સ્કંદ પુરાણ · અધ્યાય 4.46

॥ સ્કંદ ઉવાચ ॥ ॥
ગતેથ યોગિનીવૃંદે દેવદેવો ઘટોદ્ભવ ॥
કાશીપ્રવૃત્તિં જિજ્ઞાસુઃ પ્રાહિણોદંશુમાલિનમ્

દેવદેવ ઉવાચ ॥ ॥
સપ્તાશ્વ ત્વરિતો યાહિ પુરીં વારાણસીં શુભામ્ ॥
યત્રાસ્તિ સ દિવોદાસો ધર્મમૂર્તિર્મહીપતિઃ

તસ્ય ધર્મવિરોધેન યથાતત્ક્ષેત્રમુદ્વસેત્ ॥
તથા કુરુષ્વ ભો ક્ષિપ્રં માવમંસ્થાશ્ચ તં નૃપમ્

ધર્મમાર્ગ પ્રવૃત્તસ્ય ક્રિયતે યાવમાનના ॥
સા ભવેદાત્મનો નૂનં મહદેનશ્ચ જાયતે

તવબુદ્ધિવિકાસેન ચ્યવતે ચેત્સ ધર્મતઃ ॥
તદા સા નગરી ભાનો ત્વયોદ્વાસ્યાઽસહૈઃ કરૈઃ

કામક્રોધૌ લોભમોહૌ મત્સરાહંકૃતી અપિ ॥
તે તત્ર ન ભવેતાં યત્તત્કાલોપિ ન તં જયેત્

યાવદ્ધર્મે સ્થિરાબુદ્ધિર્યાવદ્ધર્મેસ્થિરં મનઃ ॥
તાવદ્વિઘ્નોદયઃ ક્વાસ્તિ વિપદ્યપિ રવે નૃષુ

સર્વેષામિહ જંતૂનાં ત્વં વેત્સિ બ્રધ્નચેષ્ટિતમ્ ॥
અતએવ જગચ્ચક્ષુર્વ્રજ ત્વં કાર્યસિદ્ધયે

રવિરાદાય દેવાજ્ઞાં મૂર્તિમન્યાં પ્રકલ્પ્ય ચ ॥
નભોધ્વગામહોરાત્રં કાશીમભિમુખોઽભવત્

મનસાતીવલોલોઽભૂત્કાશીદર્શનલાલસઃ ॥
સહસ્રચરણોપ્યૈચ્છત્તદા ખે નૈકપાદતામ્

હંસત્વં તસ્ય સૂર્યસ્ય તદા સફલતામગાત્ ॥
સદા નભોધ્વનીનસ્ય કાશીં પ્રતિ યિયાસતઃ

અથ કાશીં સમાસાદ્ય રવિરંતર્બહિશ્ચરન્ ॥
મનાગપિ ન તદ્ભૂપે ધર્મધ્વસ્તિમવેક્ષત

વિભાવસુર્વસન્કાશ્યાં નાનારૂપેણ વત્સરમ્ ॥
ક્વચિન્નાવસરં પ્રાપ તત્ર રાજ્ઞિ સુધર્મિણિ

કદાચિદતિથિર્ભૂતો દુર્લભં પ્રાર્થયન્રવિઃ ॥
ન તસ્ય રાજ્ઞો વિષયે દુર્લભં કિંચિદૈક્ષત

કદાચિદ્યાચકો જાતો બહુદોપિ કદાપ્યભૂત્ ॥
કદાચિદ્દીનતાં પ્રાપ્તઃ કદાચિદ્ગણકોપ્યભૂત્

વેદબાહ્યાં ક્રિયાં ચાપિ કદાચિત્પ્રત્યપાદયત્॥
કદાચિત્સ્થાપયામાસ દૃષ્ટપ્રત્યયમૈહિકમ્

કદાચિજ્જટિલો જાતઃ કદાચિચ્ચ દિગંબરઃ ॥
સ કદાચિજ્જાંગુલિકો વિષવિદ્યાવિશારદઃ॥

સર્વપાષંડધર્મજ્ઞઃ કદાચિદ્બ્રહ્મવાદ્યભૂત્ ॥
ઐંદ્રજાલિક આસીચ્ચ કદાચિદ્ભ્રામયઞ્જનાન્

નાનાવ્રતોપદેશૈશ્ચ કદાચિત્સ પતિવ્રતાઃ ॥
ક્ષોભયામાસ બહુશઃ સદૃષ્ટાંત કથાનકૈઃ

કાપાલિક વ્રતધરઃ કદાચિચ્ચાભવદ્દ્વિજઃ ॥
કદાચિદપિ વિજ્ઞાની ધાતુવાદી કદાચન

ક્વચિદ્વિપ્રઃ ક્વચિદ્રાજપુત્રો વૈશ્યોંત્યજઃ ક્વચિત ॥
બ્રહ્મચારી ક્વચિદભૂદ્ગૃહી વનચરઃ ક્વચિત્

યતિઃ કદાચિદિતિ સરૂપૈરભ્રામયજ્જનાન્ ॥
સર્વવિદ્યાસુ કુશલઃ સર્વજ્ઞશ્ચાભવત્ક્વચિત્

ઇતિ નાનાવિધૈ રૂપૈશ્ચરન્કાશ્યાં ગ્રહેશ્વરઃ ॥
ન કદાપિ જને ક્વાપિ ચ્છિદ્રં પ્રાપ કદાચન

તતો નિનિંદ ચાત્માનં ચિંતાર્તઃ કશ્યપાત્મજઃ ॥
ધિક્પરપ્રેષ્યતાં યસ્યાં યશો લભ્યેત ન ક્વચિત્

॥ માર્તંડ ઉવાચ ॥ ॥
મંદરં યદિ યામ્યદ્ય સદ્યસ્તત્ક્રુદ્ધ્યતીશ્વરઃ ॥
અનિષ્પાદિતકાર્યાર્થે મયિ સામાન્યભૃત્યવત્ ॥

કોપમપ્યુરરીકૃત્ય યદિ યાયાં કથંચન ॥
કથં તિષ્ઠે પુરસ્તસ્ય તર્હિ વૈ મૂઢભૃત્યવત્

અથોંકૃત્યાવહેલં વા યામિ ચેચ્ચ કથંચન ॥
ક્રોધાન્નિરીક્ષેત્ત્ર્યક્ષો માં વિષં પેયં તદા મયા

હરકોપાનલે નૂનં યદિ યાતઃ પતંગતામ્ ॥
પિતામહોપિ માં ત્રાતું તદા શક્ષ્યતિ નસ્ફુટમ્

સ્થાસ્યામ્યત્રૈવ તન્નિત્યં ન ત્યક્ષ્યામિ કદાચન ॥
ક્ષેત્રસંન્યાસવિધિના વારાણસ્યાં કૃતાશ્રમઃ

પુરઃ પુરારેઃ કાયાર્થમનિવેદ્યેહ તિષ્ઠતઃ ॥
યત્પાપં ભાવિ મે તસ્ય કાશીપાપસ્યનિષ્કૃતિઃ

અન્યાન્યપિ ચ પાપાનિ મહાંત્યલ્પાનિ યાનિ ચ ॥
ક્ષયંતિ તાનિ સર્વાણિ કાશીં પ્રવિશતાં સતામ્

બુદ્ધિપૂર્વં મયા ચૈતન્ન પાપં સમુપાર્જિતમ્ ॥
પુરારિણૈવ હિ પુરાઽઽશાસિ ધર્મો હિ રક્ષ્યતામ્

ધર્મો હિ રક્ષિતો યેન દેહે સત્વરગત્વરે ॥
ત્રૈલોક્યરક્ષિતં તેન કિં કામાર્થૈઃ સુરક્ષિતૈઃ

રક્ષણીયો યદિ ભવેત્કામઃ કામારિણા કથમ્ ॥
ક્ષણાદનંગતાં નીતો બહૂનાં સુખકાર્યપિ

અર્થશ્ચેત્સર્વથારક્ષ્ય ઇતિ કૈશ્ચિદુદાહૃતમ્॥
તત્કથં ન હરિશ્ચંદ્રોઽરક્ષત્કુશિકનંદને

ધર્મસ્તુ રક્ષિતઃ સર્વૈરપિદેહવ્યયેન ચ ॥
શિબિપ્રભૃતિભૂપાલૈર્દધીચિપ્રમુખૈર્દ્વિજૈઃ

અયમેવ હિ વૈ ધર્મઃ કાશીસેવનસંભવઃ ॥
રુષિતાદપિ રુદ્રાન્માં રક્ષિષ્યતિ ન સંશયઃ

અવાપ્ય કાશીં દુષ્પ્રાપાં કો જહાતિ સચેતનઃ ॥
રત્નં કરસ્થમુત્સૃજ્ય કઃ કાચં સંજિઘૃક્ષતિ

વારાણસીં સમુત્સૃજ્ય યસ્ત્વન્યત્ર યિયાસતિ ॥
હત્વા નિધાનં પાદેન સોર્થમિચ્છતિ ભિક્ષયા

પુત્રમિત્રકલત્રાણિ ક્ષેત્રાણિ ચ ધનાનિ ચ ॥
પ્રતિજન્મેહ લભ્યંતે કાશ્યેકા નૈવ લભ્યતે

યેન લબ્ધા પુરી કાશી ત્રૈલોક્યોદ્ધરણક્ષમા ॥
ત્રૈલોક્યૈશ્વર્યદુષ્પ્રાપં તેન લબ્ધં મહાસુખમ્

કુપિતોપિ હિ મે રુદ્રસ્તેજોહાનિં વિધાસ્યતિ ॥
કાશ્યાં ચ લપ્સ્યે તત્તેજો યદ્વૈ સ્વાત્માવબોધજમ્

ઇતરાણીહ તેજાંસિ ભાસંતે તાવદેવ હિ ॥
ખદ્યોતાભાનિ યાવન્નો જૃંભતે કાશિજં મહઃ

ઇતિ કાશીપ્રભાવજ્ઞો જગચ્ચક્ષુસ્તમોનુદઃ ॥
કૃત્વા દ્વાદશધાત્માનં કાશીપુર્યાં વ્યવસ્થિતઃ

લોલાર્ક ઉત્તરાર્કશ્ચ સાંબાદિત્યસ્તથૈવ ચ ॥
ચતુર્થો દ્રુપદાદિત્યો મયૂખાદિત્ય એવ ચ

ખખોલ્કશ્ચારુણાદિત્યો વૃદ્ધકેશવસંજ્ઞકૌ ॥
દશમો વિમલાદિત્યો ગંગાદિત્યસ્તથૈવ ચ ॥

દ્વાદશશ્ચ યમાદિત્યઃ કાશિપુર્યાં ઘટોદ્ભવ ॥
તમોઽધિકેભ્યો દુષ્ટેભ્યઃ ક્ષેત્રં રક્ષંત્યમી સદા

તસ્યાર્કસ્ય મનોલોલં યદાસીત્કાશિદર્શને ॥
અતો લોલાર્ક ઇત્યાખ્યા કાશ્યાં જાતા વિવસ્વતઃ

લોલાર્કસ્ત્વસિસંભેદે દક્ષિણસ્યાં દિશિસ્થિતઃ ॥
યોગક્ષેમં સદા કુર્યાત્કાશીવાસિ જનસ્ય ચ ॥

માર્ગશીર્ષસ્ય સપ્તમ્યાં ષષ્ઠ્યાં વા રવિવાસરે ॥
વિધાય વાર્ષિકીં યાત્રાં નરઃ પાપૈ પ્રમુચ્યતે

કૃતાનિ યાનિ પાપાનિ નરૈઃ સંવત્સરાવધિ ॥
નશ્યંતિ ક્ષણતસ્તાનિ ષષ્ઠ્યર્કે લોલદર્શનાત્

નરઃ સ્નાત્વાસિસંભેદે સંતર્પ્ય પિતૃદેવતાઃ ॥
શ્રાદ્ધં વિધાય વિધિના પિત્રાનૃણ્યમવાપ્નુયાત્

લોલાર્કસંગમે સ્નાત્વા દાનં હોમં સુરાર્ચનમ્ ॥
યત્કિંચિત્ક્રિયતે કર્મ તદાનંત્યાય કલ્પતે

સૂર્યોપરાગે લોલાર્કે સ્નાનદાનાદિકાઃ ક્રિયાઃ ॥
કુરુક્ષેત્રાદ્દશગુણા ભવંતીહ ન સંશયઃ

લોલાર્કે રથસપ્તમ્યાં સ્નાત્વા ગંગાસિસંગમે ॥
સપ્તજન્મકૃતૈઃ પાપૈર્મુક્તો ભવતિ તત્ક્ષણાત્

પ્રત્યર્કવારં લોલાર્કં યઃ પશ્યતિ શુચિવ્રતઃ ॥
ન તસ્ય દુઃખં લોકેસ્મિન્કદાચિત્સંભવિષ્યતિ

ન તસ્ય દુઃખં નો પામા ન દદ્રુર્ન વિચર્ચિકા ॥
લોલાર્કમર્કે યઃ પશ્યેત્તત્પાદોદકસેવકઃ

વારાણસ્યામુષિત્વાપિ યો લોલાર્કં ન સેવતે ॥
સેવંતે તં નરં નૂનં ક્લેશાઃ ક્ષુદ્વ્યાધિસંભવાઃ

સર્વેષાં કાશિતીર્થાનાં લોલાર્કઃ પ્રથમં શિરઃ ॥
તતોંઽગાન્યન્યતીર્થાનિ તજ્જલપ્લાવિતાનિહિ

તીર્થાંતરાણિ સર્વાણિ ભૂમીવલયગાન્યપિ ॥
અસિસંભેદતીર્થસ્ય કલાં નાર્હંતિ ષોડશીમ્

સર્વેષામેવ તીર્થાનાં સ્નાનાદ્યલ્લભ્યતે ફલમ્ ॥
તત્ફલં સમ્યગાપ્યેત નરૈર્ગંગાસિસંગમે

નાર્થવાદોયમુદિતઃ સ્તુતિવાદો ન વૈ મુને ॥
સત્યં યથાર્થવાદોયં શ્રદ્ધેયઃ સદ્ભિરાદરાત્

યત્ર વિશ્વેશ્વરઃ સાક્ષાદ્યત્ર સ્વર્ગતરંગિણી ॥
મિથ્યા તત્રાનુમન્યંતે તાર્કિકાશ્ચાનુસૂયકાઃ

ઉદાહરંતિ યે મૂઢાઃ કુતર્કબલદર્પિતાઃ ॥
કાશ્યાં સર્વેર્થવાદોયં તે વિટ્કીટા યુગેયુગે

કસ્યચિત્કાશિતીર્થસ્ય મહિમ્નો મહતસ્તુલામ્॥
નાધિરોહેન્મુને નૂનમપિ ત્રૈલોક્યમંડપઃ

નાસ્તિકા વેદબાહ્યાશ્ચ શિશ્નોદરપરાયણાઃ ॥
અંત્યજાતાશ્ચ યે તેષાં પુરઃ કાશી ન વર્ણ્યતામ્

લોલાર્કકરનિષ્ટપ્તા અસિધાર વિખંડિતાઃ ॥
કાશ્યાં દક્ષિણદિગ્ભાગે ન વિશેયુર્મહામલાઃ

મહિમાનમિમં શ્રુત્વા લોલાર્કસ્ય નરોત્તમઃ ॥
ન દુઃખી જાયતે ક્વાપિ સંસારે દુઃખસાગરે

ઇતિ શ્રીસ્કાંદે મહાપુરાણ એકાશીતિસાહસ્ર્યાં સંહિતાયાં ચતુર્થે કાશીખંડે પૂર્વાર્દ્ધે લોલાર્કવર્ણનં નામ ષટ્ચત્વારિંશોધ્યાયઃ