સ્કંદ પુરાણ · અધ્યાય 4.56

॥સ્કંદ ઉવાચ॥ ॥
અથેશાજ્ઞાં સમાદાય ગજવક્ત્રઃ પ્રતસ્થિવાન્ ॥
શંભોઃ કાશ્યાગમોપાયં ચિંતયન્મંદરાદ્રિતઃ

પ્રાપ્ય વારાણસીં તૂર્ણમાશુ સ્યંદનગો વિભુઃ ॥
વાડવીં મૂર્તિમાલંબ્ય પ્રાવિશચ્છકુનૈઃ સ્તુતઃ

નક્ષત્રપાઠકો ભૂત્વા વૃદ્ધઃ પ્રત્યવરોધગઃ ॥
ચચાર મધ્યે નગરં પૌરાણાં પ્રીતિમાવહન્

સ્વયમેવ નિશાભાગે સ્વપ્નં સંદર્શયન્નૃણામ્ ॥
પ્રાતસ્તેષાં ગૃહાન્ગત્વા તેષાં વક્તિ બલાબલમ્

ભવદ્ભિરદ્ય રાત્રૌ યદ્દૃષ્ટં સ્વપ્નવિચેષ્ટિતમ્ ॥
ભવત્કૌતૂહલોત્પત્ત્યૈ તદેવ કથયામ્યહમ્

સ્વપતા ભવતા રાત્રૌ તુર્યે યામે મહાહ્રદઃ ॥
અદર્શિ તત્ર ચ ભવાન્મજ્જન્મજ્જંસ્તટંગતઃ

તદંબુપિચ્છિલે પંકે મગ્નોન્મગ્નોસિ ભૂરિશઃ ॥
દુઃસ્વપ્નસ્યાસ્ય ચ મહાન્વિપાકોતિ ભયપ્રદઃ

કાષાયવસનો મુંડઃ પ્રૈક્ષ્યહો ભવતાપિ યઃ ॥
પરિતાપં મહાનેષ જનયિષ્યતિ દારુણમ્

રાત્રૌ સૂર્યગ્રહો દૃષ્ટો મહાનિષ્ટકરો ધ્રુવમ્ ॥
ઐંદ્રધનુર્દ્વયં રાત્રૌ યદલોકિ ન તચ્છુભમ્

પ્રતીચ્યાં રવિરાગત્ય પ્રોદ્યંતં વ્યોમ્નિ શીતગુમ્ ॥
પાતયામાસ ભૂપૃષ્ઠે તદ્રાજ્યભયસૂચકમ્

યુગપત્કેતુયુગલં યુધ્યમાનં પરસ્પરમ્ ॥
યદદર્શિ ન તદ્ભદ્રં રાષ્ટ્રભંગાય કેવલમ્

વિશીર્યત્કેશદશનં નીયમાનં ચ દક્ષિણે ॥
આત્માનં યત્સમદ્રાક્ષીઃ કુટુંબસ્યાપિ ભીષણમ્

પ્રાસાદધ્વજભંગોયસ્ત્વયૈક્ષત નિશાક્ષયે ॥
રાજ્યક્ષયકરં વિદ્ધિ મહોત્પાતાય નિશ્ચિતમ્

નગરી પ્લાવિતા સ્વપ્ને તરંગૈઃ ક્ષીરનીરધેઃ ॥
પક્ષૈસ્ત્રિચતુરૈઃ શંકે મહાશંકાં પુરૌકસામ્

સ્વપ્ને વાનરયાનેન યત્ત્વમૂઢોસિ દક્ષિણામ્ ॥
અતસ્તદ્વંચનોપાયઃ પુરત્યાગો મહામતે

રુદતી યા ત્વયા દૃષ્ટા મહિલૈકા નિશાત્યયે ॥
મુક્તકેશી વિવસના સા નારી શ્રીરિવોદ્ગતા

દેવાલયસ્ય કલશો યત્ત્વયા વીક્ષિતઃ પતન્ ॥
દિનૈઃ કતિપયૈરેવ રાજ્યભંગો ભવિષ્યતિ

પુરી પરિવૃતા સ્વપ્ને મૃગયૂથૈઃ સમંતતઃ ॥
રોરૂયમાણૈરત્યર્થં માસેનૈવોદ્વસી ભવેત્

આતાયિયૂકગૃધ્રાદ્યૈઃ પુરીમુપરિચારિભિઃ ॥
સૂચ્યતેત્યાહિતં કિંચિદ્ધ્રુવમત્ર નિવાસિનામ્

સ્વપ્નોત્પાતાનિતિ બહૂઞ્શંસઞ્શંસન્નિતસ્તતઃ ॥
બહૂનુચ્ચાટયાંચક્રે સ વિઘ્નેશઃ પુરૌકસઃ

કેષાંચિત્પુરતો વાદીદ્ગ્રહચારં પ્રદર્શયન્ ॥
એકરાશિસ્થિતાઃ સૌરિ સિતભૌમા ન શોભનાઃ

સોયં ધૂમગ્રહો વ્યોમ્નિ ભિત્ત્વા સપ્તર્ષિમંડલમ્ ॥
પ્રયાતઃ પશ્ચિમામાશાં સ નાશાય વિશાંપતેઃ

અતિચારગતો મંદઃ પુનર્વક્રાધ્વ સંસ્થિતઃ ॥
પાપગ્રહસમાયુક્તો ન યુક્તોયમિહેષ્યતે

વ્યતીતે વાસરે યોયં ભૂકંપઃ સમપદ્યત ॥
કંપં જનયતેઽતીવ હૃદો મેપિ પુરૌકસઃ

ઉદીચ્યાદક્ષિણાશાયાં યેયમુલ્કા પ્રધાવિતા ॥
વિલીના ચ વિયત્યેવ સ નિર્ઘાતં ન સા શુભા

ઉન્મૂલિતો મહામૂલો મહાનિલરયેણ યઃ ॥
ચત્વરે ચૈત્યવૃક્ષોયં મહોત્પાતં પ્રશંસતિ

સૂર્યોદયમનુપ્રાપ્ય પ્રાચ્યાં શુષ્કતરૂપરિ ॥
કરટો રારટીત્યેષ કટૂત્કટ ભયપ્રદઃ

મધ્યે વિપણિ યતૂર્ણં કૌચિચ્ચારણ્યચારિણૌ ॥
મૃગૌ મૃગયતાં યાતૌ પૌરાણાં પુરતોઽહિતૌ

રસાલશાલમુકુલં વીક્ષ્યતે યચ્છરદ્યદઃ ॥
મહાકાલભયં મન્યેપ્યકાલેપિ પુરૌકસામ્

સાધ્વસંજનયિત્વેતિ કેચિદુચ્ચાટિતાઃ પુરઃ ॥
તેન વિઘ્નકૃતાપૌરાઃ કપટદ્વિજરૂપિણા

અથ મધ્યેવરોધં સ પ્રવિશ્ય નિજમાયયા ॥
દૃષ્ટાર્થમેવ કથયન્સ્ત્રીણાં વિસ્રંભભૂરભૂત્

તવ પુત્રશતં જજ્ઞે સપ્તોનં શુભલક્ષણે ॥
તેષ્વેકસ્તુરગારૂઢો બાહ્યાલ્યાં પતિતો મૃતઃ

અંતર્વત્ની ત્વિયં કન્યા જનયિષ્યતિ શોભનામ્ ॥
એષા હિ દુર્ભગા પૂર્વં સાંપ્રતં સુભગાઽભવત્

અસૌ હિ રાજ્ઞો રાજ્ઞીનામત્યંતમિહવલ્લભા॥
મુક્તાલંકૃતિરેતસ્યૈ રાજ્ઞા દત્તા નિજોરસઃ

પંચસપ્તદિનાન્યેવ જાતાનીતીહ તર્ક્યતે ॥
અસ્યૈ રાજ્ઞા પ્રસાદેન ગ્રામૌ દાતુમુદીરિતૌ

ઇતિ દૃષ્ટાર્થકથનૈ રાજ્ઞીમાન્યોભવદ્દ્વિજઃ ॥
વર્ણયંતિ ચ તા રાજ્ઞઃ પરોક્ષેપિ ગુણાન્બહૂન્

અહો યાદૃગસૌ વિપ્રઃ સર્વત્રાતિવિચક્ષણઃ ॥
સુશીલશ્ચ સુરૂપશ્ચ સત્યવાઙ્મિતભાષણઃ

અલોલુપ ઉદારશ્ચ સદાચારો જિતેંદ્રિયઃ ॥
અપિ સ્વલ્પેન સંતુષ્ટઃ પ્રતિગ્રહપરાઙ્મુખઃ

જિતક્રોધઃ પ્રસન્નાસ્યસ્ત્વનસૂયુરવંચકઃ ॥
કૃતજ્ઞઃ પ્રીતિસુમુખઃ પરિવાદપરાઙ્મુખઃ

પુણ્યોપદેષ્ટા પુણ્યાત્મા સર્વવ્રતપરાયણઃ ॥
શુચિઃ શુચિચરિત્રશ્ચ શ્રુતિસ્મૃતિવિશારદઃ ॥

ધીરઃ પુણ્યેતિહાસજ્ઞઃ સર્વદૃક્સર્વસંમતઃ ॥
કલાકલાપકુશલો જ્યોતિઃશાસ્ત્રવિદુત્તમઃ

ક્ષમી કુલીનોઽકૃપણો ભોક્તા નિર્મલમાનસઃ ॥
ઇત્યાદિ ગુણસંપન્નઃ કોપિ ક્વાપિ ન દૃગ્ગતઃ

ઇત્થં તાસ્તદ્ગુણગ્રામં વર્ણયંત્યઃ પદેપદે ॥
કાલં વિનોદયંતિ સ્મ અંતઃપુરચરાઃ સ્ત્રિયઃ

એકદાવસરં પ્રાપ્ય દિવોદાસસ્ય ભૂભુજઃ ॥
રાજ્ઞી લીલાવતી નામ રાજ્ઞે તં વિન્યવેદયત્

રાજન્વૃદ્ધો ગુણૈર્વૃદ્ધો બ્રાહ્મણઃ સુવિચક્ષણઃ ॥
એકોસ્તિ સ તુ દ્રષ્ટવ્યો મૂર્તો બ્રહ્મનિધિઃ પરઃ

રાજ્ઞી રાજ્ઞા કૃતાનુજ્ઞા સખીં પ્રેષ્ય વિચક્ષણામ્ ॥
આનિનાય ચ તં વિપ્રં બ્રાહ્મં તેજ ઇવાંગવત્

રાજાપિ દૂરાદાયાંતં ત વિલોક્યમહીસુરમ્ ॥
યત્રાકૃતિર્ગુણાસ્તત્ર જહર્ષેતિ વદન્હૃદિ

પદૈર્દ્વિત્રૈર્નૃપતિના કૃતાભ્યુત્થાનસત્કૃતિઃ ॥
ચતુર્નિગમજાભિઃ સ તમાશીર્ભિરનંદયત્

કૃતપ્રણામો રાજ્ઞા સ સાદરં દત્તમાસનમ્ ॥
ભેજેથ કુશલં પૃષ્ટઃ સ રાજ્ઞા તેન ભૂપતિઃ

પરસ્પરં કુશલિનૌ કુશલૌ ચ કથાગમે ॥
પ્રશ્નોત્તરાભ્યાં સંતુષ્ટૌ દ્વિજવર્ય ક્ષમાભૃતૌ

કથાવસાને રાજ્ઞાથ ગેહં વિસસૃજે દ્વિજઃ ॥
લબ્ધમાનમહાપૂજઃ સ સ્વમાશ્રમમાવિશત્

ગતેઽથ સ્વાશ્રમં વિપ્રે દિવોદાસો નરેશ્વરઃ ॥
લીલાવત્યાઃ પુરો વિપ્રં વર્ણયામાસ ભૂરિશઃ

મહાદેવિ મહાપ્રાજ્ઞે લીલાવતિ ગુણપ્રિયે ॥
યથાશંસિ તથા વિપ્રસ્તતોપિ ગુણવત્તરઃ

અતીતં વેત્તિ સકલં વર્તમાનમવૈતિ ચ ॥
પ્રષ્ટવ્યઃ પ્રાતરાહૂય ભવિષ્યં કિંચિદેષ વૈ

મહાવિભવ સંભારૈર્મહાભોગૈરનેકધા ॥
વ્યુષ્ટાયાં સ નૃપો રાત્ર્યાં પ્રાતરાહૂતવાન્દ્વિજમ્

સત્કૃત્ય તં દ્વિજં ભક્ત્યા દુકૂલાદિ પ્રદાનતઃ ॥
એકાંતે તં દ્વિજં રાજા પપ્રચ્છ નિજહૃત્સ્થિતમ્

॥રાજોવાચ ॥ ॥
દ્વિજવર્યો ભવાનેકઃ પ્રતિભાતીતિ નિશ્ચિતમ્ ॥
યથાતત્ત્વવતી તે ધીર્ન તથાન્યસ્ય મે મતિઃ

દૃષ્ટ્વા ત્વાં તુ મહાપ્રાજ્ઞં શાંતં દાંતં તપોનિધિમ્ ॥
કિંચિત્પ્રષ્ટુમના વિપ્ર તદાખ્યાહિ યથાર્થવત્

શાસિતેયં મયા પૃથ્વી ન તથાન્યૈસ્તુ પાર્થિવૈઃ ॥
યાવદ્ભૂતિ મયા ભુક્તા દિવ્યા ભોગા અનેકધા

નિજૌરસેભ્યોપ્યધિકં રાત્રિંદિવમતંદ્રિતમ્ ॥
વિનિર્જિત્ય હઠાદ્દુષ્ટાન્પ્રજેયં પરિપાલિતા

દ્વિજપાદાર્ચનાત્કિંચિત્સુકૃતં વેદ્મિ નાપરમ્ ॥
અનેનાપરિકથ્યેન કથિતેનેહ કિં મમ

નિર્વિસ્મમિવ મે ચેતઃ સાંપ્રતં સર્વકર્મસુ ॥
વિચાર્યાર્ય શુભોદર્કમત આખ્યાહિ સત્તમ

॥ દ્વિજ ઉવાચ ॥ ॥
અપિ સ્વલ્પતરં કૃત્યં યદ્ભવેદ્ભૂભુજામિહ ॥
એકાંતે તત્તુ પૃષ્ટેન વક્તવ્યં સુધિયા સદા

અમાત્યેનાપ્યપૃષ્ટેન ન વક્તવ્યં નૃપાગ્રતઃ ॥
મહાપમાનભીતેન સ્તોકમપ્યત્ર કિંચન

પૃષ્ટશ્ચેત્કથયામીહ મા તત્ર કુરુ સંશયમ્ ॥
તત્કૃતે તવ ગંતા વૈ મનો નિર્વેદકારણમ્

શૃણુ રાજન્મહાબુદ્ધે નાયથાર્થં બ્રવીમ્યહમ્ ॥
વિક્રાંતોસ્યતિશૂરોસિ ભાગ્યવાનસિ સર્વદા

પુણ્યેન યશસા બુદ્ધ્યા સંપન્નોસ્તિ ભવાન્યથા ॥
મન્યે તથામરાવત્યાં ત્રિદશેશોપિ નૈવ હિ

સુધિયા ત્વાં ગુરું મન્યે પ્રસાદેન સુધાકરમ્ ॥
તેજસાસ્તિ ભવાનર્કઃ પ્રતાપેનાશુશુક્ષણિઃ

પ્રભંજનો બલેનાસિ શ્રીદોસિ શ્રીસમર્પણૈઃ ॥
શાસનેન ભવાન્રુદ્રો નિરૃતિસ્ત્વં રણાંગણે

દુષ્ટપાશયિતા પાશી યમો નિયમનેઽસતામ્ ॥
ઇંદનાત્ત્વં મહેંદ્રોસિ ક્ષમયા ત્વમસિ ક્ષમા

મર્યાદયા ભવાનબ્ધિર્મહત્ત્વે હિમવાનસિ ॥
ભાર્ગવો રાજનીત્યાસિ રાજ્યેન મનુના સમઃ

સંતાપહર્તાંબુદવત્પવિત્રો ગાંગનામવત્ ॥
સર્વેષામેવ જંતૂનાં કાશીવ સુગતિપ્રદઃ

રુદ્રઃ સંહારરૂપેણ પાલનેન ચતુર્ભુજઃ ॥
વિધિવત્ત્વં વિધાતાસિ ભારતી તે મુખાંબુજે

ત્વત્પાણિપદ્મે કમલા ત્વત્ક્રોધેસ્તિ હલાહલઃ ॥
અમૃતં તવ વાગેવ ત્વદ્ભુજાવશ્વિનીસુતૌ

તત્કિં યત્ત્વયિ ભૂજાનૌ સર્વદેવમયો હ્યસિ ॥
તસ્માત્તવ શુભોદર્કો મયા જ્ઞાતોસ્તિ તત્ત્વતઃ

આરભ્યાદ્ય દિનાદ્ભૂપ બ્રાહ્મણોઽષ્ટાદશેહનિ ॥
ઉદીચ્યઃ કશ્ચિદાગત્ય ધ્રુવં ત્વામુપદેક્ષ્યતિ

તસ્ય વાક્યં ત્વયા રાજન્કર્તવ્યમવિચારિતમ્ ॥
તતસ્તે હૃત્સ્થિતં સર્વં સેત્સ્યત્યેવ મહામતે

ઇત્યુક્ત્વા પૃચ્છ્ય રાજાનં લબ્ધાનુજ્ઞો દ્વિજોત્તમઃ ॥
વિવેશ સ્વાશ્રમં તુષ્ટો નૃપોપ્યાશ્ચર્યવાનભૂત્

ઇત્થં વિઘ્નજિતા સર્વા પુરી સ્વાત્મવશીકૃતા ॥
સપૌરા સાવરોધા ચ સનૃપા નિજમાયયા

કૃતકૃત્યમિવાત્માનં તતો મત્વા સ વિઘ્નજિત્ ॥
વિધાય બહુધાત્માનં કાશ્યાં સ્થિતિમવાપ ચ

યદા સ ન દિવોદાસઃ પ્રાગાસીત્કુંભસંભવ ॥
તદાતનં નિજં સ્થાનમલંચક્રે ગણાધિપઃ

દિવોદાસે નરપતૌ વિષ્ણુનોચ્ચાટિતે સતિ ॥
પુનર્નવીકૃતાયાં ચ નગર્યાં વિશ્વકર્મણા

સ્વયમાગત્ય દેવેન મંદરાત્સુંદરાં પુરીમ્ ॥
વારાણસીં પ્રથમતસ્તુષ્ટુવે ગણનાયકમ્

॥ અગસ્ત્ય ઉવાચ ॥ ॥
કથં સ્તુતો ભગવતા દેવદેવેન વિઘ્નજિત્ ॥
કથં ચ બહુધાત્માનં સ ચકાર વિનાયકઃ

કેનકેન સ વૈ નામ્ના કાશિપુર્યાં વ્યવસ્થિતઃ ॥
ઇતિ સર્વં સમાસેન કથયસ્વ ષડાનન

ઇત્યુદીરિતમાકર્ણ્ય કુંભયોનેઃ ષડાનનઃ ॥
યથાવત્કથયામાસ ગણરાજ કથાં શુભામ્

ઇતિ શ્રીસ્કાંદે મહાપુરાણ એકાશીતિસાહસ્ર્યાં સંહિતાયાં ચતુર્થે કાશીખંડ ઉત્તરાર્દ્ધે ગણેશમાયા પ્રપંચો નામ ષટ્પંચાશત્તમોઽધ્યાયઃ