સ્કંદ પુરાણ · અધ્યાય 4.65

॥ સ્કંદ ઉવાચ ॥ ॥
જ્યેષ્ઠેશ્વરસ્ય પરિતો યાનિ લિંગાનિ કુંભજ॥
તાનિ પંચસહસ્રાણિ મુનીનાં સિદ્ધિદાન્યલમ્

પરાશરેશ્વરં લિંગં જ્યેષ્ઠેશાદુત્તરે મહત્॥
તસ્ય દર્શનમાત્રેણ નિર્મલં જ્ઞાનમાપ્યતે

તત્રૈવ સિદ્ધિદં લિંગં માંડવ્યેશ્વરસંજ્ઞિતમ્ ॥
ન તસ્ય દર્શનાજ્જાતુ દુર્બુદ્ધિં પ્રાપ્નુયાન્નરઃ

લિંગં ચ શંકરેશાખ્યં તત્રૈવ શુભદં સદા ॥
ભૃગુનારાયણસ્તત્ર ભક્તાનાં સર્વસિદ્ધિદઃ

જાબાલીશ્વર સંજ્ઞં ચ લિંગં તત્રાતિસિદ્ધિદમ્ ॥
તસ્ય સંદર્શનાજ્જાતુ ન જંતુર્દુર્ગતિં વ્રજેત્

સુમંતુ મુનિના શ્રેષ્ઠસ્તત્રાદિત્યઃ પ્રતિષ્ઠિતઃ ॥
તસ્ય સંદર્શનાદેવ કુષ્ઠવ્યાધિઃ પ્રશામ્યતિ

ભૈરેવી ભીષણા નામ તત્ર ભીષણરૂપિણી ॥
ક્ષેત્રસ્ય ભીષણં સર્વં નાશયેદ્ભાવતોર્ચિતા

તત્રોપજંઘને લિંગં કર્મબંધવિમોક્ષણમ્ ॥
નૃભિઃ સંસેવિતં ભક્ત્યા ષણ્માસાત્સિદ્ધિદં પરમ્

ભારદ્વાજેશ્વરં લિંગં લિંગં માદ્રીશ્વરં વરમ્ ॥
એકત્ર સંસ્થિતે દ્વે તુ દ્રષ્ટવ્યે સુકૃતાત્મના

અરુણિ સ્થાપિતં લિંગં તત્રૈવ કલશોદ્ભવ ॥
તસ્ય લિંગસ્ય સેવાતઃ સર્વામૃદ્ધિમવાપ્નુયાત્

લિંગં વાજસનેયાખ્યં તત્રાસ્ત્યતિમનોહૃરમ્ ॥
તસ્ય સંદર્શનાત્પુંસાં વાજપેયફલં ભવેત્

કણ્વેશ્વરં શુભં લિંગં લિંગં કાત્યાયનેશ્વરમ્ ॥
વામદેવેશ્વરં લિંગમૌતથ્યેશ્વરમેવ ચ

હારીતેશ્વરસંજ્ઞં ચ લિંગં વૈ ગાલવેશ્વરમ્ ॥
કુંભેર્લિંગં મહાપુણ્યં તથા વૈ કૌસુમેશ્વરમ્

અગ્નિવર્ણેશ્વરં ચૈવ નૈધ્રુવેશ્વરમેવ ચ ॥
વત્સેશ્વરં મહાલિંગં પર્ણાદેશ્વરમેવ ચ

સક્તુપ્રસ્થેશ્વરં લિંગં કણાદેશં તથૈવ ચ ॥
અન્યત્તત્ર મહાલિંગં માંડૂકાય નિરૂપિતમ્

વાભ્રવેયેશ્વરં લિંગં શિલાવૃત્તીશ્વરં તથા ॥
ચ્યવનેશ્વર લિંગં ચ શાલંકાયનકેશ્વરમ્

કલિંદમેશ્વરં લિંગં લિંગમક્રોધનેશ્વરમ્ ॥
લિંગં કપોતવૃત્તીશં કંકેશં કુંતલેશ્વરમ

કંઠેશ્વરં કહોલેશં લિંગં તુંબુરુપૂજિતમ્ ॥
મતગેશં મરુત્તેશં મગધેયેશ્વરં તથા

જાતૂકર્ણેશ્વરં લિંગં જંબૂકેશ્વરમેવ ચ ॥
જારુધીશં જલેશં ચ જાલ્મેશં જાલકેશ્વરમ્

એવમાદીનિ લિંગાનિ અયુતાર્ધાનિ કુંભજ ॥
સ્મરણાદ્દર્શનાત્સ્પર્શાદર્ચનાન્નમનાત્સ્તુતેઃ

ન જાતુ જાયતે જંતોઃ કલુષસ્ય સમુદ્ભવઃ ॥
એતેષાં શુભલિંગાનાં જ્યેષ્ઠસ્થાનેતિ પાવને

॥ સ્કંદ ઉવાચ ॥ ॥
એકદા તત્ર યદ્વૃત્તં જ્યેષ્ઠસ્થાને મહામુને ॥
તદહં તે પ્રવક્ષ્યામિ શૃણુષ્વાઘવિનાશનમ્

સ્વૈરં વિહરતસ્તત્ર જ્યેષ્ઠસ્થાને મહેશિતુઃ ॥
કૌતુકેનૈવ ચિક્રીડ શિવા કંદુકલીલયા

ઉદંચ ન્ન્યંચદંગાનાં લાઘવં પરિતન્વતી ॥
નિઃશ્વાસામોદમુદિત ભ્રમરાકુલિતેક્ષણા

ભ્રશ્યદ્ધ મ્મિલ્લસન્માલ્ય સ્થપુટીકૃત ભૂમિકા ॥
સ્વિદ્યત્કપોલપત્રાલી સ્રવદંબુકણોજ્જ્વલા

સ્ફુટચ્ચોલાંશુકપથનિર્યદંગપ્રભાવૃતા ॥
ઉલ્લસત્કંદુકાસ્ફાલાતિશોણિતકરાંબુજા

કંદુકાનુગ સદૃષ્ટિ નર્તિત ભ્રૂચલતાંચલા ॥
મૃડાની કિલ ખેલંતી દદૃશે જગદંબિકા

અંતરિક્ષચરાભ્યાં ચ દિતિજાભ્યાં મનોહરા ॥
કટાક્ષિતાભ્યામિવ વૈ સમુપસ્થિતમૃત્યુના

વિદલોત્પલ સંજ્ઞાભ્યાં દૃપ્તાભ્યાં વરતો વિધેઃ ॥
તૃણીકૃતત્રિજગતી પુરુષાભ્યાં સ્વદોર્બલાત્

દેવીં પરિજિહીર્ષૂ તૌ વિષમેષુ પ્રપીડિતૌ ॥
દિવોવતેરતુઃ ક્ષિપ્રં માયાં સ્વીકૃત્ય શાંબરીમ્

ધૃત્વા પારષદીં મૂર્તિમાયાતાવંબિકાંતિકમ્ ॥
તાવત્યંતં સુદુર્વૃત્તાવતિચંચલમાનસા

સર્વજ્ઞેન પરિજ્ઞાતૌ ચાંચલ્યાલ્લોચનોદ્ભવાત્ ॥
કટાક્ષિતાથ દેવેન દુર્ગાદુર્ગારિઘાતિની

।
વિજ્ઞાય નેત્રસંજ્ઞાં તુ સર્વજ્ઞાર્ધ શરીરિણી ॥
તેનૈવ કંદુકેનાથ યુગપન્નિજઘાન તૌ

મહાબલૌ મહાદેવ્યા કંદુકેન સમાહતૌ॥
પરિભ્રમ્ય પરિભ્રમ્ય તૌ દુષ્ટૌ વિનિપેતતુઃ

વૃંતાદિવ ફલે પક્વે તાલાદનિલલોલિતે ॥
દંભોલિના પરિહતે શૃંગેઇવ મહાગિરેઃ

તૌ નિપાત્ય મહાદૈત્યાવકાર્યકરણોદ્યતૌ ॥
તતઃ પરિણતિં યાતો લિંગરૂપેણ કંદુકઃ

કંદુકેશ્વરસંજ્ઞં ચ તલ્લિંગમભવત્તદા ॥
જ્યેષ્ઠેશ્વર સમીપે તુ સર્વદુષ્ટનિવારણમ્

કંદુકેશ સમુત્પત્તિં યઃ શ્રોષ્યતિ મુદાન્વિતઃ ॥
પૂજયિષ્યતિ યો ભક્તસ્તસ્ય દુઃખભયં કુતઃ

કંદુકેશ્વર ભક્તાનાં માનવાનાં નિરેનસામ્ ॥
યોગક્ષેમં સદા કુર્યાદ્ભવાની ભયનાશિની

મૃડાની તસ્ય લિંગસ્ય પૂજાં કુર્યાત્સદૈવ હિ ॥
તત્રૈવ દેવ્યા સાન્નિધ્યં પાર્વત્યા ભક્તસિદ્ધિદમ્

કંદુકેશં મહાલિંગં કાશ્યાં યૈર્ન સમર્ચિતમ્ ॥
કથં તેષાં ભવનીશૌ સ્યાતાં સર્વેપ્સિતપ્રદૌ

દ્રષ્ટવ્યં ચ પ્રયત્નેન તલ્લિંગં કંદુકેશ્વરમ્ ॥
સર્વોપસર્ગસંઘાતવિઘાતકરણં પરમ્

કંદુકેશ્વર નામાપિ શ્રુત્વા વૃજિનસંતતિઃ ॥
ક્ષિપ્રં ક્ષયમવાપ્નોતિ તમઃ પ્રાપ્યોષ્ણગું યથા

॥ સ્કંદ ઉવાચ ॥ ॥
સંશૃણુષ્વ મહાભાગ જ્યેષ્ઠેશ્વર સમીપતઃ ॥
યદ્વૃત્તાંતમભૂદ્વિપ્ર પરમાશ્ચર્યકૃદ્ધ્રુવમ્

દંડખાતે મહાતીર્થે દેવર્ષિપિતૃતૃપ્તિદે ॥
તપ્યમાનેષુ વિપ્રેષુ નિષ્કામં પરમં તપઃ

દૈત્યો દુંદુભિનિર્હ્રાદો દુષ્ટઃ પ્રહ્લાદમાતુલઃ ॥
દેવાઃ કથં સુજેયાઃ સ્યુરિત્યુપાયમચિંતયત્

કિં બલાશ્ચ કિમાહારાઃ કિમાધારા હિ દેવતાઃ ॥
વિચાર્ય બહુશો દૈત્યસ્તત્ત્વં વિજ્ઞાય નિશ્ચિતમ્

અવશ્યમગ્રજન્માનો હેતવોત્ર વિચારતઃ ॥
બ્રાહ્મણાન્હંતુમસકૃત્કૃતવાનુદ્યમં તતઃ

યતઃ ક્રતુભુજો દેવાઃ ક્રતવો વેદસંભવાઃ ॥
તે વેદા બ્રાહ્મણાધીનાસ્તતો દેવબલં દ્વિજાઃ

નિશ્ચિતં બ્રાહ્મણાધારાઃ સર્વે વેદાઃ સવાસવાઃ ॥
ગીર્વાણા બ્રાહ્મણબલા નાત્ર કાર્યા વિચારણા

બ્રાહ્મણા યદિ નષ્ટાઃ સ્યુર્વેદા નષ્ટાસ્તતઃ સ્વયમ્ ॥
આમ્નાયેષુ પ્રણષ્ટેષુ વિનષ્ટાઃ શતતંતવઃ

યજ્ઞેષુ નાશં ગચ્છત્સુ હૃતાહારાસ્તતઃ સુરાઃ ॥
નિર્બલાઃ સુખજેયાઃ સ્યુર્જિતેષુ ત્રિદશેષ્વથ

અહમેવ ભવિષ્યામિ માન્યસ્ત્રિજગતીપતિઃ ॥
આહરિષ્યામિ દેવાનામક્ષયાઃ સર્વસંપદઃ

નિર્વેક્ષ્યામિ સુખાન્યેવ રાજ્યે નિહતકંટકે ॥
ઇતિ નિશ્ચિત્ય દુર્બુદ્ધિઃ પુનશ્ચિંતિતવાન્મુને

દ્વિજાઃ ક્વ સંતિ ભૂયાંસો બ્રહ્મતેજોતિબૃંહિતાઃ ॥
શ્રુત્યધ્યયન સંપન્નાસ્તપોબલ સમન્વિતાઃ

ભૂયસાં બ્રાહ્મણાનાં તુ સ્થાનં વારાણસી ભવેત્ ॥
તાનાદાવુપસંહૃત્ય યામિ તીર્થાંતરં તતઃ

યત્રયત્ર હિ તીર્થેષુ યત્રયત્રાશ્રમેષુ ચ ॥
સંતિ સર્વેઽગ્રજન્માનસ્તે મયાદ્યાઃ સમંતતઃ

ઇતિ દુંદુભિનિર્હ્રાદો મતિં કૃત્વા કુલોચિતામ્ ॥
પ્રાપ્યાપિ કાશીં દુર્વૃત્તો માયાવી ન્યવધીદ્દ્વિજાન્

સમિત્કુશાન્સમાદાતું યત્ર યાંતિ દ્ધિજોત્તમાઃ ॥
અરણ્યે તત્ર તાન્સર્વાન્સ ભક્ષયતિ દુર્મતિઃ

યથા કોપિ ન વેત્ત્યેવ તથાચ્છન્નોઽભવત્પુનઃ ॥
વને વનેચરો ભૂત્વા યાદોરૂપી જલાશયે

અદૃશ્યરૂપી માયાવી દેવાનામપ્યગોચરઃ ॥
દિવાધ્યાનપરસ્તિષ્ઠેન્મુનિવન્મુનિમધ્યગઃ

પ્રવેશમુટજાનાં ચ નિર્ગમં ચ વિલોકયન્ ॥
યામિન્યાં વ્યાઘ્રરૂપેણ બ્રાહ્મણાન્ભક્ષયેદ્બહૂન્

નિઃશબ્દમેવ નયતિ નત્યજેદપિ કીકસમ્ ॥
ઇત્થં નિપાતિતા વિપ્રાસ્તેન દુષ્ટેન ભૂરિશઃ

એકદા શિવરાત્રૌ તુ ભક્તસ્ત્વેકો નિજોટજે ॥
સપર્યાં દેવદેવસ્ય કૃત્વા ધ્યાનસ્થિતોભવત્

સ ચ દુંદુભિનિર્હ્રાદ દૈત્યેંદ્રો બલદર્પિતઃ ॥
વ્યાઘ્ર રૂપં સમાસ્થાય તમાદાતું મતિં દધે

તં ભક્તં ધ્યાનમાપન્નં દૃઢચિત્તં શિવેક્ષણે॥
કૃતાસ્ત્રમંત્રવિન્યાસં તં ક્રાંતુમશકન્ન સઃ

અથ સર્વગતઃ શંભુર્જ્ઞાત્વા તસ્યાશયં હરઃ ॥
દૈત્યસ્ય દુષ્ટરૂપસ્ય વધાય વિદધે ધિયમ્

યાવદાદિત્સતિ વ્યાઘ્રસ્તાવદાવિરભૂદ્ધરઃ ॥
જગદ્રક્ષામણિસ્ત્ર્યક્ષો ભક્તરક્ષણ દક્ષધીઃ

રુદ્રમાયાંતમાલોક્ય તદ્ભક્તાર્ચિત લિંગતઃ ॥
દૈત્યસ્તેનૈવ રૂપેણ વવૃધે ભૂધરોપમઃ

સાવજ્ઞમથસર્વજ્ઞં યાવત્પશ્યતિ દાનવઃ ॥
તાવદાયાંતમાદાય કક્ષાયંત્રે ન્યપીડયત્

પંચાસ્યસ્ત્વથ પંચાસ્યં મુષ્ટ્યા મૂર્ધન્યતાડયત્ ॥
સ ચ તેનૈવ રૂપેણ કક્ષાનિષ્પેષણેન ચ

અત્યાર્તમરટદ્વ્યાઘ્રો રોદસી પરિપૂરયન્ ॥
તેન નાદેન સહસા સં પ્રવેપિતમાનસાઃ

તપોધનાઃ સમાજગ્મુર્નિશિ શબ્દાનુસારતઃ ॥
તત્રેશ્વરં સમાલોક્ય કક્ષીકૃત મૃગેશ્વરમ્

તુષ્ટુવુઃ પ્રણતા સર્વે શર્વં જયજયાક્ષરૈઃ ॥
પરિત્રાતા જગત્ત્રાતઃ પ્રત્યૂહાદ્દારુણાદિતઃ

અનુગ્રહં કુરુધ્વેશ તિષ્ઠાત્રૈવ જગદ્ગુરો ॥
અનેનૈવ હિ રૂપેણ વ્યાઘ્રેશ ઇતિ નામતઃ

કુરુ રક્ષાં મહાદેવ જ્યેષ્ઠસ્થાનસ્ય સર્વદા ॥
અન્યેભ્યોપ્યુપસર્ગેભ્યો રક્ષ નસ્તીર્થવાસિનઃ

ઇતિ શ્રુત્વા વચસ્તેષાં દેવશ્ચંદ્રવિભૂષણઃ ॥
તથેત્યુક્ત્વા પુનઃ પ્રાહ શૃણુધ્વં દ્વિજપુંગવાઃ

યો મામનેન રૂપેણ દ્રક્ષ્યતિ શ્રદ્ધયાત્ર વૈ ॥
તસ્યોપસર્ગસંઘાતં ઘાતયિષ્યામ્યસંશયમ્

એતલ્લિંગં સમભ્યર્ચ્ય યો યાતિ પથિ માનવઃ ॥
ચૌરવ્યાઘ્રાદિસંભૂત ભયં તસ્ય કુતો ભવેત્

મચ્ચરિત્રમિદં શ્રુત્વા સ્મૃત્વા લિંગમિદં હૃદિ ॥
સંગ્રામે પ્રવિશન્મર્ત્યો જયમાપ્નોતિ નાન્યથા

ઇત્યુક્ત્વા દેવદેવશસ્તસ્મિઁલ્લિંગે લયં યયૌ ॥
સવિસ્મયાસ્તતો વિપ્રાઃ પ્રાતર્યાતા યથાગતમ્

॥ સ્કન્દ ઉવાચ ॥ ॥
તદા પ્રભૃતિ કુંભોત્થ લિંગં વ્યાઘ્રેશ્વરાભિધમ્ ॥
જ્યેષ્ઠેશાદુત્તરેભાગે દૃષ્ટં સ્પૃષ્ટં ભયાપહમ્

વ્યાઘ્રેશ્વરસ્ય યે ભક્તાસ્તેભ્યો બિભ્યતિ કિંકરાઃ ॥
યામા અપિ મહાક્રૂરા જયજીવેતિ વાદિનઃ

પરાશરેશ્વરાદીનાં લિંગાનામિહ સંભવમ્ ॥
શ્રુત્વા નરો ન લિપ્યેત મહાપાતકકર્દમૈઃ

કંદુકેશ સમુત્પત્તિં વ્યાઘ્રે શાવિર્ભવં તથા॥
સમાકર્ણ્ય નરો જાતુ નોપસર્ગૈઃ પ્રદૂયતે

ઉટજેશ્વર લિંગં તુ વ્યાઘ્રેશાત્પશ્ચિમે સ્થિતમ્ ॥
ભક્તરક્ષાર્થમુદ્ભૂતં સ્યાત્સમભ્યર્ચ્ય નિર્ભયઃ

ઇતિ શ્રીસ્કાંદે મહાપુરાણ એકાશીતિ સાહસ્ર્યાં સંહિતાયાં ચતુર્થે કાશીખણ્ડે ઉત્તરાર્ધે પરાશરેશ્વરાદિલિંગસંભવોનામ પંચષષ્ટિતમોઽધ્યાયઃ