સ્કંદ પુરાણ · અધ્યાય 4.76

॥ સ્કંદ ઉવાચ ॥ ॥
શૃણુષ્વ મૈત્રાવરુણે પુરાકલ્પે રથંતરે ॥
ઇતિહાસ ઇહાસીદ્યઃ પીઠે વિરજસંજ્ઞિતે

ત્રિલોચનસ્ય પ્રાસાદે મણિમાણિક્યનિર્મિતે ॥
નાનાભંગિ ગવાક્ષાઢ્યે રત્નસાનાવિવાયતે

કદાચિદપિ કલ્પાંતે દ્યો લોકે ભ્રંશતિ ક્ષયે ॥
પ્રોત્તંભનં સ્તંભ ઇવ દત્તો વિશ્વકૃતા સ્વયમ્

મરુત્તરંગિતાગ્રાભિઃ પતાકાભિરિતસ્તતઃ ॥
સન્નિવારયતીવેત્થમઘૌઘાન્વિશતો મુને

દેદીપ્યમાન સૌવર્ણ કલશેન વિરાજિતે ॥
પાર્વણેન શશાંકેન ખેદાદિવ સમાશ્રિતે

તત્ર પારાવતદ્વંદ્વં વસેત્સ્વૈરં કૃતાલયમ્ ॥
પ્રાતઃસાયં ચ મધ્યાહ્ને કુર્વન્નિત્યં પ્રદક્ષિણમ્

ઉડ્ડીયમાનં પરિતઃ પક્ષવાતેરિતસ્તતઃ ॥
રજઃપ્રાસાદસંલગ્નં દૂરીકુર્વદ્દિનેદિને

ત્રિલોચનેતિ સતતં નામ ભક્તૈરુદાહૃતમ્ ॥
ત્રિવિષ્ટપેતિ ચ તથા તયોઃ કર્ણાતિથી ભવેત્

ચતુર્વિધાનિ વાદ્યાનિ શંભુપ્રીતિકરાણ્યલમ્ ॥
તયોઃ કર્ણગુહાં પ્રાપ્ય પ્રતિશબ્દં પ્રતન્વતે

મંગલારાર્તિકજ્યોતિસ્ત્રિસંધ્યં પક્ષિણોસ્તયોઃ ॥
નેત્રાંત નિર્વિશન્નિત્યં ભક્તચેષ્ટાં પ્રદર્શયેત્

પ્રાણયાત્રાં વિહાયાપિ કદાચિત્સ્થિરમાનસૌ ॥
નોડ્ડીયવાંછિતં યાતઃ પશ્યંતૌ કૌતુકં ખગૌ

તત્ર ભક્તજનાકીર્ણં પ્રાસાદં પરિતો મુને ॥
તંડુલાદિ ચરંતૌ તૌ કુર્વાતે ચ પ્રદક્ષિણમ્

દેવદક્ષિણદિગ્ભાગે ચતુઃસ્રોતસ્વિની જલમ્ ॥
તૃષાર્તૌ ધયતો વિપ્ર સ્નાતૌ જાતુ ચિદંડજૌ

તયોરિત્થં વિચરતોસ્ત્રિલોચનસમીપતઃ ॥
અગાદ્બહુતિથઃ કાલો દ્વિજયોઃ સાધુચેષ્ટયોઃ

અથ દેવાલયસ્કંધે ગવાક્ષાંતર્ગતૌ ચ તૌ ॥
શ્યેનેન કેનચિદ્દૃષ્ટૌ ક્રૂરદૃષ્ટ્યા સુખસ્થિતૌ

તચ્ચ પારાવતદ્વંદ્વં શ્યેનઃ પરિજિઘૃક્ષુકઃ ॥
અવતીર્યાંબરાદાશુ પ્રવિષ્ટોન્યશિવાલયે

તતો વિલોકયામાસ તદાગમવિનિર્ગમૌ ॥
કેન માર્ગેણ વિશતો દુર્ગમેતૌ પતત્ત્રિણૌ

કેનાધ્વના ચ નિર્યાતઃ ક્વ કાલે કુરુતશ્ચ કિમ્ ॥
કથં યુગપદે તૌ મે ગ્રાહ્યૌ સ્વૈરં ભવિષ્યતઃ

મધ્યે દુર્ગપ્રવિષ્ટૌ ચ મમવશ્યાવિમૌ ન યત્ ॥
એકદૃષ્ટિઃ ક્ષણં તસ્થૌ શ્યેન ઇત્થં વિચિંતયન્

અહો દુર્ગબલં પ્રાજ્ઞાઃ શંસંત્યેવેતિ હેતુતઃ ॥
દુર્બલોપ્યાકલયિતું સહસારિર્ન શક્યતે

કરિણાં તુ સહસ્રેણ વરાશ્વાનાં ન લક્ષતઃ ॥
તત્કર્મસિદ્ધિર્નૃપતેર્દુર્ગેણૈકેન યદ્ભવેત્

દુર્ગસ્થો નાભિભૂયેત વિપક્ષઃ કેનચિત્ક્વચિત્ ॥
સ્વતંત્રં યદિ દુર્ગં સ્યાદમર્મજ્ઞપ્રકાશિતમ્

ઇતિ દુર્ગબલં શંસઞ્શ્યેનો રોષારુણેક્ષણઃ ॥
અસાધ્વસૌ કલરવૌ વીક્ષ્ય યાતો નભોંગણમ્

અથ પારાવતીદક્ષા વિપક્ષં પ્રેક્ષ્ય પક્ષિણમ્ ॥
મહાબલં દુર્ગબલા પ્રાહ પારાવતં પતિમ્

॥
કલરવ્યુવાચ ॥ ॥
પ્રિય પારાવત પ્રાજ્ઞ સર્વકામિ સુખારવ ॥
તવ દૃગ્વિષયં પ્રાપ્તઃ શ્યેનોય પ્રબલો રિપુઃ

સાવજ્ઞં વાક્યમાકર્ણ્ય પારાવત્યાઃ સ તત્પતિઃ ॥
પારાવતીમુવાચેદં કા ચિંતેતિ તવ પ્રિયે

॥ પારાવત ઉવાચ ॥ ॥
કતિ નામ ન સંતીહ સુભગે વ્યોમચારિણઃ ॥
કતિ દેવાલયેષ્વેષુ ખગા નોપવિશંતિ હિ

કતિ ચૈવ ન પશ્યંતિ નૌ સુખસ્થાવિહ પ્રિયે ॥
તેભ્યો યદીહ ભેતવ્યં કુતો નૌ તત્સુખં પ્રિયે

રમસ્વ ત્વં મયા સાર્ધં ત્યજ ચિંતામિમાં શુભે ॥
અસ્ય શ્યેનવરાકસ્ય ગણનાપિ ન મે હૃદિ

ઇત્થં પારાવતવચઃ શ્રુત્વા પારાવતી તતઃ ॥
મૌનમાલંબ્ય સંતસ્થે પત્યુઃ પાદાર્પિતેક્ષણા

હિતવર્ત્મોપદિશ્યાપિ પ્રિય પ્રિયચિકીર્ષયા ॥
સાધ્વ્યા જોષં સમાસ્થેયં કાર્યં પત્યુર્વચઃ સદા

અન્યેદ્યુરપ્યથાયાતઃ શ્યેનો પશ્યત્સ દંપતી ॥
અપરિચ્છિન્નયા દૃષ્ટ્યા યથા મૃત્યુર્ગતાયુષમ્

અથ મંડલગત્યા સ પ્રાસાદં પરિતો ભ્રમન્ ॥
નિરીક્ષ્ય તદ્ગતાયાતૌ યાતો ગગનમાર્ગતઃ

ગતેઽથ નભસિ શ્યેને પુનઃ પારાવતાંગના ॥
પ્રોવાચ પ્રેયસી નાથ દૃષ્ટો દુષ્ટસ્ત્વયાઽહિતઃ

તસ્યા વાક્યં સમાકર્ણ્ય પુનઃ કલરવોબ્રવીત્ ॥
કિં કરિષ્યત્યસૌ મુગ્ધે મમ વ્યોમવિહારિણઃ

દુર્ગં ચ સ્વર્ગતુલ્યં મે યત્ર નાસ્ત્યરિતો ભયમ્ ॥
અયં ન તા ગતીર્વેત્તિ યા વેદાહં નભોંગણે

પ્રડીનોડ્ડીન સંડીન કાંડવ્યાડકપાટિકાઃ ॥।
સ્રંસની મંડલવતી ગતયોષ્ટાવુદાહૃતાઃ

યથૈતાસ્વિહ કૌશલ્યં મયિ પારાવતિ પ્રિયે ॥
ગતિષુ ક્વાપિ કસ્યાપિ પક્ષિણો ન તથાંબરે

સુખેન તિષ્ઠ કા ચિંતા મયિ જીવતિ તે પ્રિયે ॥
ઇતિ તદ્વચનં શ્રુત્વા સાસ્થિતા મૂકવત્સતી

અપરેદ્યુરપિ શ્યેનસ્તત્ર ભારશિલાતલે ॥
કિયદંતરમાસાદ્યોપવિષ્ટોઽતિપ્રહૃષ્ટવત્

આયામં તત્ર સંસ્થિત્વા તત્કુલાયં વિલોક્ય ચ ॥
પુનર્વિનિર્ગતઃ શ્યેનઃ સાપિ ભીતાબ્રવીત્પુનઃ

પ્રિયસ્થાનમિદં ત્યાજ્યં દુષ્ટદૃષ્ટિવિદૂષિતમ્ ॥
અસૌ ક્રૂરોતિ નિકટમુપવિષ્ટોઽતિહૃષ્ટવત્

સાવજ્ઞં સ પુનઃ પ્રાહ કિં કરિષ્યત્યસૌ પ્રિયે ॥
મૃગાક્ષીણાં સ્વભાવોયં પ્રાયશો ભીરુવૃત્તયઃ

ઇતરેદ્યુરપિ પ્રાપ્તઃ સ ચ શ્યેનો મહાબલઃ ॥
તયોરભિમુખં તત્ર સ્થિતો યામ દ્વયાવધિ

પુનર્વિલોક્ય તદ્વર્ત્મ શીઘ્રં યાતો યથાગતમ્॥
ગતેથ શકુનૌ તસ્મિન્સા બભાષે વિહંગમી॥

નાથ સ્થાનાંતરં યાવો મૃત્યુર્નૌ નિકટોત્ર યત્ ॥
પુનર્દુષ્ટે પ્રણષ્ટેસ્મિન્નાવાં સ્યાવઃ સુખં પ્રિય

પ્રિય યસ્ય સપક્ષસ્ય ગતિઃ સર્વત્ર સિદ્ધિદા ॥
સ કિં સ્વદેશરાગેણ નાશં પ્રાપ્નોતિ બુદ્ધિમાન્

સોપસર્ગં નિજં દેશં ત્યક્ત્વા યોન્યત્ર ન વ્રજેત્ ॥
સ પંગુર્નાશમાપ્નોતિ કૂલસ્થિત ઇવ દ્રુમઃ

પ્રિયોદિતં નિશમ્યેતિ સ ભવિત્રી દશાર્દિતઃ ॥
સરીઢં પુનરપ્યાહ પ્રિયે મા ભૈઃ ખગાત્તતઃ

અથાપરસ્મિન્નહનિ સ શ્યેનઃ પ્રાતરેવ હિ ॥
તદ્દ્વારદેશમાસાદ્ય સાયં યાવત્સ્થિતો બલઃ

અસ્તાચલસ્ય શિખરં યાતે ભાનૌ ગતે ખગે ॥
કુલાયાદ્બાહ્યમાગત્યોવાચ પારાવતી પતિમ્

નાથ નિર્ગમનસ્યાયં કાલઃ કાલોઽતિદૂરતઃ ॥
યાવત્તાવદ્વિનિર્યાહિ ત્યક્ત્વા મામપિ સન્મતે

ત્વયિ જીવતિ દુષ્પ્રાપ્યં ન કિંચિજ્જગતીતલે ॥
પુનર્દારાઃ પુનર્મિત્રં પુનર્વસુ પુનર્ગૃહમ્ ॥

યદ્યાત્મા રક્ષિતઃ પુંસા દારૈરપિ ધનૈરપિ ॥
તદા સર્વં હરિશ્ચંદ્રભૂપેનેવેહ લભ્યતે

અયમાત્મા પ્રિયો બંધુરયમાત્મા મહદ્ધનમ્ ॥
ધમાર્થકામમોક્ષાણામયમાત્માર્જકઃ પરઃ

યાવદાત્મનિ વૈ ક્ષેમં તાવત્ક્ષેમં જગત્ત્રયે ॥
સોપિ ક્ષેમઃ સુમતિના યશસા સહ વાંછ્યતે

યશોહીનં તુ યત્ક્ષેમં તત્ક્ષેમાન્નિધનં વરમ્ ॥
તદ્યશઃ પ્રાપ્યતે પુંભિર્નીતિમાર્ગપ્રવર્તને

અતો નીતિપથં શ્રુત્વા નાથ સ્થાનાદિતો વ્રજ ॥
ન ગમિષ્યસિ ચેત્પ્રાતસ્તતો મે સંસ્મરિષ્યસિ

ઇત્યુક્તોપિ સ વૈ પત્ન્યા પારાવત્યા સુમેધયા ॥
ન નિર્યયૌ પ્રતિસ્થાનાદ્ભવિત્ર્યા પ્રતિવારિતઃ

અથોષસિ સમાગત્ય શ્યેનેન બલિના તદા ॥
તન્નિર્ગમાધ્વા સંરુદ્ધઃ કિંચિદ્ભક્ષ્યવતા મુને

દિનાનિ કતિચિત્તત્ર સ્થિત્વા શ્યેનો મહામતિઃ ॥
પારાવતમુવાચેદં ધિક્ત્વાં પૌરુષવર્જિતમ્

કિંવા યુધ્યસ્વ દુર્બુદ્ધે કિંવા નિર્યાહિ મે ગિરા ॥
ક્ષુધાક્ષીણો મૃતઃ પશ્ચાન્નિરયં યાસ્યસિ ધ્રુવમ્

દ્વૌ ભવંતાવહં ચૈકશ્ચલૌ જયપરાજયૌ !।
સ્થાનાર્થં યુધ્યતઃ સત્ત્વાત્સ્વર્ગો વા દુર્ગમેવ વા

પુરુપાર્થં સમાલંબ્ય યે યતંતે મહાધિયઃ ॥
વિધિરેવ હિ સાહાય્યં કુર્યાત્તત્સત્ત્વચોદિતઃ

ઇત્થં સ શ્યેનસંપ્રોક્તઃ પત્ન્યાપ્યુત્સાહિતઃ ખગઃ ॥
અયુધ્યત્તેન શ્યેનેન સ્વદુર્ગદ્વારમાશ્રિતઃ

ક્ષુધિતસ્તૃષિતઃ સોથ શ્યેનેન બલિના ધૃતઃ ॥
ચરણેન દૃઢેનાશુ ચંચ્વા સાપિ ધૃતા ખગી

તાવાદાયોડ્ડયાંચક્રે શ્યેનો વ્યોમનિ સત્વરમ્ ॥
ચિંતયદ્ભક્ષણસ્થાનમન્યપક્ષિવિવર્જિતમ્

અથ પત્ન્યા કલરવઃ પ્રોક્તસ્તત્ર સુમેધયા ॥
વચોવમાનિતં નાથ ત્વયા મે સ્ત્રીતિ બુદ્ધિતઃ

અતોઽવસ્થામિમાં પ્રાપ્તઃ કિં કુર્યામબલાયતઃ ॥
અધુનાપિ વચશ્ચૈકં કરોષિ યદિ મે પ્રિય

તદા હિતં તે વક્ષ્યામિ કુરુ ચૈવાવિચારિતમ્ ॥
મમૈકવાક્યકરણાત્સ્ત્રીજિતો ન ભવિપ્યસિ

યાવદાસ્યગતાસ્મ્યસ્ય યાવત્ખસ્થો ન ભૂમિગઃ ॥
તાવદાત્મવિમુક્ત્યૈવમરેઃ પાદં દૃઢં દશ ।

।
ઇતિ પત્નીવચઃ શ્રુત્વા તથા સ કૃતવાન્ખગઃ ॥
સપીડિતો દૃઢં પાદે શ્યેનશ્ચીત્કૃતવાન્બહુ

તેન ચીત્કરણેનાથ મુક્તા સા મુખસંપુટાત્॥
પાદાંગુલિ શ્લથત્વેન સોપિ પારાવતોઽપતત્

વિપદ્યપિ ચ ન પ્રાજ્ઞૈઃ સંત્યા જ્યઃ ક્વચિદુદ્યમઃ ॥
ક્વ ચંચુપુટસ્તસ્ય ક્વ ચ તત્પાદપીડનમ્

ક્વ ચ દ્વયોસ્તથાભૂતા દરેર્મોક્ષણમદ્ભુતમ્ ॥
દુર્બલેપ્યુદ્યમવતિ ફલં ભાગ્યં યતોઽર્પયેત્ ॥

તસ્માદ્ભાગ્યાનુસારેણ ફલત્યેવ સદોદ્યમઃ ॥
પ્રશંસંત્યુદ્યમં ચાતો વિપદ્યપિ મનીષિણઃ

અથ તૌ કાલયોગેન વિપન્નૌ સરયૂતટે ॥
મુક્તિપુર્યામયોધ્યાયામેકો વિદ્યાધરોઽભવત્

મૃતાનાં યત્ર જંતૂનાં કાશીપ્રાપ્તિર્ભવેદ્ધ્રુવમ્ ॥
મંદારદામતનયો નામ્ના પરિમલાલયઃ

અનેકવિદ્યાનિલયઃ કલાકૌશલભાજનમ્॥
કૌમારં વય આસાદ્ય શિવભક્તિપરોભવત્

નિયમં ચાતિજગ્રાહ વિજિતેંદ્રિયમાનસઃ ॥
એકપત્નીવ્રતં નિત્યં ચરિષ્યામીતિ નિશ્ચિતમ્

પરયોષિત્સમાસક્તિરાયુઃ કીર્તિ બલં સુખમ્ ॥
હરેત્સ્વર્ગ ગતિં ચાપિ તસ્માત્તાં વર્જયેત્સુધીઃ

અપરં ચાપિ નિયમં સ શુચિષ્માન્સમાદદે ॥
ગતજન્માંતરાભ્યાસાત્ત્રિલોચનસમાશ્રયાત્

સમસ્તપુણ્યનિલયં સમસ્તાર્થપ્રકાશકમ્ ॥
સમસ્તકામજનકં પરાનંદૈકકારણમ્ ॥

યાવચ્છરીરમરુજં યાવન્નેંદ્રિયવિપ્લવઃ ॥
તાવત્ત્રિલોચનં કાશ્યામનર્ચ્યાશ્નામિ નાણ્વપિ

ઇત્થં માંદારદામિઃ સ નિત્યં પરિમલાલયઃ ॥
કાશ્યાં ત્રિવિષ્ટપં દ્રષ્ટું સમાગચ્છેત્પ્રયત્નવાન્

પારાવત્યપિ સા જાતા રત્નદીપસ્ય મંદિરે ॥
નાગરાજસ્ય પાતાલે નામ્ના રત્નાવલીતિ ચ

સમસ્તનાગકન્યાનાં રૂપશીલકલાગુણૈઃ ॥
એકૈવ રત્નભૂતાસીદ્રત્નદીપોરગાત્મજા

તસ્યા સખીદ્વયં ચાસીદેકા નામ્ના પ્રભાવતી ॥
કલાવતી તથાન્યા ચ નિત્યં તદનુગે ઉભે

સ્વદેહાદનપાયિન્યૌ છાયાકાંતી યથા તયા ॥
તે દ્વે સખ્યાવભૂતાંહિ રત્નાવલ્યા ઘટોદ્ભવ

સા તુ બાલ્યે વ્યતિક્રાંતે કિંચિદુદ્રિન્નયૌવના ॥
શિવભક્તં સ્વપિતરં દૃષ્ટ્વા નિયમમગ્રહીત્

પિતસ્ત્રિલોચનં કાશ્યામર્ચયિત્વા દિનેદિને ॥
આભ્યાં સખીભ્યાં સહિતા મૌનં ત્યક્ષ્યામિ નાન્યથા ॥

એવં નાગકુમારી સા સખીદ્વયસમન્વિતા ॥
ત્રિલોચનં સમભ્યર્ચ્ય ગૃહાનહરહોવ્રજેત્

દિનેદિને સા પ્રત્યગ્રૈઃ કુસુમૈરિષ્ટગંધિભિઃ ॥
સુવિચિત્રાણિ માલ્યાનિ પરિગુંફ્યાર્ચયેદ્વિભુમ્

તિસ્રોપિ ગીતં ગાયંતિ લસદ્ગાંધારસુંદરમ્ ॥
રાસમંડલભેદેન લાસ્યં તિસ્રોપિ કુર્વતે

વીણાવેણુમૃદંગાંશ્ચ લયતાલવિચક્ષણાઃ ॥
વાદયંતિ મુદા યુક્તાસ્તિસ્રોપીશ્વરસન્નિધૌ

ઇત્થમારાધયંતીશં તિસ્રો નાગકુમારિકાઃ ॥
વિચિત્રગંધમાલાભિઃ સંમાર્જનવિલેપનૈઃ

એકદા માધવે માસિ તૃતીયાયામુપોષિતાઃ ॥
રાત્રૌ જાગરણં કૃત્વા નૃત્યગીતકથાદિભિઃ

પ્રાતશ્ચતુર્થીં સ્નાત્વાથ તીર્થં પૈલિપિલે શુભે ॥
ત્રિલોચનં સમર્ચ્યાથ પ્રસુપ્તા રંગમંડપે

સુપ્તાસુ તાસુ બાલાસુ ત્રિનેત્રઃ શશિભૂષણઃ ॥
શુદ્ધકર્પૂરગૌરાંગો જટામુકુટમંડલઃ

તમાલનીલસુગ્રીવઃ સ્ફુરત્ફણિવિભૂષણઃ ॥
વામાર્ધવિલસચ્છક્તિર્નાગયજ્ઞોપવીતવાન્ ।

તસ્માદેવ વિનિષ્ક્રમ્ય લિંગાત્પન્નગમેખલાત્ ॥
ઉવાચ ચ તતો બાલા વિભુરુત્તિષ્ઠતેતિ સઃ

ઉત્થાય તા વિનિર્માર્જ્ય લોચને શ્રુતિસંગતે ॥
અંગમોટનવત્યશ્ચ જૃંભાભિઃ ક્વણિતાનનાઃ

યાવત્પશ્યંતિ પુરતઃ સંભ્રમાપન્નમાનસાઃ ॥
અતર્કિતાગમસ્તાવત્તાભિર્દૃષ્ટસ્ત્રિલોચનઃ

વવંદુરથ તા બાલા જ્ઞાત્વા લક્ષ્મભિરીશ્વરમ્ ॥
તુષ્ટ્વુશ્ચ પ્રહૃષ્ટાસ્યાઃ સન્નકંઠ્યોતિગદ્ગદમ્॥

જયશંભો જયેશાન જય સર્વગ સર્વદ ॥
જય ત્રિપુરસંહર્તર્જયાંધકનિષૂદન

જય જાલંધરહર જય કંદર્પદર્પહૃત્ ॥
જય ત્રૈલોક્યજનક જય ત્રૈલોક્યવર્ધન

જય ત્રૈલોક્યનિલય જય ત્રૈલોક્યવંદિત ॥
જય ભક્તજનાધીન જય પ્રમથનાયક

જય ત્રિપથગાપાથઃ પ્રક્ષાલિતજટાતટ ॥
જય ચંદ્રકલાજ્યોતિર્વિદ્યોતિતજગત્ત્રય

જય સર્પફણારત્ન પ્રભાભાસિતવિગ્રહ ॥
જયાદ્રિરાજતનયા તપઃક્રીતાર્ધદેહક

જય શ્મશાનનિલય જય વારાણસીપ્રિય ॥
જયાનંદવનાધ્યાસિ પ્રાણિનિર્વાણદાયક

જય વિશ્વપતે શર્વ શર્વરીપરિવર્જિત ॥
જય નૃત્યપ્રિયેશોગ્ર જય ગીતવિશારદ

જય પ્રણવસદ્વાસ જય ધામ મહાનિધે ॥
જય શૂલિન્વિરૂપાક્ષ જય પ્રણતસર્વદ

વિધિઃ સર્વવિધિજ્ઞોપિ ન ત્વાં સ્તોતું વિચક્ષણઃ ॥
વાચો વાચસ્પતેર્નાથ ત્વત્સ્તુતૌ પરિકુંઠિતાઃ

વિદંતિ વેદાઃ સર્વજ્ઞ ન ત્વાં નાથ યથાર્થતઃ ॥
મનતીહ મનો ન ત્વામનંતં ચાદિવર્જિતમ્

નમસ્તુભ્યં નમસ્તુભ્યં નમસ્તુભ્યં નમોનમઃ ॥
ત્રિલોચન નમસ્તુભ્યં ત્રિવિષ્ટપ નમોસ્તુ તે

ઇત્યુક્ત્વા દંડવદ્ભૂમૌ પ્રણિપેતુઃ કુમારિકાઃ ॥
અથોત્થાપ્ય કુમારીસ્તાઃ પ્રોવાચ શશિભૂષણઃ

સુતો મંદારદામ્નશ્ચ નામ્ના પરિમલાલયઃ ॥
પતિર્વિદ્યાધરવરો ભવતીનાં ભવિષ્યતિ

ચિરં વિદ્યાધરે લોકે ભોગાન્ભુક્ત્વા સમંતતઃ ॥
તતો નિર્વેદમાપન્નાઃ કાશીસિદ્ધિમવાપ્સ્યથ ॥

યૂયં તિસ્રોપિ મે ભક્તાઃ સ ચ વિદ્યાધરો યુવા ॥
ચત્વારોપ્યેત એવાત્ર પ્રતિમોક્ષમવાપ્સ્યથ

જન્માંતરેપિ મે સેવા ભવતીભિશ્ચ તેન ચ ॥
વિહિતા તેન વો જન્મ નિર્મલં ભક્તિભાવિતમ્

એતચ્ચ ભવતી સ્તોત્રં યઃ પઠિષ્યતિ મે પુરઃ ॥
તસ્ય કામં પ્રદાસ્યામિ ભવતીનામિવ સ્ફુટમ્

ત્યજેત્ક્ષપાકૃતં પાપં શુચિઃ પ્રાતઃ પઠન્નરઃ ॥
દિવાકૃતમલં હંતિ સાયં પઠનતઃ સ્ફુટમ્

ઇત્યુક્તવતિ દેવેશે તાઃ કન્યા હૃષ્ટમાનસાઃ ॥
પ્રણમ્ય પ્રોચુરીશાનં પ્રબદ્ધકરસંપુટાઃ ॥

નાગકન્યા ઊચુઃ ॥ ॥
પૃચ્છામો બ્રૂહિ નો નાથ કરુણાકર શંકર ॥
જન્માંતરે કથં સેવા ચતુર્ભિર્ભવતઃ કૃતા

ભવપ્રાગ્ભવ વૃત્તાંતં તસ્યાપિ સુકૃતાત્મનઃ ॥
અસ્માકમપિ ચાખ્યાહિ કૃપાં કુરુ કૃપાનિધે

ઇતિ શ્રુત્વા પ્રણયતો બાલોદીરિતમીશિતા ॥
પ્રોવાચ તાસાં તસ્યાપિ ભવાંતરવિચેષ્ટિતમ્ ॥

॥ ઈશ્વર ઉવાવ ॥ ॥
શૃણુધ્વં નાગતનયાસ્તિસ્રોપિ હિ સમાહિતાઃ ॥
પ્રાગ્ભવે ભવતીનાં ચ તસ્યાપિ કથયામ્યહમ્

એષા રત્નાવલી પૂર્વમાસીત્પારાવતી ખગી ॥
સ ચ વિદ્યાધરવરઃ પતિરસ્યાઃ ખગોભવત્

પ્રાસાદેત્ર મમૈતાભ્યામુષિતં સુચિરં સુખમ્॥
રજઃપ્રાસાદસંલગ્નં નુન્નં પક્ષાનિલૈઃ પુનઃ

ઉપરિષ્ટાદધસ્તાચ્ચ કૃતા બહ્વ્યઃ પ્રદક્ષિણાઃ ॥
વ્યોમ્ના સંચરમાણાભ્યાં સંચરદ્ભ્યાં મમાજિરે

સ્નાતં ચતુર્નદે તીર્થે પીતં તત્રાંબુ ચાસકૃત્ ॥
આભ્યાં કલરવાભ્યાં ચ કૃતઃ કલરવો મુદે

એતાભ્યાં સ્થિરચેતોભ્યાં મુદિતાભ્યામતીવ હિ ॥
દૃષ્ટાનિ કૌતુકાન્યત્ર મમ ભક્તૈઃ કૃતાનિ વૈ

અમૂભ્યાં બહુશો દૃષ્ટા મમ મંગલદીપિકાઃ ॥
પીતં શ્રુતિપુટાભ્યાં ચ મમ નામાક્ષરામૃતમ્

તિર્યગ્યોનિપ્રભાવેન ન મૃતૌ મમ સન્નિધૌ ॥
મૃતં પુર્યામયોધ્યાયાં કાશીપ્રાપ્તિકૃતિ ધ્રુવમ્

અયોધ્યાનિધનાદેષા રત્નદીપસુતાભવત્ ॥
પતિઃ પારાવતોઽસ્યાઃ સ જાતો વિદ્યાધરાંગજઃ

એષા પ્રભાવતી નાગી નાગરાજસ્ય પદ્મિનઃ ॥
ઇહ જન્મનિ કન્યાસીત્પૂર્વં જન્મ બ્રવીમિ વઃ

ત્રિશિખસ્યોરગેંદ્રસ્ય સુતા ચેયં કલાવતી ॥
એતસ્યા અપિ વૃત્તાંતં નિશામયત વચ્મ્યહમ્

ભવાંતરે તૃતીયેઽતઃ કન્યે ચારાયણસ્ય હ ॥
આસ્તાં મહર્ષેઃ શીલાઢ્યે પ્રેમવત્યૌ પરસ્પરમ્

પિત્રા ચારાયણેનાપિ તાભ્યાં સંપ્રેરિતેન તે ॥
આમુષ્યાયણ પુત્રાય દત્તે નારાયણાય હિ

અપ્રાપ્તયૌવનઃ સોથ સમિદાહરણાય વૈ ॥
ગતો વિધિવશાદ્દષ્ટો દંદશૂકેન કાનને

ભવાનીગૌતમી નામ્ન્યો તે તુ ચારાયણાંગજે ॥
વૈધવ્ય દુઃખમાપન્ને દૈન્યગ્રસ્તે બભૂવતુઃ

અતએવ પ્રયત્નેન પરિણેતા વિવર્જયેત્ ॥
દેવતાસરિદાહ્વાનાં કન્યા પાણિગ્રહે સુધીઃ

અથર્ષેઃ કસ્યચિદ્દૈવાદાશ્રમે પરમાદ્ભુતે ॥
રંભાફલાન્યદત્તાનિ મોહાજ્જગૃહતુસ્તદા

કૃત્વા માસોપવાસાદિ વ્રતાનિ બ્રાહ્મણાંગજે ॥
અવાપ્ય નિધનં કાલાચ્છાખામૃગ્યૌ બભૂવતુઃ

ફલચૌર્યવિપાકેન વાનરીત્વં તયોરભૂત્ ॥
શીલરક્ષણધર્મેણ કાશ્યાં જનિમવાપતુઃ

સ ચ નારાયણો વિપ્રઃ પિતૃશુશ્રૂષણવ્રતઃ॥
દષ્ટોપિ દંદશૂકેન કાશ્યાં પારાવતોભવત્

એવં ભવાંતરેચાસીદેતયોઃ પતિરેષ કઃ ॥
તિસૃણાં ભવતીનાં ચ ભાવી ભર્તાધુનાપિ હિ

પ્રાસાદસ્યાસ્ય પાર્શ્વે તુ ન્યગ્રોધસ્તુ મહાનભૂત્ ॥
તસ્મિઞ્શાખિનિ શાખાઢ્યે શાખામૃગ્યૌ બભૂવતુઃ

ચતુઃસ્રોતસ્વિની તીર્થે ક્રીડયા ચ મમજ્જતુઃ ॥
પપતુશ્ચાપિ પાનીયં તસ્મિંસ્તીર્થં તૃષાતુરે

જાતિસ્વભાવચાપલ્યાત્ક્રીડંત્યૌ ચ પ્રદક્ષિણમ્ ॥
ચક્રતુર્બહુકૃત્વશ્ચ લિંગં દદૃશતુર્બહુ

વિચરંત્યાવિતિ સ્વૈરં તત્ર ન્યગ્રોધ સન્નિધૌ ॥
કેનચિદ્યોગિવેષેણ પાશેન ચ નિયંત્રિતે

ભિક્ષાર્થં શિક્ષિતે તેન તદુત્પ્લુત્યાદિ નર્તનમ્॥
અથ તે ક્વાપિ મર્કટ્યૌ કાલધર્મવશંગતે॥

કાશીવાસજ પુણ્યેન ત્રૈલોચન્યાનુસેવયા ॥
પ્રાદક્ષિણ્યાદિરૂપિણ્યા જાતે નાગસુતે ઇતિ

અધુના તં પતિં પ્રાપ્ય વિદ્યાધરકુમારકમ્ ॥
નિર્વિશ્ય સ્વર્ગભોગાંશ્ચ કાશ્યાં નિર્વૃતિમેષ્યથ

યદલ્પમપિ વૈ કાશ્યાં કૃતં કર્મ શુભાવહમ્ ॥
તસ્ય મોક્ષઃ પરીપાકો નિશ્ચિતં મદનુગ્રહાત્

ત્રિલોક્યા અપિ સર્વસ્યાઃ શ્રેષ્ઠા વારાણસી પુરી ॥
તતોપિ લિંગમોંકારં તતોપ્યત્ર ત્રિલોચનમ્

તિષ્ઠમાનોત્ર લિંગેહં ભક્તમુક્તિં દિશામ્યહમ્ ॥
તતઃ સર્વપ્રયત્નેન કાશ્યાં પૂજ્યસ્ત્રિલોચનઃ

ઇત્યુક્ત્વા દેવદેવેશસ્તત્પ્રાસાદાંતરં વિશત્ ॥
અવાચ્યરૂપમાસાદ્ય સ્થૂલં ત્રિભુવનાદપિ

તાશ્ચ સ્વં સ્વં પદં પ્રાપ્ય તદ્વૃત્તાંતમશેષતઃ ॥
સ્વમાતૃપુરતશ્ચોક્ત્વા કૃતકૃત્યા ઇવાભવન્

એકદા માધવે માસિ મહાયાત્રા સમાગતા ॥
વિદ્યાધરાસ્તથા નાગા મિલિતાઃ સપરિચ્છદાઃ

વિરજસ્કે મહાક્ષેત્રે ત્રિલોચનસમીપતઃ ॥
દેવસ્ય વરદાનાચ્ચ પૃષ્ટ્વાન્યોન્યં કુલાવલીમ્

વિદ્યાધરાય તા નાગૈઃ કન્યાસ્તિસ્રોપિ કલ્પિતાઃ ॥
મંદારદામા સંતુષ્ટઃ પ્રાપ્ય તચ્ચ સ્નુષાત્રયમ્

રત્નદીપશ્ચ નાગેંદ્રઃ પદ્મી ચ ભુજગેશ્વરઃ ॥
ત્રિશિખોપિ ફણીંદ્રશ્ચ હૃષ્ટા એતે ત્રયોપિ ચ

જામાતરં સમાસાદ્ય શુભં પરિમલાલયમ્ ॥
અન્યોન્યં સ્વજનાસ્તે તુ મુદા વિકસિતેક્ષણાઃ

વિવાહોત્સવ માકલ્પ્ય સ્વં સ્વં ભુવનમાવિશન્ ॥
ત્રિલોચનસ્ય લિંગસ્ય વર્ણયંતોતિગૌરવમ્

સ ચ વિદ્યાધરઃ શ્રીમાન્નાગીભિર્વિપુલં સુખમ્ ॥
ભુક્ત્વા વારાણસીં પ્રાપ્ય સંસેવ્યાથ ત્રિલોચનમ્

ગાયન્ગીતં સુમધુરં નાગીભિઃ સહિતઃ કૃતી ॥
આત્માનં ચાતિસંસ્મૃત્ય મધ્યે લિંગં લયં ગતઃ

॥ સ્કંદ ઉવાચ ॥ ॥
ત્રિલોચનસ્ય મહિમા કલૌ દેવેન ગોપિતઃ ॥
અતોલ્પસત્ત્વા મનુજા ન તલ્લિંગમુપાસતે

ત્રિલોચનકથામેતાં શ્રુત્વા પાપાન્વિતોપ્યહો ॥
વિપાપ્મા જાયતે મર્ત્યો લભતે ચ પરાં ગતિમ્

॥
ઇતિ શ્રીસ્કાંદે મહાપુરાણ એકાશીતિસાહસ્ર્યાં સંહિતાયાં ચતુર્થે કાશીખંડ ઉત્તરાર્ધે ત્રિલોચનપ્રભાવોનામ ષટ્સપ્તતિતમોઽધ્યાયઃ