સ્કંદ પુરાણ · અધ્યાય 4.63

અગસ્ત્ય ઉવાચ ॥ ॥
દૃષ્ટ્વા કાશીં દૃગાનંદાં તારકારે પુરારિણા ॥
કિમકારિ સમાચક્ષ્વ પ્રાપ્તાં બહુમનોરથૈઃ

॥ સ્કંદ ઉવાચ ॥ ॥
પતિવ્રતાપતે ઽગસ્ત્ય શૃણુ વક્ષ્યામ્યશેષતઃ ॥
મૃગાંકલક્ષ્મણોત્કંઠં કાશી નેત્રાતિથીકૃતા

અથ સર્વજ્ઞનાથેન ભક્તવત્સલચેતસા ॥
જૈગીષવ્યો મુનિશ્રેષ્ઠો ગુહાં તસ્થો નિરીક્ષિતઃ

યમનેહસમારભ્ય મદંરાદ્રિં વિનિર્યયૌ ॥
અદ્રીંદ્ર સુતયા સાર્ધં રુદ્રેણોક્ષેંદ્રગામિના

તં વાસરં પુરસ્કૃત્ય જગ્રાહ નિયમં દૃઢમ્ ॥
જૈગીષવ્યો મહામેધાઃ કુંભયોને મહાકૃતી

વિષમેક્ષણ પાદાબ્જં સમીક્ષિષ્યે યદા પુનઃ ॥
તદાંબુવિપ્રુષમપિ ભક્ષયિષ્યામિ ચેત્યહો

કુતશ્ચિદ્ધારણાયોગાદથવા શંભ્વનુગ્રહાત ॥
અનશ્નન્નપિબન્યોગી જૈગીષવ્યઃ સ્થિતો મુને

તં શંભુરેવ જાનાતિ નાન્યો જાનાતિ કશ્ચન ॥
અતએવ તતઃ પ્રાપ્તઃ પ્રથમં પ્રમથાધિપઃ

જ્યેષ્ઠશુક્લચતુર્દશ્યાં સોમવારાનુરાધયોઃ ॥
તત્પર્વણિ મહાયાત્રા કર્તવ્યા તત્ર માનવૈઃ

જ્યેષ્ઠસ્થાનં તતઃ કાશ્યાં તદાભૂદપિ પુણ્યદમ્ ॥
તત્ર લિંગં સમભવત્સ્વયં જ્યેષ્ઠેશ્વરાભિધમ્

તલ્લિંગદર્શનાત્પુંસાં પાપં જન્મશતાર્જિતમ્ ॥
તમોર્કોદયમાપ્યેવ તત્ક્ષણાદેવ નશ્યતિ

જ્યેષ્ઠવાપ્યાં નરઃ સ્નાત્વા તર્પયિત્વા પિતામહાન્ ॥
જ્યેષ્ઠેશ્વરં સમાલોક્ય ન ભૂયો જાયતે ભુવિ

આવિરાસીત્સ્વયં તત્ર જ્યેષ્ઠેશ્વર સમીપતઃ ॥
સર્વસિદ્ધિપ્રદા ગૌરી જ્યેષ્ઠાશ્રેષ્ઠા સમંતતઃ

જ્યેષ્ઠે માસિ સિતાષ્ટમ્યાં તત્ર કાર્યો મહોત્સવઃ ॥
રાત્રૌ જાગરણં કાર્યં સર્વસંપત્સમૃદ્ધયે

જ્યેષ્ઠાં ગૌરીં નમસ્કૃત્ય જ્યેષ્ઠવાપી પરિપ્લુતા ॥
સૌભાગ્યભાજનં ભૂયાદ્યોષા સૌભાગ્યભાગપિ

નિવાસં કૃતવાઞ્શંભુસ્તસ્મિન્સ્થાને યતઃ સ્વયમ્ ॥
નિવાસેશ ઇતિ ખ્યાતં લિંગં તત્ર પરં તતઃ ॥

નિવાસેશ્વરલિંગસ્ય સેવનાત્સર્વસંપદઃ ॥
નિવસંતિ ગૃહે નિત્યં નિત્યં પ્રતિપદં પુનઃ

કૃત્વા શ્રાદ્ધં વિધાનેન જ્યેષ્ઠસ્થાને નરોત્તમઃ ॥
જ્યેષ્ઠાં તૃપ્તિં દદાત્યેવ પિતૃભ્યો મધુસર્પિષા

જ્યેષ્ઠતીર્થે નરઃ કાશ્યાં દત્ત્વા દાનાનિ શક્તિતઃ ॥
જ્યેષ્ઠાન્સ્વર્ગાનવાપ્નોતિ નરો મોક્ષં ચ ગચ્છતિ

જ્યેષ્ઠેશ્વરો ર્ચ્યઃ પ્રથમં કાશ્યાં શ્રેયોર્થિભિર્નરૈઃ ॥
જ્યેષ્ઠાગૌરી તતોભ્યર્ચ્યા સર્વજ્યેષ્ઠમભીપ્સુભિઃ

અથ નંદિનમાહૂય ધૂર્જટિઃ સ કૃપાનિધિઃ ॥
શૃણ્વતાં સર્વદેવાનામિદં વચનમબ્રવીત્

॥ ઈશ્વર ઉવાચ ॥ ॥
શૈલાદે પ્રવિશાશુ ત્વં ગુહાસ્ત્યત્ર મનોહરા ॥
તદંતરેસ્તિ મે ભક્તો જૈગીષવ્યસ્તપોધનઃ

મહાનિયમવાન્નંદિસ્ત્વગસ્થિસ્નાયુ શેષિતઃ ॥
તમિહાનય મદ્ભક્તં મદ્દર્શન દૃઢવ્રતમ્

યદાપ્રભૃત્યગાં કાશ્યા મંદરં સર્વસુંદરમ્ ॥
મહાનિયમવાનેષ તદારભ્યોજ્ઝિતાશનઃ

ગૃહાણ લીલાકમલમિદં પીયૂષપોષણમ્ ॥
અનેન તસ્ય ગાત્રાણિ સ્પૃશ સદ્યઃ સુબૃંહિણા

તતો નંદી સમાદાય તલ્લીલાકમલં વિભોઃ ॥
પ્રણમ્ય દેવદેવેશમાવિશદ્ગહ્વરાં ગુહામ્

નંદી દૃષ્ટ્વાથ તં તત્ર ધારણાદૃઢમાનસમ્ ॥
તપોગ્નિ પરિશુષ્કાંગં કમલેન સમસ્પૃશત્

તપાંતે વૃષ્ટિસંયોગાચ્છાલૂર ઇવ કોટરે ॥
ઉલ્લલાસ સ યોગીંદ્રઃ સ્પર્શમાત્રાત્તદબ્જજાત્

અથ નંદી સમાદાય સત્વરં મુનિપુંગવમ્ ॥
દેવદેવસ્ય પાદાગ્રે નમસ્કૃત્ય ન્યપાતયત્

જૈગીષવ્યોથ સંભ્રાંતઃ પુરતો વીક્ષ્ય શંકરમ્ ॥
વામાંગસન્નિવિષ્ટાદ્રિતનયં પ્રણનામ હ

પ્રણમ્ય દંડવદ્ભૂમૌ પરિલુઠ્ય સમંતતઃ ॥
તુષ્ટાવ પરયા ભક્ત્યા સ મુનિશ્ચંદ્રશેખરમ્

॥ જૈગીષવ્ય ઉવાચ ॥ ॥
નમઃ શિવાય શાંતાય સર્વજ્ઞાય શુભાત્મને॥
જગદાનંદકંદાય પરમાનંદહેતવે

અરૂપાય સરૂપાય નાનારૂપધરાય ચ ॥
વિરૂપાક્ષાય વિધયે વિધિવિષ્ણુસ્તુતાય ચ

સ્થાવરાય નમસ્તુભ્યં જંગમાય નમોસ્તુતે ॥
સર્વાત્મને નમસ્તુભ્યં નમસ્તે પરમાત્મને

નમસ્ત્રૈલોક્યકામ્યાય કામાંગદહનાય ચ ॥
નમો શેષવિશેષાય નમઃ શેષાંગદાય તે ॥

શ્રીકંઠાય નમસ્તુભ્યં વિષકંઠાય તે નમઃ ॥
વૈકુંઠવંદ્યપાદાય નમોઽકુંઠિતશક્તયે

નમઃ શક્ત્યર્ધદેહાય વિદેહાય સુદેહિને ॥
સકૃત્પ્રણામમાત્રેણ દેહિદેહનિવારિણે

કાલાય કાલકાલાય કાલકૂટ વિષાદિને ॥
વ્યાલયજ્ઞોપવીતાય વ્યાલભૂષણધારિણે

નમસ્તે ખંડપરશો નમઃ ખંડેં દુધારિણે ॥
ખંડિતાશેષ દુઃખાય ખડ્ગખેટકધારિણે

ગીર્વાણગીતનાથાય ગંગાકલ્લોલમાલિને ॥
ગૌરીશાય ગિરીશાય ગિરિશાય ગુહારણે ॥

ચંદ્રાર્ધશુદ્ધભૂષાય ચંદ્રસૂર્યાગ્નિચક્ષુષે ॥
નમસ્તે ચર્મવસન નમો દિગ્વસનાયતે

જગદીશાય જીર્ણાય જરાજન્મહરાય તે ॥
જીવાયતે નમસ્તુભ્યં જંજપૂકાદિહારિણે

નમો ડમરુહસ્તાય ધનુર્હસ્તાય તે નમઃ ॥
ત્રિનેત્રાય નમસ્તુભ્યં જગન્નેત્રાય તે નમઃ

ત્રિશૂલવ્યગ્રહસ્તાય નમસ્ત્રિપથગાધર ॥
ત્રિવિષ્ટપાધિનાથાય ત્રિવેદીપઠિતાય ચ

ત્રયીમયાય તુષ્ટાય ભક્તતુષ્ટિપ્રદાય ચ ॥
દીક્ષિતાય નમસ્તુભ્યં દેવદેવાય તે નમઃ

દારિતાશેષપાપાય નમસ્તે દીર્ઘદર્શિને ॥
દૂરાય દુરવાપ્યાય દોષનિર્દલનાય ચ

દોષાકર કલાધાર ત્યક્તદોષાગમાય ચ ॥
નમો ધૂર્જટયે તુભ્યં ધત્તૂરકુસુમપ્રિય

નમો ધીરાય ધર્માય ધર્મપાલાય તે નમઃ ॥
નીલગ્રીવ નમસ્તુભ્યં નમસ્તે નીલલોહિત

નામમાત્રસ્મૃતિકૃતાં ત્રૈલોક્યૈશ્વર્યપૂરક ॥
નમઃ પ્રમથનાથાય પિનાકોદ્યતપાણયે ॥

પશુપાશવિમોક્ષાય પશૂનાં પતયે નમઃ ॥
નામોચ્ચારણમાત્રેણ મહાપાતકહારિણે

પરાત્પરાય પારાય પરાપરપરાય ચ ॥
નમોઽપારચરિત્રાય સુપવિત્રકથાય ચ

વામદેવાય વામાર્ધધારિણે વૃષગામિને ॥
નમો ભર્ગાય ભીમાય નતભીતિહરાય ચ

ભવાય ભવનાશાય ભૂતાનાંપતયે નમઃ ॥
મહાદેવ નમસ્તુભ્યં મહેશ મહસાંપતે

નમો મૃડાનીપતયે નમો મૃત્યુંજયાય તે ॥
યજ્ઞારયે નમસ્તુભ્યં યક્ષરાજપ્રિયાય ચ

યાયજૂકાય યજ્ઞાય યજ્ઞાનાં ફલદાયિને ॥
રુદ્રાય રુદ્રપતયે કદ્રુદ્રાય રમાય ચ

શૂલિને શાશ્વતેશાય શ્મશાનાવનિચારિણે ॥
શિવાપ્રિયાય શર્વાય સર્વજ્ઞાય નમોસ્તુ તે

હરાય ક્ષાંતિરૂપાય ક્ષેત્રજ્ઞાય ક્ષમાકર ॥
ક્ષમાય ક્ષિતિહર્ત્રે ચ ક્ષીરગૌરાય તે નમઃ

અંધકારે નમસ્તુભ્યમાદ્યંતરહિતાય ચ ॥
ઇડાધારાય ઈશાય ઉપેદ્રેંદ્રસ્તુતાય ચ

ઉમાકાંતાય ઉગ્રાય નમસ્તે ઊર્ધ્વરેતસે ॥
એકરૂપાય ચૈકાય મહદૈશ્વર્યરૂપિણે

અનંતકારિણે તુભ્યમંબિકાપતયે નમઃ ॥
ત્વમોંકારો વષટ્કારો ભૂર્ભુવઃસ્વસ્ત્વમેવ હિ

દૃશ્યાદૃશ્ય યદત્રાસ્તિ તત્સર્વં ત્વમુ માધવ ॥
સ્તુતિં કર્તું ન જાનામિ સ્તુતિકર્તા ત્વમેવ હિ ॥

વાચ્યસ્ત્વં વાચકસ્ત્વં હિ વાક્ચ ત્વં પ્રણતોસ્મિ તે ॥
નાન્યં વેદ્મિ મહાદેવ નાન્યં સ્તૌમિ મહેશ્વર

નાન્યં નમામિ ગૌરીશ નાન્યાખ્યામાદદે શિવ ॥
મૂકોન્યનામગ્રહણે બધિરોન્યકથાશ્રુતૌ

પંગુરન્યાભિગમનેઽસ્મ્યંધોઽન્યપરિવીક્ષણે॥
એક એવ ભવાનીશ એકકર્તા ત્વમેવ હિ

પાતા હર્તા ત્વમેવૈકો નાનાત્વં મૂઢકલ્પના ॥
અતસ્ત્વમેવ શરણં ભૂયોભૂયઃ પુનઃપુનઃ

સંસારસાગરે મગ્નં મામુદ્ધર મહેશ્વર ॥
ઇતિ સ્તુત્વા મહેશાનં જૈગીષવ્યો મહામુનિઃ

વાચંયમો ભવત્સ્થાણોઃ પુરતઃ સ્થાણુસન્નિભઃ ॥
ઇતિ સ્તુતિં સમાકર્ણ્ય મુનેશ્ચંદ્રવિભૂષણઃ ॥
ઉવાચ ચ પ્રસન્નાત્મા વરં બ્રૂહીતિ તં મુનિમ્

॥ જૈગીષવ્ય ઉવાચ ॥ ॥
યદિ પ્રસન્નો દેવેશ તતસ્તવ પદાંબુજાત્ ॥
મા ભવાનિ ભવાનીશ દૂરં દૂરપદપ્રદ

અપરશ્ચ વરો નાથ દેયોયમવિચારતઃ ॥
યન્મયા સ્થાપિતં લિંગં તત્ર સાન્નિધ્યમસ્તુ તે

॥ ઈશ્વર ઉવાચ ॥ ॥
જૈગીષવ્ય મહાભાગ યદુક્તં ભવતાનઘ ॥
તદસ્તુ સર્વં તેભીષ્ટં વરમન્યં દદામિ ચ

યોગશાસ્ત્રં મયા દત્તં તવ નિર્વાણસાધકમ્ ॥
સર્વેષાં યોગિનાં મધ્યે યોગાચાર્યોઽસ્તુ વૈ ભવાન્

રહસ્યં યોગવિદ્યાયા યથાવત્ત્વં તપોધન ॥
સંવેત્સ્યસે પ્રસાદાન્મે યેન નિર્વાણમાપ્સ્યસિ

યથા નદી યથા ભૃંગી સોમનંદી યથા તથા ॥
ત્વં ભવિષ્યસિ ભક્તો મે જરામરણવર્જિતઃ

સંતિ વ્રતાનિ ભૂયાંસિ નિયમાઃ સંત્યનેકધા ॥
તપાંસિ નાના સંત્યત્ર સંતિ દાનાન્યનેકશઃ

શ્રેયસાં સાધનાન્યત્ર પાપઘ્નાન્યપિ સર્વથા ॥
પરં હિ પરમશ્ચૈષ નિયમો યસ્ત્વયા કૃતઃ

પરો હિ નિયમશ્ચૈષ માં વિલોક્ય યદશ્યતે ॥
મામનાલોક્ય યદ્ભુક્તં તદ્ભુક્તં કેવલત્વઘમ્

અસમર્ચ્ય ચ યો ભુઙ્ક્તે પત્રપુષ્પફલૈરપિ ॥
રેતોભક્ષી ભવેન્મૂઢઃ સ જન્માન્યેકવિંશતિમ્

મહતો નિયમસ્યાસ્ય ભવતાનુષ્ઠિતસ્ય વૈ ॥
નાર્હંતિ ષોડશી માત્રામપ્યન્યે નિયમા યમાઃ

અતો મચ્ચરણાભ્યાશે ત્વં નિવત્સ્યસિ સર્વથા ॥
અતો નૈઃશ્રેયસીં લક્ષ્મીં તત્રૈવ પ્રાપ્સ્યસિ ધ્રુવમ્

જૈગીષવ્યેશ્વરં નામ લિંગં કાશ્યાં સુદુર્લભમ્ ॥
ત્રીણિ વર્ષાણિ સંસેવ્ય લભેદ્યોગં ન સંશયઃ

જૈગીષવ્યગુહાં પ્રાપ્ય યોગાભ્યસનતત્પરઃ ॥
ષણ્માસેન લભેત્સિદ્ધિં વાઞ્છિતાં મદનુગ્રહાત્

તવ લિંગમિદં ભક્તૈઃ પૂજનીયં પ્રયત્નતઃ ॥
વિલોક્યા ચ ગુહા રમ્યા પરાસિદ્ધિમભીપ્સુભિઃ

અત્ર જ્યેષ્ઠેશ્વરક્ષેત્રે ત્વલ્લિંગં સર્વસિદ્ધિદમ્ ॥
નાશયેદઘસંઘાનિ દૃષ્ટં સ્પૃષ્ટં સમર્ચિતમ્

અસ્મિઞ્જ્યેષ્ઠેશ્વરક્ષેત્રે સંભોજ્ય શિવયોગિનઃ ॥
કોટિભોજ્યફલં સમ્યગેકૈકપરિસંખ્યયા

જૈગીષવ્યેશ્વરં લિંગં ગોપનીયં પ્રયત્નતઃ ॥
કલૌ કલુષબુદ્ધીનાં પુરતશ્ચ વિશેષતઃ

કરિષ્યામ્યત્ર સાંનિધ્યમસ્મિઁલ્લિંગે તપોધન॥
યોગસિદ્ધિપ્રદાનાય સાધકેભ્યઃ સદૈવ હિ

દદે શૃણુ મહાભાગ જૈગીષવ્યાપરં વરમ્ ॥
ત્વયેદં યત્કૃતં સ્તોત્રં યોગસિદ્ધિકરં પરમ્

મહાપાપૌઘશમનં મહાપુણ્યપ્રવર્ધનમ્ ॥
મહાભીતિપ્રશમનં મહાભક્તિવિવર્ધનમ્

એતત્સ્તોત્રજપાત્પુંસામસાધ્યં નૈવ કિંચન ॥
તસ્માત્સર્વપ્રયત્નેન જપનીયં સુસાધકૈઃ ૪

ઇતિ દત્ત્વા વરં તસ્મૈ સ્મરારિઃ સ્મેરલોચનઃ ॥
દદર્શ બ્રાહ્મણાં સ્તત્ર સમેતાન્ક્ષેત્રવાસિનઃ

॥ સ્કંદ ઉવાચ ॥ ॥
નિશમ્યાખ્યાનમતુલમેતત્પ્રાજ્ઞઃ પ્રયત્નતઃ ॥
નિષ્પાપો જાયતે મર્ત્યો નોપસર્ગૈઃ પ્રબાધ્યતે

ઇતિ શ્રીસ્કાંદે મહાપુરાણ એકાશીતિસાહસ્ર્યાં સંહિતાયાં ચતુર્થે કાશીખંડ ઉત્તરાર્ધે જ્યેષ્ઠેશાખ્યાનં નામ ત્રિષષ્ટિતમોઽધ્યાયઃ