સ્કંદ પુરાણ · અધ્યાય 4.73

અગસ્ત્ય ઉવાચ ॥
ત્રિલોચનં સમાસાદ્ય દેવદેવઃ ષડાનનઃ ॥
જગદંબિકયાયુક્તઃ કિં ચકારાશુ તદ્વદ

॥ સ્કન્દ ઉવાચ ॥ ॥
મુને કલશજાખ્યામિ યત્પૃષ્ટં તન્નિશામય ॥
વિરજઃસંજ્ઞકં પીઠં યત્પ્રોક્તં સર્વસિદ્ધિદમ્

તત્પીઠદર્શનાદેવ વિરજા જાયતે નરઃ ॥
યત્રાસ્તિ તન્મહાલિંગં વારાણસ્યાં ત્રિલોચનમ્

તીર્થં પિલિપિલાખ્યં તદ્દ્યુનદ્યંભસિ વિશ્રુતમ્ ॥
સર્વતીર્થમયં તીર્થં તત્કાશ્યાં પરિગીયતે

વિષ્ટપત્રિતયાંતર્યે દેવર્ષિમનુજોરગાઃ ॥
સસરિત્પર્વતારણ્યાઃ સંતિ તે તત્ર યન્મુને

તદારભ્ય ચ તત્તીર્થં તચ્ચ લિંગં ત્રિલોચનમ્ ॥
ત્રિવિષ્ટપમિતિ ખ્યાતમતોહેતોર્મહત્તરમ્

ત્રિવિષ્ટપસ્ય લિંગસ્ય મહિમોક્તાઃ પિનાકિના ॥
જગજ્જનન્યાઃ પુરતો યથા વચ્મિ તથા મુને

॥ દેવ્યુવાચ ॥ ॥
દેવદેવ જગન્નાથ શર્વ સર્વદ સર્વગ ॥
સર્વદૃક્સર્વજનક કિંચિત્પૃચ્છામિ તદ્વદ ॥

ઇદં તવ પ્રિયં ક્ષેત્રં કર્મબીજમહૌષધમ્ ॥
નૈઃશ્રેયસ્યાઃ શ્રિયો ગેહં મમાપિ પ્રીતિદં મહત્

યત્ક્ષેત્રરજસોપ્યગ્રે ત્રિલોક્યપિ તૃણાયતે ॥
તસ્યાખિલસ્ય મહિમા વિષ્વક્કેનાવગમ્યતે

યાનીહ સંતિ લિંગાનિ તાનિ સર્વાણ્યસંશયમ્ ॥
નિર્વાણકારણાન્યેવ સ્વયંભૂન્યપિ તાન્યપિ

યદ્યપ્યેવં તથાપીશ વિશેષં વક્તુમર્હસિ ॥
કાશ્યામનાદિસિદ્ધાનિ કાનિ લિંગાનિ શંકર

યત્ર દેવઃ સદા તિષ્ઠેત્સંવર્તેઽપિ સ વલ્લભઃ ॥
યૈરિયં પ્રથિતિં પ્રાપ્તા કાશી મુક્તિપુરીતિ ચ॥

યેષાં સ્મરણતોપ્યત્ર ભવેત્પાપસ્ય સંક્ષયઃ॥
દર્શનસ્પર્શનાભ્યાં ચ સ્યાતાં સ્વર્ગાપવર્ગકૌ

યેષાં સમર્ચનાદેવ મધ્યે જન્મ સકૃદ્વિભો ॥
લિંગાનિ પૂજિતાનિ સ્યુઃ કાશ્યાં સર્વાણિ નિશ્ચિતમ્

વિધાય મય્યનુક્રોશં કારુણ્યામૃતસાગર ॥
એતદાચક્ષ્વ મે શંભો પાદયોઃ પ્રણતાસ્મ્યહમ્

ઇત્યાકર્ણ્ય મહેશાનસ્તસ્યા દેવ્યાઃ સુભાષિતમ્॥
કથયામાસ ર્વિધ્યારે મહાલિંગાનિ સત્તમ

યન્નામાકર્ણનાદેવ ક્ષીયંતે પાપરાશયઃ ॥
પ્રાપ્યતે પુણ્યસંભારઃ કાશ્યાં નિવાર્ણકારણમ્

॥ દેવદેવ ઉવાચ ॥ ॥
શૃણુ દેવિ પરં ગુહ્યં ક્ષેત્રેઽસ્મિન્મુક્તિકારણમ્ ॥
ઇદં વિદંતિ નૈવાપિ બ્રહ્મનારાયણાદયઃ

અસંખ્યાતાનિ લિંગાનિ પાર્વત્યાનંદકાનને ॥
સ્થૂલાન્યપિ ચ સૂક્ષ્માણિ નાનારત્નમયાનિ ચ

નાનાધાતુમયાનીશે દાર્ષદાન્યપ્યનેકશઃ ॥
સ્વયંભૂન્યપ્યનેકાનિ દેવર્ષિસ્થાપિતાન્યહો

સિદ્ધચારણગંધર્વ યક્ષરક્ષોર્ચિતાન્યપિ ॥
અસુરોરગમર્ત્યૈશ્ચ દાનવૈરપ્સરોગણૈઃ

દિગ્ગજેર્ગિરિભિસ્તીર્થેરૃક્ષ વાનર કિન્નરૈઃ ॥
પતત્રિપ્રમુખૈર્દેવિ સ્વસ્વનામાંકિતાનિ વૈ

પ્રતિષ્ઠિતાનિ યાનીહ મુક્તિહેતૂનિ તાન્યપિ ॥
અદૃશ્યાન્યપિ દૃશ્યાનિ દુરવસ્થાન્યપિ પ્રિયે

ભગ્નાન્યપિ ચ કાલેન તાનિ પૂજ્યાનિ સુંદરિ॥
પરાર્ધશતસંખ્યાનિ ગણિતાન્યેકદા મયા

ગંગાભસ્યપિ તિષ્ઠંતિ ષષ્ટિકોટિમિતાનિહિ॥
સિદ્ધલિંગાનિ તાનીશે તિષ્યેઽદૃશ્યત્વમાયયુઃ

ગણનાદિવસાદવાર્ઙ્મમભક્તજનૈઃપ્રિયે ॥
પ્રતિષ્ઠિતાનિ યાનીહ તેષાં સંખ્યા ન વિદ્યતે

ત્વયા તુ યાનિ પૃષ્ટાનિ યૈરિદં ક્ષેત્રમુત્તમમ્ ॥
તાનિ લિંગાનિ વક્ષ્યામિ મુક્તિહેતૂનિ સુંદરિ

કલાવતીવ ગોપ્યાનિ ભવિષ્યંતિ ગિરીંદ્રજે ॥
પરં તેષાં પ્રભાવો યઃ સ્વસ્વસ્થાનં ન હાસ્યતિ

કલિકલ્મષપુષ્ટા યે યે દુષ્ટા નાસ્તિકાઃ શઠાઃ ॥
એતેષાં સિદ્ધલિંગાનાં જ્ઞાસ્યંત્યાખ્યામપીહ ન

નામશ્રવણતોપીહ યલ્લિંગાનાં શુભાનને ॥
વૃજિનાનિ ક્ષયં યાંતિ વર્ધંતે પુણ્યરાશયઃ

ઓંકારઃ પ્રથમં લિંગં દ્વિતીયં ચ ત્રિલોચનમ્ ॥
તૃતીયશ્ચ મહાદેવઃ કૃત્તિવાસાશ્ચતુર્થકમ્ ॥

રત્નેશઃ પંચમં લિંગં ષષ્ઠં ચંદ્રેશ્વરાભિધમ્ ॥
કેદારઃ સપ્તમં લિંગં ધર્મેશશ્ચાષ્ટમં પ્રિયે

વીરેશ્વરં ચ નવમં કામેશં દશમં વિદુઃ ॥
વિશ્વકર્મેશ્વરં લિંગં શુભમેકાદશં પરમ્

દ્વાદશં મણિકર્ણીશમવિમુક્તં ત્રયોદશમ્ ॥
ચતુર્દશં મહાલિંગં મમ વિશ્વેશ્વરાભિધમ્

પ્રિયે ચતુર્દશૈતાનિ શ્રિયોહેતૂનિ સુંદરિ ॥
એતેષાં સમવાયોયં મુક્તિક્ષેત્રમિહેરિતમ્

દેવતાઃ સમધિષ્ઠાત્ર્યઃ ક્ષેત્રસ્યાસ્ય પરા ઇમાઃ ॥
આરાધિતાઃ પ્રયચ્છંતિ નૃભ્યો નૈઃશ્રેયસીં શ્રિયમ્

આનંદકાનને મુક્ત્યૈ પ્રોક્તાન્યેતાનિ સુંદરિ ॥
પ્રિયે ચતુર્દશેજ્યાનિ મહાલિંગાનિ દેહિનામ્

પ્રતિમાસં સમારભ્ય તિથિં પ્રતિપદં શુભામ્ ॥
એતેષાં લિંગમુખ્યાનાં કાર્યા યાત્રા પ્રયત્નતઃ

અનારાધ્ય મહાદેવમેષુ લિંગેષુ કુંભજ ॥
કઃ કાશ્યાં મોક્ષમાપ્નોતિ સત્યં સત્યં પુનઃપુનઃ

તસ્માત્સર્વપ્રયત્નેન કાશીફલમભીપ્સુભિઃ ॥
પૂજ્યાન્યેતાનિ લિંગાનિ ભક્ત્યા પરમયા મુને

॥ અગસ્ત્ય ઉવાચ ॥ ॥
એતાન્યેવ કિમન્યાનિ મહાલિંગાનિ ષણ્મુખ ॥
નિર્વાણકારણાનીહ યદિ સંતિ તદા વદ

॥ સ્કંદ ઉવાચ ॥ ॥
અન્યાન્યપિ ચ સંતીહ મહાલિંગાનિ સુવ્રત ॥
કલિપ્રભાવાદ્ગુપ્તાનિ ભવિષ્યંત્યેવ તાનિ વૈ ॥

યસ્યેશ્વરે સદાભક્તિર્યઃ કાશીતત્ત્વવિત્તમઃ ॥
સ એવૈતાનિ લિંગાનિ વેત્સ્યત્યન્યો ન કશ્ચન

યેષાં નામગ્રહેણાપિ કલિકલ્મષ સંક્ષયઃ ॥
અમૃતેશસ્તારકેશો જ્ઞાનેશઃ કરુણેશ્વરઃ

મોક્ષદ્વારેશ્વરશ્ચૈવ સ્વર્ગદ્વારેશ્વરસ્તથા ॥
બ્રહ્મેશો લાંગલશ્ચૈવ વૃદ્ધકાલેશ્વરસ્તથા

વૃષેશશ્ચૈવ ચંડીશો નંદિકેશો મહેશ્વરઃ ॥
જ્યોતીરૂપેશ્વરં લિંગં ખ્યાતમત્ર ચતુર્દશમ્

કાશ્યાં ચતુર્દશૈતાનિ મહાલિંગાનિ સુંદરિ ॥
ઇમાનિ મુક્તિહેતૂનિ લિંગાન્યાનંદકાનને

કલિકલ્મષબુદ્ધીનાં નાખ્યેયાનિ કદાચન ॥
એતાન્યારાધયેદ્યસ્તુ લિંગાનીહ ચતુર્દશ

ન તસ્ય પુનરાવૃત્તિઃ સંસારાધ્વનિ કર્હિચિત્ ॥
કાશીકોશોયમતુલો ન પ્રકાશ્યો યતસ્તતઃ ॥

એતલ્લિંગાભિધા દેવિ મહાપદ્યપિ દુઃખહૃત્ ॥
રહસ્યં પરમં ચૈતત્ક્ષેત્રસ્યાસ્ય વરાનને

ચતુર્દશાપિ લિંગાનિ મત્સાન્નિધ્યકરાણિ હિ ॥
અવિમુક્તસ્ય હૃદયમેતદેવ ગિરીંદ્રજે

ઇમાનિ યાનિ લિંગાનિ સર્વેષાં મુક્તિદાનિ હિ ॥
એકૈકભુવનસ્યેહ સારમાદાય સર્વતઃ ॥
મયૈતાનિ કૃતાન્યેવ મહાભક્તિકૃપાવશાત્

અસ્મિન્ક્ષેત્રે ધ્રુવં મુક્તિરિતિ યા પ્રથિતિ પ્રિયે ॥
કારણં તત્ર લિંગાનિ મમૈતાનિ ચતુર્દશ

ત એવ વ્રતિનઃ કાંતે ત એવ ચ તપસ્વિનઃ॥
ધ્યાતાન્યેતાનિ યૈર્ભક્તૈર્લિંગાન્યાનંદકાનને

ત એવાભ્યસ્તસદ્યોગા દત્તદાનાસ્ત એવ હિ ॥
કાશ્યામિમાનિ લિંગાનિ યૈર્દૃષ્ટાન્યપિ દૂરતઃ

ઇષ્ટાપૂર્તાશ્ચ યે ધર્માઃ પ્રણીતા મુનિસત્તમૈઃ ॥
તે સર્વે તેન વિહિતા યાવજ્જીવં નિરેનસા

યેનાવિમુક્તમાસાદ્ય મહાલિંગાનિ પાર્વતિ ॥
સકૃદભ્યર્ચિતાનીહ સ મુક્તો નાત્ર સંશયઃ

॥ સ્કંદ ઉવાચ ॥ ॥
અન્યાન્યપિ ચ વિંધ્યારે દેવ્યૈ પ્રોક્તાનિ શંભુના ॥
સ્વભક્તાનાં હિતાથાર્ય તાન્યથાકર્ણયાગ્રજ

શૈલેશઃ સંગમેશશ્ચ સ્વર્લીનો મધ્યમેશ્વરઃ ॥
હિરણ્યગર્ભ ઈશાનો ગોપ્રેક્ષો વૃષભધ્વજઃ

ઉપશાંત શિવો જ્યેષ્ઠો નિવાસેશ્વર એવ ચ ॥
શુક્રેશો વ્યાઘ્રલિંગં ચ જંબુકેશં ચતુર્દશમ્

મુને ચતુર્દશૈતાનિ મહાંત્યાયતનાનિ વૈ ॥
એતેષામપિ સેવાતો નરો મોક્ષમવાપ્નુયાત્

ચૈત્રકૃષ્ણપ્રતિપદં સમારભ્ય પ્રયત્નતઃ ॥
આ ચતુર્દશિપૂજ્યાનિ લિંગાન્યેતાનિ સત્તમૈઃ

એતેષાં વાર્ષિકી યાત્રા સુમહોત્સવપૂર્વકમ્ ॥
કાર્યા મુમુક્ષુભિઃ સમ્યક્ક્ષેત્રસંસિદ્ધિદાયિની ॥

મુને ચતુર્દશૈતાનિ મહાલિંગાનિ યત્નતઃ ॥
દૃષ્ટ્વા ન જાયતે જંતુઃ સંસારે દુઃખસાગરે

ક્ષેત્રસ્ય પરમં તત્ત્વમેતદેવ પ્રિયે ધ્રુવમ્ ॥
સંસારરોગગ્રસ્તાનામિદમેવ મહૌષધમ્

ક્ષેત્રસ્યોપનિષચ્ચૈષા મુક્તિબીજમિદં પરમ્ ॥
કર્મકાનનદાવાગ્નિરેષા લિંગાવલિઃ પ્રિયે

એકૈકસ્યાસ્ય લિંગસ્ય મહિમાદ્યંત વર્જિતઃ ॥
મયૈવ જ્ઞાયતે દેવિ સમ્યઙ્નાન્યેન કેનચિત્

ઇતિ શ્રુત્વા મુને પ્રાહ દેવી હૃષ્ટતનૂરુહા ॥
પ્રણમ્ય દેવમીશાનં સર્વજ્ઞં સર્વદં શિવમ્

॥ દેવ્યુવાચ ॥ ॥
રહસ્યં પરમં કાશ્યાં યદેતત્સમુદીરિતમ્ ॥
તચ્છ્રુત્વોત્સુકતાં પ્રાપ્તં મનો મેતીવ વલ્લભ

યદુક્તં લિગમેકૈકં મહાસારતરં પરમ્ ॥
કાશ્યાં પરમનિર્વાણકારણં કારણેશ્વર

પ્રત્યેકં મહિમાનં મે બ્રૂહ્યેષાં ભુવનેશ્વર ॥
ચતુર્દશાનાં લિંગાનાં શ્રવણાદઘહારિણામ્ ॥

ઓંકારેશસ્ય લિંગસ્ય કથમત્ર સમાગમઃ ॥
અતિપુણ્યતમાત્તસ્માત્ક્ષેત્રાદમરકંટકાત્

કિમાત્મકોઽયમોંકારો મહિમાસ્ય ચ કો હર ॥
કેનારાધિ પુરા ચૈષ દદાવારાધિતશ્ચ કિમ્

મૃડાનીવાક્સુધામેતાં વિધાય શ્રુતિગોચરામ્ ॥
કથામકથયદ્દેવ ઓંકારસ્યમહાદ્ભુતામ્

॥ દેવદેવ ઉવાચ ॥ ॥
કથામાકર્ણયાપર્ણે વર્ણયામિ તવાગ્રતઃ ॥
યથોંકારસ્ય લિંગસ્ય પ્રાદુર્ભાવ ઇહાભવત્

પુરાનંદવને ચાત્ર બ્રહ્મણા વિશ્વયોનિના ॥
તપસ્તપ્તં મહાદેવિ સમાધિં દધતાપરમ્

પૂર્ણે યુગસહસ્રેઽથ ભિત્ત્વા પાતાલસપ્તકમ્॥
ઉદતિષ્ઠત્પુરોજ્યોતિર્વિદ્યોતિત હરિન્મુખમ્

યદંતરાવિરભવન્નિર્વ્યાજેન સમાધિના॥
તદેવ પરમં ધામ બહિરાવિરભૂદ્વિધેઃ

યોભૂચ્ચટચટાશબ્દઃ સ્ફુટતો ભૂમિભાગતઃ॥
તચ્છબ્દાદ્વ્યસૃજદ્વેધાઃ સમાધિં ક્રમતો વશી ॥

સ્રષ્ટાવિસૃષ્ટ તદ્ધ્યાનો યાવદુન્મીલ્યલોચને ॥
પુરઃ પશ્યેદ્દદર્શાગ્રે તાવદક્ષરમાદિમમ્

અકારં સત્ત્વસંપન્નમૃક્ક્ષેત્રં સૃષ્ટિપાલકમ્ ॥
નારાયણાત્મકં સાક્ષાત્તમઃ પારે પ્રતિષ્ઠિતમ્

ઉકારમથ તસ્યાગ્રે રજોરૂપં યજુર્જનિમ્ ॥
વિધાતારં સમસ્તસ્ય સ્વાકારમિવ બિંબિતમ્

નીરવધ્વાંતસંકેત સદનાભં તદગ્રતઃ ॥
મકારં સ દદર્શાથ તમોરૂપં વિશેષતઃ

સામ્નો યોનિં લયે હેતું સાક્ષાદ્રુદ્રસ્વરૂપિણમ્ ॥
અથ તત્પુરતો ધ્યાતા વ્યધાત્સ્વનયનાતિથિમ્

વિશ્વરૂપમયાકારં સગુણં વાપિ નિર્ગુણમ્॥
અનાખ્યનાદસદનં પરમાનંદવિગ્રહમ્

શવ્દબ્રહ્મેતિ યત્ખ્યાતં સર્વવાઙ્મયકારણમ્ ॥
અથોપરિષ્ટાન્નાદસ્ય બિંદુરૂપં પરાત્પરમ્

કારણં કારણાનાં ચ જગદ્યોનિં ચ તં પરમ્ ॥
વિધિર્વિલોકયાંચક્રે તપસાગોચરીકૃતમ્

અવનાદોમિતિ ખ્યાતં સર્વસ્યાસ્ય પ્રભાવતઃ ॥
ભક્તમુન્નયતે યસ્માત્તદોમિતિ ય ઈરિતઃ

અરૂપોપિ સરૂપાઢ્યઃ સ ધાત્રા નેત્રગીકૃતઃ ॥
તારયેદ્યદ્ભવાંભોધેઃ સ્વજપાસક્તમાનસમ્ ॥
તતસ્તાર ઇતિ ખ્યાતો યસ્તં બ્રહ્મા વ્યલોકયત્

પ્રણૂયતે યતઃ સર્વૈઃ પરનિર્વાણકામુકૈઃ ॥
સર્વેભ્યોભ્યધિકસ્તસ્માત્પ્રણવો યૈઃ પ્રકીર્તિતઃ

સ્વસેવિતારં પુરુષં પ્રણયેદ્યઃ પરંપદમ્ ॥
અતસ્તપ્રણવં શાંતં પ્રત્યક્ષીકૃતવાન્વિધિઃ

ત્રયીમયસ્તુરીયોયસ્તુર્યાતીતોખિલાત્મકઃ ॥
નાદબિંદુસ્વરૂપો યઃ સ પ્રૈક્ષિ દ્વિજગામિના

પ્રાવર્તંત યતો વેદાઃ સાંગાઃ સર્વસ્ય યોનયઃ ॥
સવેદાદિઃ પદ્મભુવા પુરસ્તાદવલોકિતઃ

વૃષભો યસ્ત્રિધાબદ્ધો રોરવીતિ મહોમયઃ ॥
સનેત્રવિષયી ચક્રે પરમઃ પરમેષ્ઠિના

શૃંગશ્ચત્વારિ યસ્યાસન્હસ્તાસઃ સપ્ત એવ ચ ॥
દ્વે શીર્ષે ચ ત્રયઃ પાદાઃ સ દેવો વિધિનૈક્ષત

યદંતર્લીનમખિલં ભૂતં ભાવિ ભવત્પુનઃ ॥
તદ્બીજં બીજરહિતં દ્રુહિણેન વિલોકિતમ્

લીનં મૃગ્યેત યત્રૈતદાબ્રહ્મસ્તંબભાજનમ્॥
અતઃ સ ભાજ્યતે સદ્ભિર્યલ્લિંગં તદ્વિલોકિતમ્

પંચાર્થા યત્ર ભાસંતે પંચબ્રહ્મમયં હિ યત્ ॥
આદિપંચસ્વરૂપંયન્નિરૈક્ષિ બ્રહ્મણા હિ તત્

તમાલોક્ય તતો વેધા લિંગરૂપિણમીશ્વરમ્ ॥
પંચાક્ષરં પ્રપંચાચ્ચ ભિન્નં તુષ્ટાવ શંકરમ્

બ્રહ્મોવાચ ॥ ।
નમ ઓંકારરૂપાય નમોઽક્ષરવપુર્ધૃતે ॥
નમોઽકારાદિવર્ણાનાં પ્રભવાય સદાશિવ

અકારસ્ત્વમુકારસ્ત્વં મકારસ્ત્વમનાકૃતે ॥
ઋગ્યજુઃ સામરૂપાય રૂપાતીતાય તે નમઃ

નમો નાદાત્મને તુભ્યં નમો બિંદુકલાત્મને ॥
અલિંગલિંગરૂપાય સર્વરૂપસ્વરૂપિણે

નમસ્તે ધામ નિધયે નિધનાદિવિવર્જિત ॥
નમો ભવાય રુદ્રાય શર્વાય ચ નમોસ્તુતે

નમ ઉગ્રાય ભીમાય પશૂનાં પતયે નમઃ ॥
નમસ્તારસ્વરૂપાય સંભવાય નમોસ્તુ તે

અમાયાય નમસ્તુભ્યં નમઃ શિવતરાય તે ॥
કપર્દિને નમસ્તુભ્યં શિતિકંઠ નમોસ્તુ તે

મીઢુષ્ટમાય ગિરિશ શિપિવિષ્ટાય તે નમઃ ॥
નમોઽહ્રસ્વાય ખર્વાય બૃહતે વૃદ્ધરૂપિણે

કુમારગુરવે તુભ્યં કુમારવપુષે નમઃ ॥
નમઃ શ્વેતાય કૃષ્ણાય પીતાયારુણમૂર્તયે

ધૂમ્રવર્ણાય પિંગાય નમઃ કિર્મીરવર્ચસે ॥
નમઃ પાટલવર્ણાય નમો હરિતતેજસે

નાનાવર્ણસ્વરૂપાય વર્ણાનાં પતયે નમઃ ॥
નમસ્તે સ્વરરૂપાય નમો વ્યંજનરૂપિણે

ઉદાત્તાયાનુદાત્તાય સ્વરિતાય નમો નમઃ ॥
હ્રસ્વદીર્ઘપ્લુતેશાય સવિસર્ગાય તે નમઃ ॥

અનુસ્વારસ્વરૂપાય નમસ્તે સાનુનાસિક ॥
નમો નિરનુનાસાય દંત્યતાલવ્યરૂપિણે

ઓષ્ઠ્યોરસ્યસ્વરૂપાય નમ ઊષ્મસ્વરૂપિણે ॥
અંતસ્થાય નમસ્તુભ્યં પંચમાય પિનાકિને

નિષાદાય નમસ્તુભ્યં નિષાદપતયે નમઃ ॥
વીણાવેણુમૃદંગાદિ વાદ્યરૂપાય તે નમઃ

નમસ્તારાય મંદ્રાય ઘોરાયાઘોરમૂર્તયે ॥
નમસ્તાનસ્વરૂપાય મૂર્ચ્છનાં પતયે નમઃ

સ્થાયિસંચારિભેદેન નમો ભાવસ્વરૂપિણે ॥
તાલપ્રિયાય તાલાય લાસ્યતાંડવજન્મને

તૌર્યત્રિકસ્વરૂપાય તૌર્યત્રિકમહાપ્રિય ॥ તૌર્યત્રિકકૃતાંભક્ત્યા નિર્વાણશ્રીપ્રદાયક

સ્થૂલસૂક્ષ્મસ્વરૂપાય દૃશ્યાદૃશ્ય સ્વરૂપિણે ॥
અર્વાચીનાય ચ નમઃ પરાચીનાય તે નમઃ

વાક્પ્રપંચ સ્વરૂપાય વાક્પ્રપંચ પરાય ચ ॥
એકાયાનેકભેદાય સદસત્પતયે નમઃ

શબ્દબ્રહ્મ નમસ્તુભ્યં પરબ્રહ્મ નમોસ્તુતે ॥
નમો વેદાંતવેદ્યાય વેદાનાં પતયે નમઃ

નમો વેદસ્વરૂપાય વેદગોચરમૂર્તયે ॥
પાર્વતીશ નમસ્તુભ્યં જગદીશ નમોસ્તુ તે

નમસ્તે દેવદેવેશ દેવ દિવ્યપદપ્રદ ॥
શંકરાય નમસ્તુભ્યં નમસ્તુભ્યં મહેશ્વર

નમસ્તે જગદાનંદ નમસ્તે શશિશેખર ॥
મૃત્યુંજય નમસ્તુભ્યં નમસ્તે ત્ર્યંબકાય ચ

નમઃ પિનાકહસ્તાય ત્રિશૂલાયુધધારિણે ॥
નમસ્ત્રિપુરહંત્રે ચ નમોંધક નિષૂદન

કંદર્પદર્પદલન નમોજાલંધરારયે ॥
કાલાય કાલકાલાય કાલકૂટવિષાદિને

વિષાદહંત્રે ભક્તાનામભક્તૈક વિષાદદ ॥
જ્ઞાનાય જ્ઞાનરૂપાય સર્વજ્ઞાય નમોઽસ્તુતે ॥

યોગસિદ્ધિપ્રદોસિ ત્વં યોગિનાં યોગસત્તમ ॥
તપસાં ફલદોસિ ત્વં તપસ્વિભ્યસ્તપોધન

ત્વમેવ મંત્રરૂપોસિ મંત્રાણાં ફલદો ભવાન્ ॥
મહાદાનફલં ત્વં વૈ મહાદાનપ્રદો ભવાન્

મહાયજ્ઞસ્ત્વમેવેશ મહાયજ્ઞ ફલપ્રદ ॥
ત્વં સર્વઃ સર્વગસ્ત્વં વૈ સર્વદઃ સર્વદૃગ્ભવાન્

સર્વભુક્સર્વકર્તા ત્વં સર્વસંહારકારક ॥
યોગિનાં હૃદયાકાશ કૃતાલય નમોસ્તુ તે

ત્વમેવ વિષ્ણુરૂપેણ શંખચક્રગદાધર ॥
ત્રિલોકીં ત્રાયસે ત્રાતઃ સત્ત્વમૂર્તે નમોસ્તુ તે

ત્વમેવ વિદધાસ્યે તદ્વિધિર્ભૂત્વા વિધાનવિત્ ॥
રજોરૂપં સમાલંબ્ય નીરજસ્કપદપ્રદ

ત્વમેવ હિ મહારુદ્રસ્ત્વં મહોગ્રો ભુજંગભૃત્ ॥
ત્વમેવ હિ મહાભીમો મહાપિતૃવનેચર

તામસીં તનુમાશ્રિત્ય ત્વં કૃતાંત કૃતાંતક ॥
કાલાગ્નિરુદ્રો ભૂઽત્વાંતે ત્વં સંવર્ત પ્રવર્તકઃ

ત્વં પુંપ્રકૃતિરૂપાભ્યાં મહદાદ્યખિલં જગત્ ॥
અક્ષિપક્ષ્મસમુત્ક્ષેપાત્પુનરાવિઃ કરોપ્યજ

ઉન્મેષવિનિમેષૌ તે સર્ગાસર્ગૈકકારણમ્ ॥
કપાલમાલાખેલોયં ભવતઃ સ્વૈરચારિણઃ

ત્વત્કંઠે નૃકરોટીયં ધૂર્જટે યા વિભાસતે ॥
સર્વેષામંતદગ્ધાનાં સાસ્ફુટં બીજમાલિકા

ત્વત્તઃ સર્વમિદં શંભો ત્વયિ સર્વં ચરાચરમ્ ॥
કસ્ત્વાં સ્તોતું વિજાનાતિ પુરાં વાચામગોચરમ્

સ્તોતા ત્વં હિ સ્તુતિસ્ત્વં હિ નિત્યં સ્તુત્યસ્ત્વમેવ ચ ॥
વેદ્મ્યોં નમઃ શિવાયેતિ નાન્યદ્વેઽદ્મ્યેવ કિંચન

ત્વમેવ હિ શરણ્યં મે ત્વમેવ હિ ગતિઃ પરા ॥
ત્વામેવ પ્રણમામીશ નમસ્તુભ્યં નમો નમઃ

ઇત્યુદીર્યાસકૃદ્વેધાઃ પ્રણનામ મહેશ્વરમ્ ॥
પ્રણવાખ્યં મહાલિંગરૂપિણં દંડવત્ક્ષિતૌ

॥ ઈશ્વર ઉવાચ ॥ ॥
તતો ગિરીંદ્રતનયે શ્રુત્વા બ્રહ્મસ્તુતિં પરામ્ ॥
પરમૈશ્વર્યસંપત્તિ હેતું તુષ્ટોહમદ્ભુતમ્

અમૂર્તોઽહં તતો લિંગાન્મૂર્તિમાસ્થાય શાંકરીમ્ ॥
પ્રસન્નોસ્મિ વરં બ્રૂહીત્યુવાચ ચતુરાનનમ્

ચતુર્વક્ત્રઃ સમુત્થાય પ્રત્યક્ષં વીક્ષ્ય મામથ ॥
પુનર્જયજયેત્યુક્ત્વા પ્રણનામ કૃતાંજલિઃ

આનંદબાષ્પસલિલનેત્રો હૃષ્ટતનૂરુહઃ ॥
ગદ્ગદેન સ્વરેણાથ પ્રોવાચ જલજાસનઃ

બ્રહ્મોવાચ ॥ ॥
યદિ પ્રસન્નો દેવેશ યદિ દેયો વરો મમ ॥
તદેતસ્મિન્મહાલિંગે સાન્નિધ્યં તેઽસ્તુ શંકર

અયમેવ વરો દેયો નાન્યં વરમહં વૃણે ॥
ઓંકારેશ્વરનામૈતદસ્તુ ભક્તૈકમુક્તિદમ્

॥ સ્કંદ ઉવાચ ॥ ॥
વિધ્યુક્તમિતિ વિપ્રર્ષે સમાકર્ણ્ય તદેશિતા ॥
ઉવાચ વચનં ચૈતત્તથાસ્તુ ચતુરાનનમ્

વરાનન્યાનપિ વિભુઃ પ્રસન્નસ્તત્ક્ષણાદ્દદૌ॥
વિધયે દીર્ઘતપસે તયા સ્તુત્યાતિતોષિતઃ

॥ ઈશ્વર ઉવાચ ॥
સુરશ્રેષ્ઠ તપઃશ્રેષ્ઠ સર્વામ્નાય નિધિર્ભવ ॥
સૃષ્ટેઃકરણસામર્થ્યં તવાસ્તુ મદનુગ્રહાત્

પિતામહસ્ત્વં સર્વેષાં સર્વેષાં માન્યભૂર્ભવાન્ ॥
ત્વત્તપઃફલદાનાર્થં યદેતલ્લિંગમુત્થિતમ્

પરમોંકારરૂપં ચ શબ્દબ્રહ્મમયં વિધે ॥
અસ્યારાધનતઃ પુંસાં ન દૂરં બ્રહ્મણઃ પદમ્

અકારાખ્યમિદં લિંગમુકારાખ્યમિદં પરમ્ ॥
મકારાહ્વયમેતચ્ચ નાદાખ્યં બિંદુસંજ્ઞકમ્

પંચાયતનમીશાનમિત્થમેતદુદીરિતમ્ ॥
મોક્ષાય સર્વજંતૂનામસ્મિન્નાનંદકાનને

સ્નાત્વા મત્સ્યોદરી તીર્થે વિલોક્યોંકારમીશ્વરમ્ ॥
ન જાતુ જાયતે જંતુર્જનની જઠરે ક્વચિત્

એતન્નાદેશ્વરં લિંગમેતલ્લિંગં સુદુર્લભમ્ ॥
રમ્યે મત્સ્યોદરી તીરે દૃષ્ટં સ્પૃષ્ટં વિમુક્તિદમ્

યદેતત્કાપિલં જ્યોતિરેતલ્લિંગે વિલોક્યતે ॥
અતસ્તુ કપિલેશાખ્યમેતલ્લિંગં સુદુર્લભમ્

મત્સ્યોદરી યદા ગંગા કપિલેશ્વર સન્નિધૌ ॥
તદા તત્ર નરઃ સ્નાત્વા બ્રહ્મહત્યાં વ્યપોહતિ

વરણોત્સિક્તપાનીયે દ્યુનદીતોયમિશ્રિતે ॥
સ્નાત્વા નાદેશ્વરં દૃષ્ટ્વા નરઃ કિમનુશોચતિ

અષ્ટમ્યાં ચ ચતુર્દશ્યાં તીર્થાનિ સહ સાગરૈઃ ॥
ષષ્ટિ કોટિ સહસ્રાણિ મત્સ્યોદર્યાં વિશંતિ હિ

પ્રણવેશ સમીપે તુ યદા ગંગા સમેષ્યતિ ॥
તદા પુણ્યતમઃ કાલો દેવર્ષિ પિતૃવલ્લભઃ

તત્ર સ્નાનં જપોદાનં હવનં દેવતાર્ચનમ્ ॥
મત્સ્યોદર્યામક્ષયં સ્યાદોંકારેશ્વરસન્નિધૌ

ઓંકારદર્શનાદેવ વાજિમેધફલં લભેત્ ॥
તસ્માત્કાશ્યાં પ્રયત્નેન દૃશ્ય ઓંકાર ઈશ્વરઃ

દુર્લભં માનવં જન્મ ચતુર્વર્ગૈકસાધનમ્ ॥
જલબુદ્બુદવત્તત્સ્યાન્નાદેશો યેન નેક્ષિતઃ

નિરીક્ષ્ય કપિલેશાનં સ્નાત્વા મત્સ્યોદરીજલે ॥
કૃત્વા પિંડપ્રદાનાનિ પિતૄણામનૃણો ભવેત્

કૃત્વાપિ મોહાત્પાપાનિ ભૂરીણ્યેવ મહાંત્યપિ ॥
કાશ્યામોંકારમાલોક્ય કુતસ્ત્રસ્યતિ વૈ યમાત્

ઓંકારયાત્રાભિમુખં નરં વીક્ષ્ય પિતામહાઃ ॥
પરિનૃત્યંતિ મુદિતાઃ સ્વસંતાનસમુદ્ભવમ્

યસ્ય યસ્ય ચ વૈ નામ સ્મૃત્વા સ્મૃત્વા નમસ્યતિ ॥
તં તમુન્નયતે પ્રાજ્ઞઃ પિતરં બ્રહ્મણઃ પદમ્

રુદ્રાણાં નિયુતં જપ્ત્વા યત્ફલં સમ્યગાપ્યતે ॥
તત્ફલં લભતે નૂનં ભક્ત્યોંકાર વિલોકનાત્

કેવલં ભૂમિભારાય જન્મિનો જન્મ તસ્ય વૈ ॥
યેનાનંદવને દૃષ્ટો નોંકારઃ સર્વકામદઃ

એકમોંકારમાલોક્ય સમસ્તે ક્ષોણિમંડલે ॥ લિં
ગજાતાનિ સર્વાણિ દૃષ્ટાનિ સ્યુર્ન સંશયઃ

પ્રણવેશં પ્રણમ્યાથ યદ્યન્યત્ર વિપદ્યતે ॥
સ્વર્ગલોકમવાપ્યાથ કાશ્યાં મુક્તિમવાપ્નુયાત્

અસ્મિઁલ્લિંગે સદા બ્રહ્મન્સ્થાસ્યામીતિ વિનિશ્ચિતમ્ ॥
દાસ્યામિ ચ સદા મોક્ષમેતલ્લિંગાર્ચકાય વૈ

ઓંકારં સકૃદપ્યત્ર નરો નત્વા પ્રયત્નતઃ ॥
કૃતકૃત્યો ભવેન્નૂનં પરમાન્મદનુગ્રહાત

ઓંકારપશ્ચિમે ભાગે તારતીર્થમનુત્તમમ્ ॥
કૃતોદકક્રિયસ્તત્ર નરસ્તરતિ દુર્ગતિમ્

ઓંકારેશસ્ય યે ભક્તા જ્ઞેયાસ્તે નૈવ માનવાઃ ॥
મનુષ્યચર્મણા નદ્ધાસ્તે રુદ્રા મોક્ષગામિનઃ

અસ્ય લિંગસ્ય મહિમા નાન્યૈરત્રાવગમ્યતે ॥
ત્વત્પુણ્યોદયતો યસ્માદ્વિધેત્રાવિરભૂદિદમ્

એતલ્લિંગપ્રભાવાચ્ચ સર્વં જ્ઞાસ્યસિ તત્ત્વતઃ ॥
વિધે વિધેહિ તસ્માત્ત્વં સર્વમેતચ્ચરાચરમ્

ઇતિ દત્ત્વા વરં તસ્મૈ બ્રહ્મણે પદ્મસંભવે।
તસ્મિન્નેવ મહાલિંગે શંભુર્લીનો બભૂવ હ

॥ સ્કંદ ઉવાચ ॥ ॥
બ્રહ્માપિ ભજતેદ્યાપિ તલ્લિંગં કલશોદ્ભવ ॥
સ્તુવન્બ્રહ્મ સ્તવેનૈવ સ્વાત્મના વિહિતેન હિ

બ્રહ્મસ્તવં જપન્મર્ત્યઃ સર્વૈઃ પાપૈઃ પ્રમુચ્યતે ॥
પૂર્યતે ચ મહાપુણ્યૈર્જ્ઞાનં પ્રાપ્નોતિ સત્તમમ્

બ્રહ્મસ્તવમિમં જપ્ત્વા ત્રિકાલં પરિવત્સરમ્ ॥
અંતકાલે ભવેજ્જ્ઞાનં યેન બંધાત્પ્રમુચ્યતે ॥

॥
ઇતિ શ્રીસ્કાંદે મહાપુરાણ એકાશીતિ સાહસ્ર્યાં સંહ્તિઆયાં ચતુર્થે કાશીખંડ ઉત્તરાર્ધ ઓંકારમહિમવર્ણનંનામ ત્રિસપ્તતિતમોઽધ્યાયઃ