સ્કંદ પુરાણ · અધ્યાય 4.54

સ્કંદ ઉવાચ ॥ ॥
કુંભસંભવ વક્ષ્યામિ શૃણોત્વવહિતો ભવાન્ ॥
કપર્દીશસ્ય લિંગસ્ય મહામાહાત્મ્યમુત્તમમ્

કપર્દી નામ ગણપઃ શંભોરત્યંતવલ્લભઃ ॥
પિત્રીશાદુત્તરે ભાગે લિંગં સંસ્થાપ્ય શાંભવમ્

કુંડં ચખાન તસ્યાગ્રે વિમલોદક સંજ્ઞકમ્ ॥
યસ્ય તોયસ્ય સંસ્પર્શાદ્વિમલો જાયતે નરઃ

ઇતિહાસં પ્રવક્ષ્યામિ તત્ર ત્રેતાયુગે પુરા ॥
યથાવૃત્તં કુંભયોને શ્રવણાત્પાતકાપહમ્

એકઃ પાશુપત શ્રેષ્ઠો વાલ્મીકિરિતિ સંજ્ઞિતઃ ॥
તપશ્ચચાર સ મુનિઃ કપર્દીશં સમર્ચયન્

એકદા સ હિ હેમંતે માર્ગે માસિ તપોધનઃ ॥
સ્નાત્વા તત્ર મહાતીર્થે મધ્યાહ્ને વિમલોદકે

ચકાર ભસ્મના સ્નાનમાપાદતલમસ્તકમ્ ॥
લિંગસ્ય દક્ષિણેભાગે કૃતમાધ્યાહ્નિકક્રિયઃ

ન્યસ્તમસ્તકપાંસુશ્ચ સંધ્યામાધ્યાત્મિકીં સ્મરન્ ॥
જપન્પંચાક્ષરીં વિદ્યાં ધ્યાયન્દેવં કપર્દિનમ્

કૃત્વા સંહારમાર્ગેણ સપ્રમાણં પ્રદક્ષિણામ્ ॥
હુડુંકૃત્ય હુડુંકૃત્ય હુડુંકૃત્ય ત્રિરુચ્ચકૈઃ

પ્રણવં પુરતઃ કૃત્વા ષડ્જાદિસ્વરભેદતઃ ॥
ગીતં વિધાય સાનંદં સનૃત્યં હસ્તકાન્વિતમ્

અંગહારૈર્મનોહારિ ચારી મંડલસંયુતમ્ ॥
ક્ષણં તત્ર સરસ્તીરે ઉપવિષ્ટો મહાતપાઃ

અદ્રાક્ષીદ્રાક્ષસં ઘોરમતીવ વિકૃતાકૃતિમ્ ॥
શુષ્કશંખકપોલાસ્યં નિમગ્ના પિંગલોચનમ્

રૂક્ષસ્ફુટિતકેશાગ્રં મહાલંબ શિરોધરમ્ ॥
અતીવ ચિપિટ ઘ્રાણં શુષ્કૌષ્ઠમતિદંતુરમ્

મહાવિશાલમૌલિં ચ પ્રોર્ધ્વીભૂતશિરોરુહમ્ ॥
પ્રલંબકર્ણપાલીકં પિંગલશ્મશ્રુભીષણમ્ ॥

પ્રલંબિત લલજ્જિહ્વમત્યુત્કટ કૃકાટિકમ્ ॥
સ્થૂલાસ્થિ જત્રુ સંસ્થાનં દીર્ઘસ્કંધદ્વયોત્કટમ્

નિમગ્નકક્ષાકુહરં શુષ્કહ્રસ્વ ભુજદ્વયમ્ ॥
વિરલાંગુલિહસ્તાગ્રં નતપીન નખાવલિમ્

વિશુષ્ક પાંસુલોત્ક્રોડં પૃષ્ઠલગ્નોદરત્વચમ્ ॥
કટીતટેન વિકટં નિર્માંસત્રિકબંધનમ્

પ્રલંબ સ્ફિગ્યુગયુતં શુષ્કમુષ્કાલ્પમેહનમ્ ॥
દીર્ઘનિર્માંસલોરૂકં સ્થૂલજાન્વસ્થિપંજરમ્

અસ્થિચર્માવશેષં ચ શિરાજાલિતવિગ્રહમ્ ॥
શિરાલં દીર્ઘજંઘં ચ સ્થૂલગુલ્ફાસ્થિભીષણમ્

અતિવિસ્તૃત પાદં ચ દીર્ઘવક્રકૃશાંગુલિમ્ ॥
અસ્થિચર્માવશેષેણ શિરાતાડિતવિગ્રહમ્

વિકટં ભીષણાકારં ક્ષુત્ક્ષામમતિલોમશમ્ ॥
દાવદગ્ધદ્રુમાકારમતિ ચંચલલોચનમ્

મૂર્તં ભયાનકમિવ સર્વપ્રાણિભયપ્રદમ્ ॥
હૃદયાકંપનં દૃષ્ટ્વા તં પ્રેતં વૃદ્ધતાપસઃ ॥
અતિદીનાનનં કસ્ત્વમિતિ ધૈર્યેણ પૃષ્ટવાન્

કુતસ્ત્વમિહ સંપ્રાપ્તઃ કસ્માત્તે ગતિરીદૃશી ॥
અનુક્રોશધિયારક્ષઃ પૃચ્છામિ વદ નિર્ભયમ્

અસ્માકં તાપસાનાં ચ ન ભયં ત્વદ્વિધાન્મનાક્ ॥
શિવનામસહસ્રાણાં વિભૂતિકૃતવર્મણામ્

તાપસોદીરિતમિતિ તદ્રક્ષઃ પ્રીતિપૂવર્કમ્ ॥
નિશમ્ય પ્રાંજલિઃ પ્રાહ તં કૃપાલું તપોધનમ્

॥ રાક્ષસ ઉવાચ ॥
અનુક્રોશોસ્તિ યદિ તે ભગવંસ્તાપસોત્તમ ॥
સ્વવૃત્તાંતં તદા વચ્મિ શૃણુષ્વાવહિતઃ ક્ષણમ્

પ્રતિષ્ઠાનાભિધાનોસ્તિ દેશો ગોદાવરી તટે ॥
તીર્થપ્રતિગ્રહરુચિસ્તત્રાસં બ્રાહ્મણસ્ત્વહમ્

તેન કર્મવિપાકેન પ્રાપ્તોસ્મિ ગતિમીદૃશીમ્ ॥
મરુસ્થલે મહાઘોરે તરુતોયવિવર્જિતે

ગતો બહુતરઃ કાલસ્તત્ર મે વસતો મુને ॥
ક્ષુધિતસ્ય તૃષાર્તસ્ય શીતતાપસહસ્ય ચ

વર્ષત્યપિ મહામેઘે ધારાસારૈર્દિવાનિશમ્ ॥
પ્રાવૃટ્કાલેઽનિલે વાતિ કિંચિત્પ્રાવરણં ન મે

પર્વણ્યદત્તદાના યે કૃતતીર્થપ્રતિગ્રહાઃ ॥
ત ઇમાં યોનિમૃચ્છંતિ મહાદુઃખ નિબંધનીમ્

ગતે બહુતિથે કાલે મરુભૂમૌ મુને મયા ॥
દૃષ્ટો બ્રાહ્મણદાયાદ એકદા કશ્ચિદાગતઃ

સૂર્યોદયમનુપ્રાપ્ય સંધ્યાવિધિવિવર્જિતઃ ॥
કૃત્વા મૂત્રપુરીષે તુ શૌચાચમનવર્જિતઃ

મુક્તકચ્છમશૌચં ચ સંધ્યાકર્મવિવર્જિતમ્ ॥
તં દૃષ્ટ્વા તચ્છરીરેહં સંક્રાંતો ભોગલિપ્સયા

સ દ્વિજો મંદભાગ્યાન્મે કેનચિદ્વણિજા સહ ॥
અર્થલોભેન સંપ્રાપ્તઃ પુરીં પુણ્યામિમાં મુને

અંતઃપુરિ પ્રવિષ્ટોભૂત્સ દ્વિજો મુનિસત્તમ ॥
તચ્છરીરાદ્બહિર્ભૂતસ્ત્વહં પાપૈઃ સમં ક્ષણાત્

પ્રવેશો નાસ્તિ ચાસ્માકં પ્રેતાનાં તપસાં નિધે ॥
મહતાં પાતકાનાં ચ વારાણસ્યાં શિવાજ્ઞયા

અદ્યાપિ તાનિ પાપાનિ તદ્બહિર્નિર્ગમેચ્છયા ॥
બહિરેવ હિ તિષ્ઠંતિ સીમ્નિ પ્રમથસાધ્વસાત્

અદ્ય શ્વો વા પરશ્વો વા સ બહિર્નિર્ગમિષ્યતિ ॥
ઇત્યાશયા સ્થિતાઃ સ્મો વૈ યાવદદ્ય તપોધન

નાદ્યાપિ સ બહિર્ગચ્છેન્નાદ્યાપ્યાશા પ્રયાતિ નઃ ॥
ઇત્યાસ્મહે નિરાધારા આશાપાશ નિયંત્રિતાઃ

ચિત્રમદ્યતનં વચ્મિ તપસ્વિંસ્તન્નિશામય ॥
અતીવ ભાવિ કલ્યાણમિતિ મન્યેઽધુનૈવ હિ

આપ્રયાગં પ્રતિદિનં પ્રયામઃ ક્ષુધિતા વયમ્॥
આહારકામ્યયા ક્વાપિ પરં નો કિંચિદાપ્નુમઃ

સંતિ સર્વત્ર ફલિનઃ પાદપાઃ પ્રતિકાનનમ્ ॥
જલાશયાશ્ચ સ્વચ્છાપાઃ સંતિ ભૂમ્યાં પદેપદે

અન્યાન્યપિ ચ ભક્ષ્યાણિ સર્વેષાં સુલભાન્યહો ॥
પાનાન્યપિ વિચિત્રાણિ સંતિ ભૂયાંસિ સર્વતઃ

પરં નો દૃગ્ગતાન્યેવ દૂરે દૂરે વ્રજંત્યહો ॥
દૈવાદદ્યૈકમાયાંતં દૃષ્ટ્વા કાર્પટિકં મુને

તસ્યાંતિકમહં પ્રાપ્તઃ ક્ષુધયા પરિપીડિતઃ ॥
પ્રસહ્ય ભક્ષયામ્યેનમિતિ મત્વા ત્વરાન્વિતઃ

યાવત્તં તુ જિઘૃક્ષામિ તાવત્તદ્વદનાંબુજાત્ ॥
શિવનામપવિત્રા વાઙ્નિરગાદ્વિઘ્નહારિણી

શિવનામસ્મરણતો મદીયમપિ પાતકમ્ ॥
મંદીભૂતં તતસ્તેન પ્રવેશં લબ્ધવાનહમ્

સીમસ્થૈઃ પ્રમથૈર્નાહં સદ્યો દૃગ્ગોચરીકૃતઃ ॥
શિવનામશ્રુતૌ યેષાં તાન્ન પશ્યેદ્યમોપિ યત્

અંતર્ગેહસ્ય સીમાનં પ્રાપ્તસ્તેન સહાધુના ॥
સ તુ કાર્પટિકો મધ્યં પ્રવિષ્ટોહમિહસ્થિતઃ

આત્માનં બહુમન્યેહં ત્વાં વિલોક્યાધુના મુને ॥
મામુદ્ધર કૃપાલો ત્વં યોનેરસ્માત્સદારુણાત્

ઇતિ પ્રેતવચઃ શ્રુત્વા સ કૃપાલુસ્તપોધનઃ ॥
મનસા ચિંતયામાસ ધિઙ્નિજાર્થોદ્યમાન્નરાન્

સ્વોદરં ભર યઃ સર્વે પશુપક્ષિમૃગાદયઃ ॥
સ એવ ધન્યઃ સંસારે યઃ પરાર્થોદ્યતઃ સદા

તપસાદ્ય નિજેનાહં પ્રેતમેતમઘાતુરમ્॥
મામેવ શરણં પ્રાપ્તમુદ્ધરિષ્યામ્યસંશયમ્

વિમૃશ્યેતિ સ વૈ ચિત્તે પિશાચં પ્રાહ સત્તમઃ ॥
વિમલોદે સરસ્યસ્મિન્સ્નાહિ રે પાપનુત્તયે

પિશાચ તે પિશાચત્વં તીર્થસ્યાસ્ય પ્રભાવતઃ ॥
કપર્દીશેક્ષણાદદ્ય ક્ષણાત્ક્ષીણં વિનંક્ષ્યતિ

શ્રુત્વેતિ સ મુનેર્વાક્યં પ્રેતઃ પ્રાહ પ્રણમ્ય તમ્॥
પ્રીતાત્મા પ્રીતમનસં પ્રબદ્ધકરસંપુટઃ

પાનીયં પાતુમપિ નો લભેયં મુનિસત્તમ ।
સ્નાનસ્ય કા કથા નાથ રક્ષેયુર્જલદેવતાઃ

પાનસ્યાપ્યત્ર કા વાર્તા જલસ્પર્શોપિ દુર્લભઃ ॥
ઇતિ પ્રેતોક્તમાકર્ણ્ય સ ભૃશં પ્રીતિમાનભૂત્

ઉવાચ ચ તપસ્વી તં જગદુદ્ધરણક્ષમઃ ॥
ગૃહાણેમાં વિભૂતિં ત્વં લલાટફલકે કુરુ

અસ્માદ્વિભૂતિમાહાત્મ્યાત્પ્રેત કોપિ ન કુત્રચિત્ ॥
બાધા કરોતિ કસ્યાપિ મહાપાતકિનોપ્યહો

ભાલં વિભૂતિધવલં વિલોક્ય યમકિંકરાઃ ॥
પાપિનોપિ પલાયંતે ભીતાઃ પાશુપતાસ્ત્રતઃ

અસ્થિધ્વજાંકિતં દૃષ્ટ્વા યથા પાંથા જલાશયમ્ ॥
દૂરં યંતિ તથા ભસ્મ ભાલાંકં યમકિંકરાઃ

કૃતભૂતિ તનુત્રાણં શિવમંત્રૈર્નરોત્તમમ્ ॥
નોપસર્પંતિ નિયતમપિ હિંસ્રાઃ સમંતતઃ

ભક્ત્યા બિભર્તિ યો ભસ્મ શિવમંત્રપવિત્રિતમ્ ॥
ભાલે વક્ષસિ દોર્મૂલે ન તં હિંસંતિ હિંસકાઃ ૫૫ ॥
સર્વેભ્યો દુષ્ટસત્ત્વેભ્યો યતો રક્ષેદહર્નિશમ્ ॥
રક્ષત્યેષા તતઃ પ્રોક્તા વિભૂતિર્ભૂતિકૃદ્યતઃ

ભાસનાદ્ભર્ત્સનાદ્ભસ્મ પાંસુઃ પાંસુત્વદાયતઃ ॥
પાપાનાં ક્ષારણાત્ક્ષારો બુધેરેવં નિરુચ્યતે

ગૃહીત્વા ધારમધ્યાત્સ ભસ્મ પ્રેતકરેઽર્પયત્ ॥
સોપ્યાદરાત્સમાદાય ભાલદેશે ન્યવેશયત્

વિભૂતિધારિણં વીક્ષ્ય પિશાચં જલદેવતાઃ ॥
જલાવગાહનપરં વારયાંચક્રિરે ન તમ્

સ્નાત્વા પીત્વા સ નિર્ગચ્છેદ્યાવત્તસ્માજ્જલાશયાત્ ॥.
તાવત્પૈશાચ્યમગમદ્દિવ્યદેહમવાપ ચ ॥ 4.2.54.૭ ૦॥
દિવ્યમાલાંબરધરો દિવ્યગંધાનુલેપનઃ ॥
દિવ્યયાનં સમારુહ્ય વર્ત્મ પ્રાપ્તોથ પાવનમ્ ॥ ૭૧ । ।
ગચ્છતા તેન ગગને સ તપસ્વી નમસ્કૃતઃ ॥
પ્રોચ્ચૈઃ પ્રોવાચ ભગવન્મોચિતોસ્મિ ત્વયાનઘ

તસ્માત્કદર્યયોનિત્વાદતીવ પરિનિંદિતાત્ ॥
અસ્ય તીર્થસ્ય માહાત્મ્યાદ્દિવ્યદેહમવાપ્તવાન્

પિશાચમોચનં તીર્થમદ્યારભ્ય સમાખ્યયા ॥
અન્યેષામપિ પૈશાચ્યમિદં સ્નાનાદ્ધરિષ્યતિ

અસ્મિંસ્તીર્થે મહાપુણ્યે યે સ્નાસ્યંતીહ માનવાઃ ॥
પિંડાંશ્ચ નિર્વપિષ્યંતિ સંધ્યાતર્પણપૂર્વકમ્

દૈવાત્પૈશાચ્યમાપન્નાસ્તેષાં પિતૃપિતામહાઃ ॥
તેપિ પૈશાચ્યમુત્સૃજ્ય યાસ્યંતિ પરમાં ગતિમ્

અદ્યશુક્લચતુર્દશ્યાં માર્ગેમાસિ તપોનિધે ॥
અત્ર સ્નાનાદિકં કાર્યં પૈશાચ્યપરિમોચનમ

ઇમાં સાંવત્સરીં યાત્રાં યે કરિષ્યંતિ માનવાઃ ॥
તીર્થપ્રતિગ્રહાત્પાપાન્નિઃસરિષ્યંતિ તે નરાઃ

પિશાચમોચને સ્નાત્વા કપર્દીશં સમર્ચ્ય ચ ॥
કૃત્વા તત્રાન્નદાનં ચ નરોન્યત્રાપિ નિર્ભયાઃ

માર્ગશુક્લચતુર્દશ્યાં કપર્દીશ્વર સંનિધૌ ॥
સ્નાત્વાન્યત્રાપિ મરણાન્ન પૈશાચ્યમવાપ્નુયુઃ

ઇત્યુક્ત્વા દિવ્યપુરુષો ભૂયોભૂયો નમસ્ય તમ્ ॥
તપોધનં મહાભાગો દિવ્યાં ગતિમવાપ્તવાન્

તપોધનોપિ તં દૃષ્ટ્વા મહાશ્ચર્યં ઘટોદ્ભવ ॥
કપર્દીશ્વરમારાધ્ય કાલાન્નિર્વાણમાપ્તવાન્

પિશાચમોચનં તીર્થં તદારભ્ય મહામુને ॥
વારાણસ્યાં પરાં ખ્યાતિમગમત્સર્વપાપહૃત્ ॥

પૈશાચમોચને તીર્થે સંભોજ્ય શિવયોગિનમ્ ॥
કોટિભોજ્યફલં સમ્યગેકૈક પરિસંખ્યયા ॥ ૮ ૪ ॥
શ્રુત્વાધ્યાયમિમં પુણ્યં નરો નિયતમાનસઃ ॥
ભૂતૈઃ પ્રેતૈઃ પિશાચૈશ્ચ કદાચિન્નાભિભૂયતે

બાલગ્રહાભિભૂતાનાં બાલાનાં શાંતિકારકમ્ ॥
પઠનીયં પ્રયત્નેન મહાખ્યાનમિદં પરમ્

ઇદમાખ્યાનમાકર્ણ્ય ગચ્છન્દેશાંતરં નરઃ ॥
ચોરવ્યાઘ્રપિશાચાદ્યૈર્નાભિભૂયેત કુત્રચિત્

॥
ઇતિ શ્રીસ્કાંદે મહાપુરાણ એકાશાતિસાહસ્ર્યાં સંહિતાયાં ચતુર્થે કાશીખંડ ઉત્તરાર્દ્ધે પિશાચમોચનમહિમાકથનં નામ ચતુષ્પંચાશત્તમોઽધ્યાયઃ