સ્કંદ પુરાણ · અધ્યાય 4.44

॥ સ્કંદ ઉવાચ ॥
અથ મંદરકંદરોદરોલ્લસદ સમદ્યુતિ રત્નમંદિરે ॥
પરિતઃ સમધિષ્ઠિતામરે નિજશિખરૈર્વસનીકૃતાંબરે

નિવસઞ્જગદીશ્વરો હરઃ કૃશરજનીશ કલામનોહરઃ ॥।
લભતે સ્મ ન શર્મ શંકરઃ પ્રસરત્કાશિવિયોગજ જ્વરઃ

વિરહાનલશાંતયે તદા સમલેપિ ત્રિપુરારિણાપિ યઃ ॥
મલયોદ્ભવ પંક એષ સ પ્રતિપેદેહ્યધુના પિપાંસુતામ્ । ૩
પરિતાપહરાણિ પદ્મિનીનાં મૃદુલાન્યપિ કંકણીકૃતાનિ ॥
ગદિતાનિ યદીશ્વરેણ સર્પાસ્તદભૂત્સત્યમહોમહેશ્વરેચ્છા

યદુ દુગ્ધનિધિં નિમથ્યદેવૈર્મૃદુસારઃ સમકર્ષિ પૂર્ણચંદ્રઃ ॥
સ બભૂવ કૃશો વિયોગતપ્તેશ્વરમૂર્ધોષ્મપરિક્ષરચ્છરીરઃ

યદદીધરદેષ જાતતાપઃ પૃથુલે મૌલિજટાનિ કુંજકોણે ॥
પરિતાપહરાં હરસ્તદાનીં દ્યુનદીં તામધુનાપિ નોજ્જિહીતે

મહતો વિરહસ્ય શંકરઃ પ્રસભંતસ્યવશી વશંગતઃ ॥
વિવિદેન સુરૈઃ સદોગતૈરપિ સંવીતસુતાપવેષ્ટિતઃ

અતિચિત્રમિદં યદાત્મના શુચિરપ્યેષ કૃપીટયોનિના ॥
સ્વપુરીવિરહોદ્ભવેન વૈ પરિતાપ્યેત જગત્ત્રયેશ્વરઃ

નિજભાલતલં કલાનિધેઃ કલયા નિત્યમલંકરોતિ યઃ ॥
સ તદીશ્વરમપ્યતાપયદ્વિધુરેકો વિપરીત એવ તુ

ગરલં ગલનાલિકાતલે વિલસેદસ્ય ન તેન તાપિતઃ ॥
અમૃતાંશુ તુષારદીધિતિ પ્રચયૈરેવ તુ તાપિતોઽદ્ભુતમ્

વિલસદ્ધરિચંદનોદકચ્છટયા તદ્વિરહાપનુત્તયે ॥
હૃદયા હિ તયાપ્યદૂયત પ્રસરદ્ભોગિફટાભવૈર્ન તુ

સકલભ્રમમેષ નાશયેત્સ્રગહિત્વાદ્યપદેશજં હરઃ ॥
ઇદમદ્ભુતમસ્ય યદ્ભ્રમઃ સ્ફુટમાલ્યેપિ મહાહિસંભવઃ

સ્મૃતિમાત્રપથંગતોપિ યસ્ત્રિવિધ તાપમપાકરોત્યલમ્॥
સ હિ કાશિવિયોગતાપિતઃ સ્વગતં કિંચિદજલ્પદિત્યજઃ

અપિ કાશિ સમાગતોઽનિલો યદિ ગાત્રાણિ પરિષ્વજેન્મમ ॥
દવથુઃ પરિશાંતિમેતિ તન્નહિ માની પરિગાહનૈરપિ

અગમિષ્યદહોકથં સતાપો નનુ દક્ષાંગજયાય એધિતઃ ॥
મમજીવાતુલતા ઝટિત્યલં હ્યભવિષ્યન્ન હિમાદ્રિજા યદિ

ન તથોજ્ઝિતદેહયાતયા મમ દક્ષોદ્ભવયામનોઽદુનોત્ ॥
અવિમુક્તવિયોગજન્મનાપરિ દૂયેત યથા મહોષ્મણા

અયિ કાશિ મુદા કદા પુનસ્તવ લપ્સ્યે સુખમંગસંગજમ્ ॥
અતિશીતલિતાનિ યેન મેઽદ્ભુતગાત્રાણિ ભવંતિ તત્ક્ષણાત્

અયિ કાશિ વિનાશિતાઘસંઘે તવવિશ્લેષજઆશુશુક્ષણિઃ ॥
અમૃતાંશુકલામૃદુદ્રવૈરતિચિત્રંહવિષેવ વર્ધતે

અગમન્મમ દક્ષજા વિયોગજો દવથુઃ પ્રાગ્ઘિમવત્સુતૌષધેન ॥
અધુના ખલુ નૈવ શાંતિમીયાં યદિ કાશીં ન વિલોકયેહમાશુ

મનસેતિ ગૃણંસ્તદા શિવઃ સુતરાં સંવૃતતાપવૈકૃતઃ ॥
જગદંબિકયા ધિયાં જનન્યા કથમપ્યેષ વિયુક્ત ઇત્યમાનિ

પ્રિયયા વપુષોર્ધયાનયાપ્યપરિજ્ઞાત વિયોગકારણઃ ॥
વચનૈરુપચર્યતે સ્મ સપ્રણતપ્રાણિનિદાઘદારણઃ

॥ શ્રીપાર્વત્યુવાચ ॥ ॥
તવ સર્વગ સર્વમસ્તિ હસ્તે વિલસદ્યોગ વિયોગ એવ કસ્તે ॥
તવ ભૂતિરહો વિભૂતિદાત્રી સકલાપત્કલિકાપિ ભૂતધાત્રી

ત્વદનીક્ષણતઃ ક્ષણાદ્વિભો પ્રલયં યાંતિ જગંતિ શોચ્યવત્ ॥
ચ્યવતે ભવતઃ કૃપાલવાદિતરોપીશનયસ્ત્વયોંકૃતઃ

ભવતઃ પરિતાપહેતવો ન ભવંતીંદુ દિવાકરાગ્નયઃ ॥
નયનાનિયતસ્ત્રિનેત્ર તેઽમી પ્રણયિન્યસ્તિલસજ્જલા ચ મૌલૌ

ભુજગાભુજગાઃ સદૈવ તેઽમી ન વિષં સંક્રમતે ચ નીલકંઠ ॥
અહમસ્મિ ચ વામદેવ વામા તવ વામંવપુરત્ર ચિત્તયુક્તા

ઇતિ સંસૃતિસંબીજજનન્યાભિહિતે હિતે ॥
ગિરાં નિગુંફે ગિરિશો વક્તુમપ્યાદદે ગિરમ્

॥ ઈશ્વર ઉવાચ ॥ ॥
અયિ કાશીત્યષ્ટમૂર્તિર્ભવો ભાવાષ્ટકોભવત્ ॥
સત્વરં શિવયાજ્ઞાયિ ધ્રુવં કાશ્યાહૃતોહરઃ

અથબાલસખી ભૂત તત્તત્કાનનવીરુધમ્ ॥ શિવાપ્રસ્તાવયાંચક્રે વિમુક્તાં મુક્તિદાં પુરીમ્

॥ પાર્વત્યુવાચ ॥ ॥
ગગનતલમિલિતસલિલે પ્રલયેપિ ભવ ત્રિશૂલપરિ વિધૃતામ્ ॥
કૃતપુંડરીકશોભાં સ્મરહરકાશીં પુરીં યાવઃ

ધરાધરેંદ્રસ્ય ધરાતિસુંદરા ન માં તથાસ્યાપિ ધિનોતિ ધૂર્જટે॥
ધરાગતાપીહ ન યા ધ્રુવંધરા પુરીધુરીણા તવ કાશિકા યથા

ન યત્ર કાશ્યાં કલિકાલજં ભયં ન યત્ર કાશ્યાં મરણાત્પુનર્ભવઃ॥
ન યત્ર કાશ્યાં કલુષોદ્ભવં ભયં કથં વિભો સા નયનાતિથિર્ભવેત્

કિમત્ર નો સંતિ પુરઃ સહસ્રશઃ પદેપદે સર્વસમૃદ્ધિભૂમયઃ ॥
પરં ન કાશી સદૃશીદૃશોઃ પદં ક્વચિદ્ગતા મે ભવતા શપે શિવ

ત્રિવિષ્ટપે સંતિ ન કિં પુરઃ શતં સમસ્તકૌતૂહલજન્મભૂમયઃ ॥
તૃણી ભવંતીહ ચ તાઃ પુરઃપુરઃ પદં પુરારે ભવતો ભવદ્વિષઃ

ન કેવલં કાશિવિયોગજો જ્વરઃ પ્રબાધતે ત્વાં તુ તથા યથાત્ર મામ્ ॥
ઉપાય એષોત્ર નિદાઘશાંતયે પુરી તુ સા વા મમજન્મભૂરથ

મયા ન મેને મમજન્મભૂમિકા વિયોગજન્મા પરિદાઘઈશિતઃ ॥
અવાપ્યકાશીં પરિતઃ પ્રશાંતિદાં સમસ્તસંતાપવિઘાતહેતુકામ્

ન મોક્ષલક્ષ્મ્યોત્ર સમક્ષમીક્ષિતાસ્તનૂભૃતા કેનચિદેવ કુત્રચિત્ ॥
અવૈમ્યહં શર્મદ સર્વશર્મદા સરૂપિણી મુક્તિરસૌ હિ કાશિકા

ન મુક્તિરસ્તીહ તથા સમાધિના સ્થિરેંદ્રિયત્વોજ્ઝિત તત્સમાધિના ॥
ક્રતુક્રિયાભિર્ન ન વેદવિદ્યયા યથા હિ કાશ્યાં પરિહાય વિગ્રહમ્

ન નાકલોકે સુખમસ્તિ તાદૃશં કુતસ્તુ પાતાલતલેઽતિસુંદરે ॥
વાર્તાપિ મર્ત્યે સુખસંશ્રયા ક્વ વા કાશ્યાં હિ યાદૃક્તનુમાત્રધારિણિ

ક્ષેત્રે ત્રિશૂલિન્ભવતોઽવિમુક્તે વિમુક્તિલક્ષ્મ્યા ન કદાપિ મુક્તે ॥
મનોપિ યઃ પ્રાણિવરઃ પ્રયુંક્તે ષડંગયોગં સ સદૈવ યુંક્તે

ષડંગયોગાન્નહિ તાદૃશી નૃભિઃ શરીરસિદ્ધિઃ સહસાત્ર લભ્યતે ॥
સુખેન કાશીં સમવાપ્ય યાદૃશીદૃશૌ સ્થિરીકૃત્ય શિવ ત્વયિ ક્ષણમ્

વરં હિ તિર્યક્ત્વમબુદ્ધિવૈભવં ન માનવત્વં બહુબુદ્ધિભાજનમ્ ॥
અકાશિસંદર્શનનિષ્ફલોદયં સમંતતઃ પુષ્કરબુદ્બુદોપમમ્

દૃશૌ કૃતાર્થે કૃતકાશિદર્શને તનુઃકૃતાર્થા શિવકાશિવાસિની ॥
મનઃકૃતાર્થં ધૃતકાશિસંશ્રયં મુખં કૃતાર્થં કૃતકાશિસંમુખમ્

વરં હિ તત્કાશિરજોતિ પાવનં રજસ્તમોધ્વંસિ શશિપ્રભોજ્જ્વલમ્ ॥
કૃતપ્રણામૈર્મણિકર્ણિકા ભુવે લલાટગંયદ્બહુમન્યતે સુરૈઃ

ન દેવલોકો ન ચ સત્યલોકો ન નાગલોકો મણિકર્ણિકાયાઃ ॥
તુલાં વ્રજેદ્યત્ર મહાપ્રયાણકૃચ્છ્રુતિર્ભવેદ્બ્રહ્મરસાયનાસ્પદમ્

મહામહોભૂર્મણિકર્ણિકાસ્થલી તમસ્તતિર્યત્ર સમેતિ સંક્ષયમ્ ॥
પરઃ શતૈર્જન્મભિરેધિતાપિ યા દિવાકરાગ્નીંદુકરૈરનિગ્રહા

કિમુ નિર્વાણપદસ્ય ભદ્રપીઠં મૃદુલં તલ્પમથોનુમોક્ષલક્ષ્મ્યાઃ ॥
અથવા મણિકર્ણિકાસ્થલી પરમાનંદસુકંદજન્મભૂમિઃ

સમતીતવિમુક્તજંતુસંખ્યા ક્રિયતે યત્ર જનૈઃ સુખોપવિષ્ટૈઃ ॥
વિલસદ્દ્યુતિ સૂક્ષ્મશર્કરાભિઃ સ્વવપુઃપાતમહોત્સવાભિલાષૈઃ

॥ સ્કંદ ઉવાચ ॥ ॥
અપર્ણાપરિવર્ણ્યેતિ પુરીં વારાણસીં મુને ॥
પુનર્વિજ્ઞાપયામાસ કાશીપ્રાપ્ત્યૈ પિનાકિનમ્

શ્રીપાર્વત્યુવાચ ॥ ॥
પ્રમથાધિપ સર્વેશ નિત્યસ્વાધીનવર્તન ॥
યથાનંદવનં યાયાં તથા કુરુ વરપ્રદ

સ્કન્દ ઉવાચ॥ ॥
જિતપીયૂષમાધુર્યાં કાશીસ્તવનસુંદરીમ્ ॥
અથાકર્ણ્યાહમુદિતો ગિરિશો ગિરિજાં ગિરમ્

શ્રીદેવદેવ ઉવાચ ॥ ॥
અયિ પ્રિયતમે ગૌરિ ત્વદ્વા ગમૃતસીકરૈઃ ॥
આપ્યાયિતોસ્મિ નિતરાં કાશીપ્રાપ્ત્યૈ યતેધુના

ત્વં જાનાસિ મહાદેવિ મમ યત્તન્મહદ્વ્રતમ્॥
અભુક્તપૂર્વમન્યેન વસ્તૂપાશ્નામિ નેતરત્

પિતામહસ્ય વચનાદ્દિવોદાસે મહીપતૌ॥
ધર્મેણ શાસતિ પુરીં ક ઉપાયો વિધીયતામ્

કથં સ રાજા ધર્મિષ્ઠઃ પ્રજાપાલનતત્પરઃ ॥
વિયોજ્યતે પુરઃ કાશ્યા દિવોદાસો મહીપતિઃ

અધર્મવર્તિનો યસ્માદ્વિઘ્નઃ સ્યાન્નેતરસ્ય તુ ॥
તસ્માત્કં પ્રેષયામીશે યસ્તં કાશ્યા વિયોજયેત્

ધર્મવર્ત્માનુસરતાં યો વિઘ્નં સમુપાચરેત્ ॥
તસ્યૈવ જાયતે વિઘ્નઃ પ્રત્યુત પ્રેમવર્ધિનિ

વિનાચ્છિદ્રેણ તં ભૂપં નોત્સાદયિતુમુત્સહે ॥
મયૈવ હિ યતો રક્ષ્યાઃ પ્રિયે ધર્મધુરંધરાઃ

ન જરા તમતિક્રામેન્ન તં મૃત્યુર્જિર્ઘાંસતિ ॥
વ્યાધયસ્તં ન બાધંતે ધર્મવર્ત્મભૃદત્રયઃ

ઇતિ સંચિંતયન્દેવો યોગિનીચક્રમગ્રતઃ ॥
દદર્શાતિમહાપ્રૌઢં ગાઢકાર્યસ્ય સાધનમ્

અથ દેવ્યા સમાલોચ્ય વ્યોમકેશો મહામુને ॥
યોગિનીવૃંદમાહૂય જગૌ વાક્યમિદં હરઃ

સત્વરં યાત યોગિન્યો મમ વારાણસીં પુરીમ્॥
યત્ર રાજા દિવોદાસો રાજ્યં ધર્મેણ શાસ્ત્યલમ્

સ્વધર્મવિચ્યુતઃ કાશીં યથા તૂર્ણં ત્યજેન્નૃપઃ ॥
તથોપચરત પ્રાજ્ઞા યોગમાયાબલાન્વિતાઃ

યથા પુનર્નવીકૃત્ય પુરીં વારાણસીમહમ્ ॥
ઇતઃ પ્રયામિ યોગિન્યસ્તથા ક્ષિપ્રં વિધીયતામ્

ઇતિ પ્રસાદમાસાદ્ય શાસનં શિરસા વહન્॥
કૃતપ્રણામો નિર્યાતો યોગિનીનાં ગણસ્તતઃ

યયુરાકાશમાવિશ્ય મનસોપ્ય તિરંહસા ॥
પરસ્પરં ભાષમાણા યોગિન્યસ્તા મુદાન્વિતાઃ

અદ્ય ધન્યતરાઃ સ્મો વૈ દેવદેવેન યત્સ્વયમ્ ॥
કૃતપ્રસાદાઃ પ્રહિતાઃ શ્રીમદાનંદકાનનમ્

અદ્ય સદ્યો મહાલાભાવભૂતાં નોતિદુર્લભૌ ॥
ત્રિનેત્રરાજસંમાનસ્તથા કાશી વિલોકનમ્

ઇતિ મુદિતમનાઃ સ યોગિનીનાં નિકુરંવસ્ત્વથમંદરાદ્રિકુંજાત્ ॥
નભસિ લઘુકૃતપ્રયાણવેગો નયનાતિથ્યમલંભયત્પુરીં તામ્

ઇતિ શ્રીસ્કાંદે મહાપુરાણ એકાશીતિસાહસ્ર્યાં સંહિતાયાં ચતુર્થે કાશીખંડે પૂવાર્દ્ધે કાશીવર્ણનં નામ ચતુશ્ચત્વારિંશોધ્યાયઃ