સ્કંદ પુરાણ · અધ્યાય 4.75

॥ અગસ્ત્ય ઉવાચ ॥ ॥
શ્રુત્વોંકારકથામેતાં મહાપાતકનાશિનીમ્ ॥
ન તૃપ્તોસ્મિ વિશાખાથ બ્રૂહિ ત્રૈવિષ્ટપીં કથામ્

કથં ચ કથિતા દેવ્યૈ દેવદેવેન ષણ્મુખ ॥
આવિર્ભૂતિર્મહાબુદ્ધે પુણ્યા ત્રૈલોચની પરા

સ્કંદ ઉવાચ ॥ ॥
આકર્ણય મુને વચ્મિ કથાં શ્રમનિવારિણીમ્ ॥
યથા દેવેન કથિતાં ત્રિવિષ્ટપસમુદ્ભવામ્

વિરજાખ્યં હિ તત્પીઠં તત્ર લિંગં ત્રિવિષ્ટપમ્ ॥
તત્પીઠદર્શનાદેવ વિરજા જાયતે નરઃ

તિસ્રસ્તુ સંગતાસ્તત્ર સ્રોતસ્વિન્યો ઘટોદ્ભવ ॥
તિસ્રઃ કલ્મષહારિણ્યો દક્ષિણે હિ ત્રિલોચનાત્

સ્રોતોમૂર્તિધરાઃ સાક્ષાલ્લિંગસ્નપનહેતવે ॥
સરસ્વત્યથ કાલિંદી નર્મદા ચાતિશર્મદા

તિસ્રોપિ હિ ત્રિસંધ્યં તાઃ સરિતઃ કુંભપાણયઃ ॥
સ્નપયંતિ મહાધામ લિંગં ત્રૈવિષ્ટપં મહત્

લિંગાનિ પરિતસ્તાભિઃ સ્વનામ્નાસ્થાપિ તાન્યપિ ॥
તેષાં સંદર્શનાત્પુંસાં તાસાં સ્નાનફલં ભવેત્

સરસ્વતીશ્વરં લિંગં દક્ષિણેન ત્રિવિષ્ટપાત્ ॥
સારસ્વતં પદં દદ્યાદ્દૃષ્ટં સ્પૃષ્ટં ચ જાડ્યહૃત્

યમુનેશં પ્રતીચ્યાં ચ નરૈર્ભક્ત્યા સમર્ચિતમ્ ॥
અપિ કિલ્બિષવદ્ભિશ્ચ યમલોકનિવારણમ્

।
દૃષ્ટં ત્રિલોચનાત્પ્રાચ્યાં નર્મદેશં સુશર્મદમ્ ॥
તલ્લિંગાર્ચનતો નૃણાં ગર્ભવાસો નિષિધ્યતે

સ્નાત્વા પિલિપિલા તીર્થે ત્રિવિષ્ટપસમીપતઃ ॥
દૃષ્ટ્વા ત્રિલોચનં લિંગં કિં ભૂયઃ પરિશોચતિ

ત્રિવિષ્ટપસ્ય લિંગસ્ય સ્મરણાદપિ માનવઃ ॥
ત્રિવિષ્ટપ પતિર્ભૂયાન્નાત્ર કાર્યા વિચારણા

ત્રિવિષ્ટપસ્ય દ્રષ્ટારઃ સ્રષ્ટારઃ સ્યુર્ન સંશયઃ ॥
કૃતકૃત્યાસ્ત એવાત્ર ત એવાત્ર મહાધિયઃ

આનંદકાનને લિંગં પ્રણતં યૈસ્ત્રિવિષ્ટપમ્ ॥
ત્રિલોચનસ્ય નામાપિ યૈઃ શ્રુતં શુદ્ધબુદ્ધિભિઃ

સપ્તજન્માર્જિતાત્પાપાત્તે પૂતા નાત્ર સંશયઃ ॥
પૃથિવ્યાં યાનિ લિંગાનિ તેષુ દૃષ્ટેષુ યત્ફલમ્

તત્સ્યાત્રિવિષ્ટપે દૃષ્ટે કાશ્યાં મન્યે તતોધિકમ્ ॥
કાશ્યાં ત્રિવિષ્ટપે દૃષ્ટે દૃષ્ટં સર્વં ત્રિવિષ્ટપમ્

ક્ષણાન્નિર્ધૂત પાપોસૌ ન પુનર્ગર્ભભાગ્ભવેત ॥
સ સ્નાતઃ સર્વતીર્થેષુ સર્વાવભૃથવાન્સ ચ

યો વૈ પિલિપિલા તીર્થે સ્નાત્વોત્તરવહાંભસિ ॥
સરિત્ત્રયં મહાપુણ્યં યત્ર સાક્ષાદ્વસેત્સદા

તત્ર શ્રાદ્ધાદિકં કૃત્વા ગયાયાં કિં કરિષ્યતિ ॥
સ્નાત્વા પિલિપિલા તીર્થે કૃત્વા વૈ પિંડપાતનમ્

દૃષ્ટ્વા ત્રિવિષ્ટપં લિંગં કોટિતીર્થફલં લભેત્ ॥
યદન્યત્રાર્જિતં પાપં તત્કાશી દર્શનાદ્વ્રજેત્

કાશ્યાં તુ યત્કૃતં પાપં તત્પૈશાચપદપ્રદમ્ ॥
પ્રમાદાત્પાતકં કૃત્વા શંભોરાનંદકાનને

દૃષ્ટ્વા ત્રિવિષ્ટપં લિંગં તત્પાપમપિ હાસ્યતિ ॥
સર્વસ્મિન્નપિ ભૂપૃષ્ઠે શ્રેષ્ઠમાનંદકાનનમ્

તત્રાપિ સર્વતીર્થાનિ તતોપ્યોંકારભૂમિકા ॥
ઓંકારાદપિ સલ્લિંગાન્મોક્ષવર્ત્મ પ્રકાશકાત્

અતિશ્રેષ્ઠતરં લિંગં શ્રેયોરૂપં ત્રિલોચનમ્

તેજસ્વિષુ યથા ભાનુર્દૃશ્યેષુ ચ યથા શશી ॥
તથા લિંગેષુ સર્વેષુ પરં લિંગં ત્રિલોચનમ્

ત્રિલોચનાર્ચકાનાં સા પદવી ન દવીયસી ॥
પરં નિર્વાણપદ્માયા મહાસૌખ્યૈકશેવધેઃ

સકૃત્ત્રિલોચનાર્ચાતો યચ્છ્રેયઃ સમુપાર્જ્યતે ॥
ન તદા જન્મસંપૂંજ્ય લિંગાન્યન્યાનિ લભ્યતે

કાશ્યાં ત્રિલોચનં લિંગં યેર્ચયંતિ મહાધિયઃ ॥
તેર્ચ્યાસ્ત્રિભુવનૌકોભિર્મમપ્રીતિમભીપ્સુભિઃ

કૃત્વાપિ સર્વસંન્યાસં કૃત્વા પાશુપતવ્રતમ્ ॥
નિયમેભ્યઃ સ્ખલિત્વાપિ કુતો બિભ્યતિ માનવાઃ

વિદ્યમાને મહાલિંગે મહાપાપૌઘહારિણિ॥
ત્રિવિષ્ટપે પુણ્યરાશૌ મોક્ષનિક્ષેપસદ્મનિ

સમભ્યર્ચ્ય મહાલિંગં સકૃદેવ ત્રિલોચનમ્ ॥ઽ
મુચ્યતે કલુષૈઃ સર્વૈરપિજન્મશતાર્જિતૈઃ।

બ્રહ્મહાપિ સુરાપો વા સ્તેયી વા ગુરુતલ્પગઃ ॥
તત્સંયોગ્યપિ વા વર્ષં મહાપાપી પ્રકીર્તિતઃ

પરદારરતશ્ચાપિ પરહિંસા રતોપિ વા ॥
પરાપવાદશીલોપિ તથા વિસ્રંભઘાતકઃ ॥ ૩૪ ।
કૃતઘ્નોપિ ભ્રૂણહાપિ વૃષલીપતિરેવ વા ॥
માતાપિતૃગુરુત્યાગી વહ્નિદો ગરદોપિ વા

ગોઘ્નઃ સ્ત્રીઘ્નોપિ શૂદ્રઘ્નઃ કન્યાદૂષયિતાપિ ચ ॥
ક્રૂરો વા પિશુનો વાપિ નિજધર્મપરાઙ્મુખઃ

નિંદકો નાસ્તિકો વાપિ કૂટસાક્ષ્યપ્રવાદકઃ॥
અભક્ષ્યભક્ષકો વાપિ તથાઽવિક્રેય વિક્રયી

ઇત્યાદિ પાપશીલોપિ મુક્ત્વૈકં શિવનિંદકમ ॥
પાપાન્નિષ્કૃતિમાપ્નોતિ નત્વા લિંગં ત્રિલોચનમ્

શિવનિંદારતો મૂઢઃ શિવશાસ્ત્રવિનિંદકઃ ॥
તસ્ય નો નિષ્કૃતિર્દૃષ્ટા ક્વાપિ શાસ્ત્રેપિ કેનચિત્

આત્મઘાતી સ વિજ્ઞેયઃ સદા ત્રૈલોક્યઘાતકઃ ॥
શિવનિંદાં વિધત્તે યઃ સ નાભાષ્યોઽધમાધમઃ

શિવનિંદારતા યે ચ શિવભક્તજનેષ્વપિ॥
તે યાંતિ નરકે ઘોરે યાવચ્ચંદ્રદિવાકરૌ

શૈવાઃ પૂજ્યાઃ પ્રયત્નેન કાશ્યા મોક્ષમભીપ્સુભિઃ॥
તેષ્વર્ચિતેષ્વપિ શિવઃ પ્રીતો ભવત્યસંશયઃ

સર્વેષામિહ પાપાનાં પ્રાયશ્ચિત્તચિકીર્ષયા ॥
નિઃશંકૈરેવ વક્તવ્યં પ્રમાણજ્ઞૈરિદં વચઃ

પુરશ્ચરણકામશ્ચેદ્ભીતોસિ યદિ પાપતઃ ॥
મન્યસે યદિ નઃ સત્યં વાક્યશાસ્ત્રપ્રમાણતઃ

તતઃ સર્વં પરિત્યજ્ય કૃત્વા મનસિ નિશ્ચયમ્ ॥
આનંદકાનનં યાહિ યત્ર વિશ્વેશ્વરઃ સ્વયમ્

યત્ર ક્ષેત્રપ્રવિષ્ટાનાં નરાણાં નિશ્ચિતાત્મનામ્ ॥
ન બાધતેઽઘનિચયઃ પ્રાપ્યેત ચ પરોવૃષઃ

તત્રાદ્યાપિ મહાતીર્થં ત્રિસ્રોતસ્યતિનિર્મલે ॥
પુણ્યે પિલિપિલાનામ્નિ ત્રિસરિત્પરિસેવિતે

ત્રિલોચનાક્ષિવિક્ષેપ પરિક્ષિપ્ત મહૈનસિ ॥
સ્નાત્વા ગૃહ્યોક્તવિધિના તર્પણીયાન્પ્રતર્પ્ય ચ

દત્ત્વા દેયં યથાશક્તિ વિત્તશાઠ્યવિવર્જિતઃ ॥
દૃષ્ટ્વા ત્રિવિષ્ટપં લિંગં સમભ્યર્ચ્યાતિભક્તિતઃ

ગંધાદ્યૈર્વિવિધૈર્માલ્યૈઃ પંચામૃતપુરઃસરૈઃ ॥
ધૂપૈર્દીપૈઃ સનૈવેદ્યૈર્વાસોભિર્બહુભૂષણૈઃ

પૂજોપકરણૈર્દ્રવ્યૈર્ઘંટાદર્પણચામરૈઃ ॥
ચિત્રધ્વજપતાકાભિર્નૃત્યવાદ્યસુગાયનૈઃ

જપૈઃ પ્રદક્ષિણાભિશ્ચ નમસ્કારૈર્મુદાયુતૈઃ ॥
પરિચારકસંતોષૈઃ કૃત્વેતિ પરિપૂજનમ્

બ્રાહ્મણાન્વાચયેત્પશ્ચાન્નિષ્પાપોહમિતિ બ્રુવન્ ॥
એવં કુર્વન્નરઃ પ્રાજ્ઞો નિરેના જાયતે ક્ષણાત્

તતઃ પંચનદે સ્નાત્વા મણિકર્ણી હ્રદે તતઃ ॥
તતો વિશ્વેશમભ્યર્ચ્ય પ્રાપ્નોતિ સુકૃતં મહત્

પ્રાયશ્ચિત્તમિદં પ્રોક્તં મહાપાપવિશોધનમ્ ॥
નાસ્તિકે ન પ્રવક્તવ્યં કાશીમાહાત્મ્ય નિંદકે

દદચ્ચ દ્રવ્યલોભેન પ્રાયશ્ચિત્તમિદં શુભમ્॥
દાતા નરકમાપ્નોતિ સત્યંસત્યં ઘટોદ્ભવ

ક્ષમાં પ્રદક્ષિણીકૃન્ય યત્ફલં સમ્યગાપ્યતે ॥
પ્રદોષે તત્ફલં કાશ્યાં સપ્તકૃત્વસ્ત્રિલોચને

ભુજંગમેખલં લિંગં કાશ્યાં દૃષ્ટ્વા ત્રિવિષ્ટપમ્ ॥
જન્માંતરેપિ મુક્તઃ સ્યાદન્યત્ર મરણે સતિ

અન્યત્ર સર્વલિંગેષુ પુણ્યકાલો વિશિષ્યતે ॥
ત્રિવિષ્ટપે પુણ્યકાલઃ સદા રાત્રિદિવં નૃણામ્

લિંગાન્યોંકારમુખ્યાનિ સર્વપાપપ્રકૃંત્યલમ્ ॥
પરં ત્રૈલોચની શક્તિઃ કાચિદન્યૈવ પાર્વતિ

યતઃ સર્વેષુ લિંગેષુ લિંગમેતદનુત્તમમ્ ॥
તત્કારણં શૃણ્વ પર્ણે કર્ણે કુરુ વદામ્યહમ્

પુરા મે યોગયુક્તસ્ય લિંગમેતદ્ભુવસ્તલાત્ ॥
ઉદ્ભિદ્ય સપ્તપાતાલં નિરગાત્પુરતો મહત્

અસ્મિઁલ્લિગે પુરા ગૌરિ સુગુપ્તં તિષ્ઠતા મયા ॥
તુભ્યં નેત્રત્રયં દત્તં નિરૈક્ષિષ્ઠાસ્તથોત્તમમ્

તદા પ્રભૃતિ દેવેશિ લિંગમેતત્ત્રિલોચનમ ॥
વિષ્ટપત્રિતયાંતસ્થૈર્ગીયતે જ્ઞાનદૃષ્ટિદમ્

ત્રિલોચનસ્ય યે ભક્તાસ્તેપિ સર્વે ત્રિલોચનાઃ ॥
મમ પારિષદાસ્તે તુ જીવન્મુક્તાઽસ્ત એવ હિ

ત્રિલોચનસ્ય લિંગસ્ય મહિમાનં ન કશ્ચન ॥
સમ્યગ્વેત્તિ મહેશાનિ મયૈવ પરિગોપિતમ્

શુક્લરાધતૃતીયાયાં સ્નાત્વા પૈલિપિલે હ્રદે ॥
ઉપોષણપરા ભક્ત્યા રાત્રૌ જાગરણાન્વિતાઃ

ત્રિલોચનં પૂજયિત્વા પ્રાતઃ સ્નાત્વાપિ તત્ર વૈ ॥
પુનર્લિંગં સમભ્યર્ચ્ય દત્ત્વા ધર્મઘટાનપિ

સાન્નાન્સદક્ષિણાન્દેવિ પિતૄનુદ્દિશ્ય હર્ષિતાઃ ॥
વિધાય પારણં પશ્ચાચ્છિવભક્તજનૈઃ સહ

વિસૃજ્ય પાર્થિવં દેહં તેન પુણ્યેન નોદિતાઃ ॥
ભવંતિ દેવિ નિયતં ગણા મમ પુરોગમાઃ

તાવદ્ધમંતિ સંસારે દેવા મર્ત્યા મહોરગાઃ ॥
ગૌરિ યાવન્ન પશ્યંતિ કાશ્યાં લિંગં ત્રિલોચનમ્

સકૃત્ત્રિવિષ્ટપં દૃષ્ટ્વા સ્નાત્વા પૈલિપિલે હ્રદે ॥
ન જાતુઃ માતુસ્તનપો જાયતે જંતુરત્ર હિ

પ્રતિમાસં સદાષ્ટમ્યાં ચતુર્દશ્યાં ચ ભામિનિ ॥
આયાંતિ સર્વતીર્થાનિ દ્રષ્ટું દેવં ત્રિવિષ્ટપમ્

ત્રિવિષ્ટપાદ્દક્ષિણતઃ સ્નાતઃ પૈલિપિલેંઽભસિ ॥
તત્ર સંધ્યામુપાસ્યૈકાં રાજસૂયફલં લભેત્

પાદોદકાખ્યસ્તત્રૈવ કૂપઃ પાપવિનાશકઃ ॥
પ્રાશ્ય તસ્યોદકં મર્ત્યો ન મર્ત્યો જાયતે પુનઃ

તસ્ય લિંગસ્ય પાર્શ્વે તુ સંતિ લિંગાન્યનેકશઃ ॥
કૈવલ્યદાનિ તાન્યત્ર દર્શનાત્સ્પર્શનાદપિ

તત્ર શાંતનવં લિંગં ગંગાતીરે પ્રતિષ્ઠિતમ્ ॥
તદ્દૃષ્ટ્વા શાંતિમાપ્નોતિ નરઃ સંસારતાપિતઃ

તદ્દક્ષિણે મહાલિંગં મુને ભીષ્મેશ સંજ્ઞિતમ્ ॥
કલિઃ કાલશ્ચ કામશ્ચ બાધંતે ન તદીક્ષણાત્

તત્પ્રતીચ્યાં મહાલિંગં દ્રોણેશ ઇતિ કીર્તિતમ્ ॥
યલ્લિંગપૂજનાદ્દ્રોણો જ્યોતીરૂપં પુનર્દધૌ

અશ્વત્થામેશ્વરં લિંગં તદગ્રે ચાતિપુણ્યદમ્ ॥
યદર્ચનવશાદ્દ્રૌણિર્ન બિભેત્યપિ કાલતઃ

દ્રોણેશાદ્વાયુ દિગ્ભાગે વાલખિલ્યેશ્વરં પરમ્ ॥
તલ્લિંગં શ્રદ્ધયા દૃષ્ટ્વા સર્વક્રતુફલં લભેત્

તદ્વામે લિંગમાલોક્ય વાલ્મીકેશ્વરસંજ્ઞિતમ્ ॥
તસ્ય સંદર્શનાદેવ વિશોકો જાયતે નરઃ

અન્યચ્ચાત્રૈવ યદ્વૃત્તં તદ્બ્રવીમિ ઘટોદ્ભવ ॥
ત્રિવિષ્ટપસ્ય માહાત્મ્યં દેવ્યૈ દેવેન ભાષિતમ્

॥
ઇતિ શ્રીસ્કાંદે મહાપુરાણ એકાશીતિ સાહસ્ર્યાં સંહિતાયાં ચતુર્થે કાશીખંડ ઉત્તરાર્ધે પંચસપ્તતિતમોઽધ્યાયઃ