પરમ્

પુલોમતનયા પૂર્વં તતાપ પરમં તપઃ ॥
કિંચિન્મનોરથં પ્રાપ્તું ન ચાપ તપસઃ ફલમ્

અપૂપુજત્તતો માં સા ભક્ત્યા પરમયા મુદા ॥
ગીતેન સરહસ્યેન કલકંઠીકલેન હિ

તદ્ગાનેનાતિસંતુષ્ટો મૃદુના મધુરેણ ચ ॥
સુતાલેન સુરંગેણ ધાતુમાત્રાકલાવતા

પ્રોવાચ તાં વરં બ્રૂહિ પ્રસન્નોસ્મિ પુલોમજે ॥
અનેન ચ સુગીતેન ત્વનયા લિંગપૂજયા

॥પુલોમજોવાચ ॥ ॥
યદિ પ્રસન્નો દેવેશ તદા યો મે મનોરથઃ ॥
તં પૂરય મહાદેવ મહાદેવી મહાપ્રિય

સર્વદેવેષુ યો માન્યઃ સર્વદેવેષુ સુંદરઃ ॥
યાયજૂકેષુ સર્વેષુ યઃ શ્રેષ્ઠઃ સોસ્તુ મે પતિઃ

યથાભિલષિતં રૂપં યથાભિલષિતં સુખમ્ ॥
યથાભિલષિતં ચાયુઃ પ્રસન્નો દેહિ મે ભવ

યદાયદા ચ પત્યા મે સંગઃ સ્યાદ્ધૃત્સુખેચ્છયા ॥
તદાતદા ચ તં દેહં ત્યક્ત્વાન્યં દેહમાપ્નુયામ્॥

સદા ચ લિંગપૂજાયાં મમ ભક્તિરનુત્તમા ॥
ભવ ભૂયાદ્ભવહર જરામરણહારિણી

ભર્તુર્વ્યયેપિ વૈધવ્યં ક્ષણમાત્રમપીહ ન ॥
મમ ભાવિ મહાદેવ પાતિવ્રત્યં ચ યાતુ મા

॥ સ્કંદ ઉવાચ ॥ ॥
ઇમં મનોરથં તસ્યાઃ પૌલોમ્યાઃ પુરસૂદનઃ ॥
સમાકર્ણ્ય ક્ષણં સ્મિત્વા પ્રાહેશો વિસ્મયાન્વિતઃ

ઈશ્વર ઉવાચ ॥ ॥
પુલોમકન્યે યશ્ચૈષ ત્વયાકારિ મનોરથઃ ॥
લપ્સ્યસે વ્રતચર્યાતસ્તત્કુરુષ્વ જિતેંદ્રિયે

મનોરથતૃતીયાયાશ્ચરણેન ભવિષ્યતિ ॥
તત્પ્રાપ્તયે વ્રતં વક્ષ્યે તદ્વિધેહિ યથોદિતમ્

તેન વ્રતેન ચીર્ણેન મહાસૌભાગ્યદેન તુ ॥
અવશ્યં ભવિતા બાલે તવ ચૈવં મનોરથઃ

॥ પુલોમકન્યાવોચ ॥ ॥
કારુણ્યવારિધે શંભો પ્રણતપ્રાણિ સર્વદ ॥
કિમાત્મિકાથ કા શક્તિઃ કા પૂજ્યા તત્ર દેવતા

કદા ચ તદ્વિધાતવ્યમિતિ કર્તવ્યતા ચ કા ॥
ઇત્યાકર્ણ્ય શિવો વાક્યં તાં તુ પ્રણિજગાદ હ

॥ ઈશ્વર ઉવાચ ॥ ॥
મનોરથતૃતીયાયાં વ્રતં પૌલોમિ તચ્છુભમ્॥
પૂજ્યા વિશ્વભુજા ગૌરી ભુજવિંશતિશાલિની

વરદોઽભયહસ્તશ્ચ સાક્ષસૂત્રઃ સમોદકઃ ॥
દેવ્યાઃ પુરસ્તાદ્વ્રતિના પૂજ્ય આશાવિનાયકઃ

ચૈત્રશુક્લ તૃતીયાયાં કૃત્વા વૈ દંતધાવનમ્ ॥
સાયંતનીં ચ નિર્વર્ત્ય નાતિતૃપ્ત્યા ભુજિક્રિયામ્

નિયમં ચેતિ ગૃહ્ણીયાજ્જિતક્રોધો જિતેંદ્રિયઃ ॥
સંત્યક્તાસ્પૃશ્ય સંસ્પર્શઃ શુચિસ્તદ્ગતમાનસઃ

પ્રાતર્વ્રતં ચરિષ્યામિ માતર્વિશ્વભુજેનઘે ॥
વિધેહિ તત્ર સાંનિધ્યં મન્મનોરથસિદ્ધયે

નિયમં ચેતિ સંગૃહ્ય સ્વપેદ્રાત્રૌ શુભં સ્મરન્॥
પ્રાતરુત્થાય મેધાવી વિધાયાવશ્યકં વિધિમ્

શૌચમાચમનં કૃત્વા દંતકાષ્ઠં સમાદદેત્ ॥
અશોકવૃક્ષસ્ય શુભં સર્વશોકનિશાતનમ્

નિત્યંતનં ચ નિષ્પાદ્ય વિધિં વિધિવિદાંવરઃ ॥
સ્નાત્વા શુદ્ધાંબરઃ સાયં ગૌરીપૂજાં સમાચરેત્

આદૌ વિનાયકં પૂજ્ય ઘૃતપૂરાન્નિવેદ્ય ચ ॥
તતોર્ચયેદ્વિશ્વભુજામશોકકુસુમૈઃ શુભૈઃ

અશોકવર્તિનૈવેદ્યૈર્ધૂપૈશ્ચાગુરુસંભવૈઃ ॥
કુંકુમેનાનુલિપ્યાદાવેકભક્તં તતશ્ચરેત્

અશોકવર્તિસહિતૈર્ઘૃતપૂરૈર્મનોહરૈઃ ॥
એવં ચૈત્રતૃતીયાયાં વ્યતીતાયાં પુલોમજે

રાધાદિફાલ્ગુનાંતાસુ તૃતીયાસુ વ્રતં ચરેત્ ॥
ક્રમેણ દંતકાષ્ઠાનિ કથયામિ તવાનઘે

અનુલેપનવસ્તૂનિ કુસુમાનિ તથૈવ ચ ॥
નૈવેદ્યાનિ ગજાસ્યસ્ય દેવ્યાશ્ચાપિ શુભવ્રતે

અન્નાનિ ચૈકભક્તસ્ય શૃણુતાનિ ફલાપ્તયે ॥
જંબ્વપામાર્ગ ખદિર જાતી ચૂતકદંબકમ્

પ્લક્ષોદુંબરખર્જૂરી બીજપૂરી સદાડિમી ॥
દંતકાષ્ઠ દ્રુમા એતે વ્રતિનઃ સમુદાહૃતાઃ

સિંદૂરાગુરુ કસ્તૂરી ચંદનં રક્તચંદનમ્ ॥
ગોરોચના દેવદારુ પદ્માક્ષં ચ નિશાદ્વયમ્

પ્રીત્યાનુલેપનં બાલે યક્ષકર્દમસંભવમ્ ॥
સર્વેષામપ્યલાભે ચ પ્રશસ્તો યક્ષકર્દમઃ

કસ્તૂરિકાયા દ્વૌ ભાગૌ દ્વૌ ભાગૌ કુંકુમસ્ય ચ ॥
ચંદનસ્ય ત્રયો ભાગાઃ શશિનસ્ત્વેક એવ હિ

યક્ષકર્દમ ઇત્યેષ સમસ્તસુરવલ્લભઃ ॥
અનુલિપ્યાથ કુસુમૈરર્ચયેદ્વચ્મિ તાન્યપિ

પાટલા મલ્લિકા પદ્મ કેતકી કરવીરકઃ ॥
ઉત્પલૈ રાજચંપૈશ્ચ નંદ્યાવર્તૈશ્ચ જાતિભિઃ

કુમારીભિઃ કર્ણિકારૈરલાભેતચ્છદૈઃ સહ ॥
સુગંધિભિઃ પ્રસૂનોઘૈઃ સર્વાલાભેપિ પૂજયેત્

કરંભો દધિભક્તં ચ સચૂતરસમંડકાઃ ॥
ફેણિકા વટકાશ્ચૈવ પાયસં ચ સશર્કરમ્

સમુદ્ગં સઘૃતં ભક્તં કાર્ત્તિકે વિનિવેદયેત્ ॥
ઇંડેરિકાશ્ચ લડ્ડૂકા માઘે લંપસિકા શુભા

મુષ્ટિકાઃ શર્કરાગર્ભાઃ સર્પિષા પરિસાધિતાઃ ॥
નિવેદ્યાઃ ફાલ્ગુને દેવ્યૈ સાર્ધં વિઘ્નજિતા મુદા

નિવેદયેદ્યદન્નં હિ એકભક્તપિ તત્સ્મૃતમ્ ॥
અન્યન્નિવેદ્ય સંમૂઢો ભુંજાનોઽન્યત્પતેદધઃ

પ્રતિમાસં તૃતીયાયામેવમારાધ્ય વત્સરમ્ ॥
વ્રતસંપૂર્તયે કુર્યાત્સ્થંડિલેઽગ્નિસમર્ચનમ્

જાતવેદસમંત્રેણ તિલાજ્યદ્રવિણેન ચ ॥
શતમષ્ટાધિકં હોમં કારયેદ્વિધિના વ્રતી

સદૈવ નક્તે પૂજોક્તા સદા નક્તે તુ ભોજનમ્ ॥
નક્ત એવ હિ હોમોઽયં નક્ત એવ ક્ષમાપનમ્

ગૃહાણ પૂજાં મે ભક્ત્યા માતર્વિઘ્નજિતા સહ ॥
નમોસ્તુ તે વિશ્વભુજે પૂરયાશુ મનોરથમ્

નમો વિઘ્નકૃતે તુભ્યં નમ આશાવિનાયક ॥
ત્વં વિશ્વભુજયા સાર્ધં મમ દેહિ મનોરથમ્

એતૌ મંત્રૌ સમુચ્ચાર્ય પૂજ્યા ગૌરીવિનાયકૌ ॥
વ્રતક્ષમાપને દેયઃ પર્યંકસ્તૂલિકાન્વિતઃ

ઉપધાન્યા સમાયુક્તો દીપીદપર્ણસંયુતઃ ॥
આચાર્યં ચ સપત્નીકં પર્યંક ઉપવેશ્ય ચ

વ્રતી સમર્ચયેદ્વસ્ત્રૈઃ કરકર્ણવિભૂષણૈઃ ॥
સુગંધચંદનૈર્માલ્યૈર્દક્ષિણાભિર્મુદાન્વિતઃ

દદ્યાત્પયસ્વિનીં ગાં ચ વ્રતસ્યપરિપૂર્તયે ॥
તથોપભોગવસ્તૂનિચ્છત્રોપાનત્કમંડલુમ્

મનોરથતૃતીયાયા વ્રતમેતન્મયા કૃતમ્ ॥
ન્યૂનાતિરિક્તં સંપૂર્ણમેતદસ્તુ ભવદ્ગિરા

ઇત્યાચાર્યં સમાપૃચ્છ્ય તથેત્યુક્તશ્ચ તેન વૈ ॥
આસીમાંતમનુવ્રજ્ય દત્ત્વાન્યેભ્યોપિ શક્તિતઃ

નક્તં સમાચરેત્પોષ્યૈઃ સાર્ધં સુપ્રીતમાનસઃ ॥
પ્રાતશ્ચતુર્થ્યાં સંભોજ્ય ચતુરશ્ચ કુમારકાન્

અભ્યર્ચ્ય ગંધમાલ્યાદ્યૈર્દ્વાદશાપિ કુમારિકાઃ ॥
એવં સંપૂર્ણતાં યાતિ વ્રતમેતત્સુનિર્મલમ્

કાર્યં મનોરથાવાપ્ત્યૈ સર્વૈરેતદ્વ્રતં શુભમ્ ॥
પત્નીં મનોરમાં કુલ્યાં મનોવૃત્ત્યનુસારિણીમ્

તારિણીં દુઃખસંસારસાગરસ્ય પતિવ્રતામ્ ॥
કુર્વન્નેતદ્વ્રતં વર્ષં કુમારઃ પ્રાપ્નુયાત્સ્ફુટમ્

કુમારી પતિમાપ્નોતિ સ્વાઢ્યં સર્વગુણાધિકમ્ ॥
સુવાસિની લભેત્પુત્રાન્પત્યુઃ સૌખ્યમખંડિતમ્

દુર્ભગા સુભગાસ્યાચ્ચ ધનાઢ્યા સ્યાદ્દરિદ્રિણી ॥
વિધવાપિ ન વૈધવ્યં પુનરાપ્નોતિ કુત્રચિત્

ગુર્વિણી ચ શુભં પુત્રં લભતે સુચિરાયુષમ્ ॥
બ્રાહ્મણો લભતે વિદ્યાં સર્વસૌભાગ્યદાયિનીમ્

રાજ્યભ્રષ્ટો લભેદ્રાજ્યં વૈશ્યો લાભં ચ વિંદતિ ॥
ચિંતિતં લભતે શૂદ્રો વ્રતસ્યાસ્ય નિષેવણાત્

।
ધર્માર્થી ધર્મમાપ્નોતિ ધનાર્થી ધનમાપ્નુયાત્ ॥
કામી કામાનવાપ્નોતિ મોક્ષાર્થી મોક્ષમાપ્નુયાત્

યો યો મનોરથો યસ્ય સ તં તં વિંદતે ધ્રુવમ્ ॥
મનોરથતૃતીયાયા વ્રતસ્ય ચરણાદ્વ્રતી

॥ સ્કંદ ઉવાચ ॥ ॥
ઇત્થં નિશમ્ય શિવતઃ શિવા સંતુષ્ટમાનસા ॥
પુનઃ પપ્રચ્છ વિશ્વેશં પ્રબદ્ધકરસંપુટા

અન્યત્ર યે વ્રતં ચૈતત્કરિષ્યંતિ સદાશિવ ॥
તે કથં પૂજયિષ્યંતિ માં ચ આશાવિનાયકમ્

॥
શિવ ઉવાચ ॥ ॥
સાધુ પૃષ્ટં ત્વયા દેવિ સર્વસંદેહભેદિનિ ॥
વારાણસ્યાં સમર્ચ્યા ત્વં વિશ્વે પ્રત્યક્ષરૂપિણી

આશા વિઘ્નજિતા સાર્ધં સર્વાશાપૂર્તિકારિણા ॥
હારિણાનંતવિઘ્નાનાં મમ ક્ષેત્ર શુભાર્થિના

ક્ષિપ્રમાગમયિત્વા ચ નત્વા દૂરંગતાનપિ ॥
કૃતકૃત્યાન્વિધાયાથ ચિંતિતૈઃ સમનોરથૈઃ

અન્યત્ર વ્રતિભિર્વિશ્વે કાંચનીપ્રતિમા તવ ॥
પંચકૃષ્ણલકાદૂર્ધ્વં કાર્યા વિઘ્નહૃતોપિ ચ

આચાર્યાય વ્રતી દદ્યાદ્ વ્રતાંતે પ્રતિમા દ્વયમ્ ॥
સકૃત્કૃતે વ્રતી ચાસ્મિન્કૃતકૃત્યો વ્રતી ભવેત્

તતઃ પુલોમજા દેવિ શ્રુત્વૈતદ્વ્રતમુત્તમમ્ ॥
કૃત્વા મનોરથં પ્રાપ યથાભિવાંછિતં હૃદિ

અરુંધત્યા વસિષ્ઠોપિ લબ્ધોઽત્રિઽનસૂયયા ॥
સુનીત્યોત્તાનપાદાચ્ચ ધ્રુવઃ પ્રાપ્તોંઽગજોત્તમઃ

સુનીતેદુર્ભર્ગત્વં ચ પુનરસ્માદ્વ્રતાદ્ગતમ્ ॥
ચતુર્ભુજઃ પતિઃ પ્રાપ્તઃ ક્ષીરનીરધિજન્મના

કિં બહૂક્તેન સુશ્રોણિ કૃતંયેન વ્રતં ત્વિદમ્ ॥
વ્રતાનિ તેન સર્વાણિ કૃતાનિ વ્રતિના ધ્રુવમ્

શ્રુત્વા ધીમાન્કથાં પુણ્યાં પુનસ્તદ્ગતમાનસઃ ॥
શુભબુદ્ધિમવાપ્નોતિ પાપૈરપિ વિમુચ્યતે

ઇતિ શ્રીસ્કાંદે મહાપુરાણ એકાશીતિસાહસ્ર્યાં સંહિતાયાં ચતુર્થે કાશીખંડે ઉત્તરાર્ધે ધર્મેશ્વરાખ્યાને વિશ્વભુજાશાવિનાયકપ્રશંસને મનોરથતૃતીયાવ્રતાખ્યાનં નામાશીતિતમોધ્યાયઃ