સ્કંદ પુરાણ · અધ્યાય 4.47

॥ સ્કંદ ઉવાચ ॥ ॥
અથોત્તરસ્યામાશાયાં કુંડમર્કાખ્યમુત્તમમ્ ॥
તત્ર નામ્નોત્તરાર્કેણ રશ્મિમાલી વ્યવસ્થિતઃ

તાપયન્દુઃખસંઘાતં સાધૂનાપ્યાયયન્રવિઃ ॥
ઉત્તરાર્કો મહાતેજાઃ કાશીં રક્ષતિ સર્વદા

તત્રેતિહાસો યો વૃત્તસ્તં નિશામય સુવ્રત ॥
વિપ્રઃ પ્રિયવ્રતો નામ કશ્ચિદાત્રેય વંશજઃ

આસીત્કાશ્યાં શુભાચારઃ સદાતિથિજનપ્રિયઃ ॥
ભાર્યા શુભવ્રતા તસ્ય બભૂવાતિમનોહરા

ભર્તૃશુશ્રૂષણરતા ગૃહકર્મસુપેશલા ॥
તસ્યાં સ જનયામાસ કન્યામેકાં સુલક્ષણામ્

મૂલર્ક્ષપ્રથમેપાદે તથા કેંદ્રે બૃહસ્પતૌ ॥
વવૃધે સા ગૃહે પિત્રોઃ શુક્લે પક્ષે યથા શશી

સુરૂપા વિનયાચારા પિત્રોશ્ચ પ્રિયકારિણી ॥
અતીવ નિપુણા જાતા ગૃહોપસ્કરમાર્જને

યથાયથા સમૈધિષ્ટ સા કન્યા પિતૃમંદિરે ॥
તથાતથા પિતુસ્તસ્યાશ્ચિંતા સંવવૃધેતરામ્

કસ્મૈ દેયા વરા કન્યા સુરમ્યેયં સુલક્ષણા ॥
અસ્યા અનુગુણો લભ્યઃ ક્વ મયા વર ઉત્તમઃ

કુલેન વયસા ચાપિ શીલેનાપિ શ્રુતેન ચ ॥
રૂપેણાર્થેનસંયુક્તઃ કસ્મૈ દત્તા સુખં લભેત્

ઇતિ ચિંતયતસ્તસ્ય જ્વરોભૂદતિદારુણઃ ॥
યશ્ચિંતાખ્યો જ્વરઃ પુંસામૌષધૈર્નાપિ શામ્યતિ

તન્મૂલર્ક્ષવિપાકેન ચિંતાખ્યેન જ્વરેણ ચ ॥
સ વિપ્રઃ પંચતાં પ્રાપ્તસ્ત્યક્ત્વા સર્વં ગૃહાદિકમ્

પિતર્યુપરતે તસ્યાઃ કન્યાયાઃ સા જનન્યપિ ॥
શુભવ્રતા પરિત્યજ્ય તાં કન્યાં પતિમન્વગાત્

ધર્મોયં સહચારિણ્યા જીવતાજીવતાપિ વા ॥
પત્યા સહૈવ સ્થાતવ્યં પતિવ્રતયુજા સદા

નાપત્યં પાતિ નો માતા ન પિતા નૈવ બાંધવાઃ ॥
પત્યુશ્ચરણશુશ્રૂષા પાયાદ્વૈ કેવલં સ્ત્રિયમ્

સુલક્ષણાપિ દુઃખાર્તા પિત્રોઃ પંચત્વમાપ્તયોઃ ॥
ઔર્ધ્વદૈહિકમાપાદ્ય દશાહં વિનિવર્ત્ય ચ ॥

ચિંતામવાપ મહતીમનાથા દૈન્યમાગતા ॥
કથમેકાકિની પિત્રા માત્રાહીના ભવાંબુધેઃ

દુસ્તરં પારમાપ્સ્યામિ સ્ત્રીત્વં સર્વાભિભાવિ યત્ ॥
ન કસ્મૈચિદ્વરાયાહં પિતૃભ્યાં પ્રતિપાદિતા

તદદત્તા કથં સ્વૈરમહમન્યં વરં વૃણે ॥
વૃતોપિ ન કુલીનશ્ચેદ્ગુણવાન્ન ચ શીલવાન્

સ્વાધીનોપિ ન તત્તેન વૃતેનાપિ હિ કિં ભવેત્ ॥
ઇતિ સંચિંતયંતી સા રૂપૌદાર્યગુણાન્વિતા

યુવભિર્બહુભિર્નિત્યં પ્રાર્થિતાપિ મુહુર્મુહુઃ ॥
ન કસ્યાપિ દદૌ બાલા પ્રવેશં નિજ માનસે

પિત્રોરુપરતિં દૃષ્ટ્વા વાત્સલ્યં ચ તથાવિધમ્ ॥
નિનિંદ બહુધાત્માનં સંસારં ચ નિનિંદ હ

યાભ્યામુત્પાદિતા ચાહં યાભ્યાં ચ પરિપાલિતા ॥
પિતરૌ કુત્ર તૌ યાતૌ દેહિનો ધિગનિત્યતામ્

અહો દેહોપ્યહોંગત્વં યથા પિત્રોઃ પુરો મમ ॥
ઇતિ નિશ્ચિત્ય સા બાલા વિજિતેંદ્રિય માનસા

બ્રહ્મચર્યં દૃઢં કૃત્વા તપ ઉગ્રં ચચાર હ ॥
ઉત્તરાર્કસ્ય દેવસ્ય સમીપે સ્થિરમાનસા

તસ્યાં તપસ્યમાનાયામેકાચ્છાગી લઘીયસી ॥
તત્ર પ્રત્યહમાગત્ય તિષ્ઠેત્તત્પુરતોઽચલા

તૃણપર્ણાદિકં કિંચિત્સાયમભ્યવહૃત્ય સા ॥
તત્કુંડપીતપાનીયા સ્વસ્વામિસદનં વ્રજેત્

તત ઇત્થં વ્યતીતાસુ પંચષા સુસમાસુ ચ ॥
લીલયા વિચરન્દેવસ્તત્ર દેવ્યા સહાગતઃ

સન્નિધાવુત્તરાર્કસ્ય તપસ્યતીં સુલક્ષણામ્ ॥
સ્થાણુવન્નિશ્ચલાં સ્થાણુરદ્રાક્ષીત્તપસા કૃશામ્

તતો ગિરિજયા શંભુર્વિજ્ઞપ્તઃ કરુણાત્મના ॥
વરેણાનુગૃહાણેમાં બંધુહીનાં સુમધ્યમામ્

શર્વાણીગિરમાકર્ણ્ય તતઃ શર્વઃ કૃપાનિધિઃ ॥
સમાધિમીલિતાક્ષીં તામુવાચ વરદો હરઃ

સુલક્ષણે પ્રસન્નોસ્મિ વરં વરય સુવ્રતે ॥
ચિરં ખિન્નાસિ તપસા કસ્તેઽસ્તીહ મનોરથઃ

સાપિ શંભોર્ગિરં શ્રુત્વા મુખપીયૂષવર્ષિણીમ્ ॥
મહાસંતાપશમનીં લોચને ઉદમીલયત્

ત્ર્યક્ષં પ્રત્યક્ષમાવીક્ષ્ય વરદાનોન્મુખં પુરઃ ॥
દેવીં ચ વામભાગસ્થાં પ્રણનામ કૃતાંજલિઃ

કિં વૃણે યાવદિત્થં સા ચિંતયેચ્ચારુમધ્યમા ॥
તાવત્તયાનિરૈક્ષિષ્ટ વરાકી બર્કરી પુરઃ

આત્માર્થં જીવલોકેસ્મિન્કો ન જીવતિ માનવઃ ॥
પરં પરોપકારાર્થં યો જીવતિ સ જીવતિ

અનયા મત્તપોવૃત્તિ સાક્ષિણ્યા બહ્વનેહસમ્ ॥
અસેવ્યહં તદેતસ્યૈ વરયામિ જગત્પતિમ્

પરામૃશ્ય મનસ્યેતત્પ્રાહ ત્ર્યક્ષં સુલક્ષણા ॥
કૃપાનિધે મહાદેવ યદિ દેયો વરો મમ ॥

અજશાવી વરાક્યેષા તર્હિ પ્રાગનુગૃહ્યતામ્ ॥
વક્તું પશુત્વાન્નોવેત્તિ કિંચિન્મદ્ભક્તિપેશલા

ઇતિ વાચં નિશમ્યેશઃ પરોપકૃતિશાલિનીમ્॥
સુલક્ષણાયા નિતરાં તુતોષ પ્રણતાર્તિહા

દેવદવસ્તતઃ પ્રાહ દેવિ પશ્ય ગિરીંદ્રજે ॥
સાધૂનામીદૃશી બુદ્ધિઃ પરોપકરણોર્જિતા

તે ધન્યાઃ સર્વલોકેષુ સર્વધર્માશ્રયાશ્ચ તે ॥
યતંતે સર્વભાવેન પરોપકરણાય યે

સંચયાઃ સર્વવસ્તૂનાં ચિરં તિષ્ઠતિ નો ક્વચિત્ ॥
સુચિરં તિષ્ઠતે ચૈકં પરોપકરણં પ્રિયે

ધન્યા સુલક્ષણા ચૈષા યોગ્યાઽનુગ્રહકર્મણિ ॥
બ્રૂહિ દેવિ વરો દેયઃ કોઽસ્યૈચ્છાગ્યૈ ચ કઃ પ્રિયે

॥ શ્રીદેવ્યુવાચ ॥ ॥
સર્વસૃષ્ટિકૃતાં કર્તઃ સર્વજ્ઞપ્રણતાર્તિહન્ ॥
સુલક્ષણા શુભાચારા સખી મેસ્તુ શુભોદ્યમા

યથા જયા ચ વિજયા યથા ચૈવ જયંતિકા ॥
શુભાનંદા સુનંદા ચ કૌમુદી ચ યથોર્મિલા

યથા ચંપકમાલા ચ યથા મલયવાસિની ॥
કર્પૂરલતિકા યદ્વદ્ગંધધારા યથા શુભા

અશોકા ચ વિશોકા ચ યથા મલયગંધિની ॥
યથા ચંદનનિઃશ્વાસા યથા મૃગમદોત્તમા

યથા ચ કોકિલાલાપા યથા મધુરભાષિણી ॥
ગદ્યપદ્યનિધિર્યદ્વદનુક્તજ્ઞા યથા ચ સા

દૃગંચલેંગિતજ્ઞા ચ યથા કૃતમનોરથા ॥
ગાનચિત્તહરા યદ્વત્તથાસ્ત્વેષા સુલક્ષણા

અતિપ્રિયા ભવિત્રી મે યદ્બાલ બ્રહ્મચારિણી ॥
અનેનૈવ શરીરેણ દિવ્યાવયવભૂષણા ॥

દિવ્યાંબરા દિવ્યગંધા દિવ્યજ્ઞાનસમન્વિતા ॥
સમયા માં સદૈવાસ્તાં ચંચચ્ચામરધારિણી

એષાપિ કાશિરાજસ્ય કુમાર્યસ્ત્વિહ બર્કરી ॥
અત્રૈવ ભોગાન્સંપ્રાપ્ય મુક્તિં પ્રાપ્સ્યત્યનુત્તમામ્

અનયા ત્વર્કકુંડેસ્મિન્પુષ્યે માસિ રવેર્દિને ॥
સ્નાતં ત્વનુદિતે સૂર્યે શીતાદક્ષુબ્ધચિત્તયા

રાજપુત્રી તતઃ પુણ્યાદસ્ત્વેષા શુભલોચના ॥
વરદાનપ્રભાવેણ તવ વિશ્વેશ્વર પ્રભો

બર્કરીકુંડમિત્યાખ્યા ત્વર્કકુંડસ્ય જાયતામ્ ॥
એતસ્યાઃ પ્રતિમા પૂજ્યા ભવિષ્યત્યત્ર માનવૈઃ

ઉત્તરાર્કસ્ય દેવસ્ય પુષ્યે માસિ રવેર્દિને ॥
કાર્યા સા વત્સરીયાત્રા ન તૈઃ કાશીફલેપ્સુભિઃ

મૃડાન્યાભિહિ તં સર્વં કૃત્વૈતદ્વિશ્વગો વિભુઃ ॥
વિશ્વનાથો વિવેશાથ પ્રાસાદં સ્વમતર્કિતઃ

॥ સ્કંદ ઉવાચ ॥ ॥
લોલાર્કસ્ય ચ માહાત્મ્યમુત્તરાર્કસ્ય ચ દ્વિજ ॥
કથિતં તે મહાભાગ સાંબાદિત્યં નિશામય

શ્રુત્વૈતત્પુણ્યમાખ્યાનં શુભં લોલોત્તરાર્કયોઃ ॥
વ્યાધિભિર્નાભિભૂયેત ન દારિદ્ર્યેણ બાધ્યતે

ઇતિ શ્રીસ્કાંદે મહાપુરાણ એકાશીતિસાહસ્ર્યાં સંહિતાયાં ચતુર્થે કાશીખંડે પૂર્વાર્દ્ધે ઉત્તરાર્કવર્ણનં નામ સપ્તચત્વારિંશોધ્યાયઃ