સ્કંદ પુરાણ · અધ્યાય 4.42

॥ અગસ્તિરુવાચ ॥ ॥
કથં નિકટતઃ કાલો જ્ઞાયતે હરનંદન ॥
તાનિ ચિહ્નાનિ કતિચિદ્બ્રૂહિ મે પરિપૃચ્છતઃ

॥ કુમાર ઉવાચ ॥ ॥
વદામિ કાલચિહ્નાનિ જાયંતે યાનિ દેહિનામ્ ॥
મૃત્યૌ નિકટમાપન્ને મુને તાનિ નિશામય

યામ્યનાસાપુટે યસ્ય વાયુર્વાતિ દિવાનિશમ્ ॥
અખંડમેવ તસ્યાયુઃ ક્ષયત્યબ્દત્રયેણ હિ

અહોરાત્રં ત્ર્યહોરાત્રં રવિર્વહતિ સંતતમ્ ॥
અબ્દમેકં ચ તસ્યેહ જીવનાવધિરુચ્યતે

વહેન્નાસાપુટયુગે દશાહાનિ નિરંતરમ્ ॥
વાતશ્ચેત્સહ સંક્રાંતિસ્તયા જીવેદ્દિનત્રયમ્

નાસાવર્ત્મ દ્વયં હિત્વા માતરિશ્વા મુખાદ્વહેત્ ॥
શંસેદ્દિનદ્વયાદર્વાક્પ્રયાણં તસ્ય ચાધ્વનિ

અકસ્માદેવયત્કાલે મૃત્યુઃ સન્નિહિતો ભવેત્ ॥
ચિંતનીયઃ પ્રયત્નેન સ કાલો મૃત્યુભીરુણા

સૂર્યે સપ્તમરાશિસ્થે જન્મર્ક્ષસ્થે નિશાકરે ॥
પૌષ્ણઃ સ કાલો દ્રષ્ટવ્યો યદા યામ્યે રવિર્વહેત્

અકસ્માદ્વીક્ષતે યસ્તુ પુરુષં કૃષ્ણપિંગલમ્ ॥
તસ્મિન્નેવ ક્ષણેઽરૂપં સ જીવેદ્વત્સરદ્વયમ્

યસ્ય બીજં મલં મૂત્રં ક્ષુતં મૂત્રં મલં તુ વા ॥
ઇહૈકદા પતેદ્યસ્ય અબ્દં તસ્યાયુરિષ્યતે

ઇંદ્રનીલનિભં વ્યોમ્નિ નાગવૃંદં ય ઈક્ષતે ॥
ઇતસ્તતઃ પ્રસૃમરં ષણ્માસં ન સ જીવતિ ।

વ્યભ્રેહ્નિ વારિપૂર્ણાસ્યઃ પૃષ્ઠીકૃત્ય દિવાકરમ્ ॥
ફૂત્કૃત્યાશ્વિંદ્રચાપં ન પશ્યેત્ષણ્માસજીવિતઃ

અરુંધતીં ધ્રુવં ચૈવ વિષ્ણોસ્ત્રીણિપદાનિ ચ ॥
આસન્નમૃત્યુર્નોપશ્યેચ્ચતુર્થં માતૃમંડલમ્

અરુંધતી ભવેજ્જિહ્વા ધ્રુવો નાસાગ્રમુચ્યતે ॥
વિષ્ણોઃ પદાનિ ભ્રૂમધ્યે નેત્રયોર્માતૃમંડલમ્

વેત્તિ નીલાદિવર્ણસ્ય કટમ્લાદિરસસ્યહિ ॥
અકસ્માદન્યથાભાવં ષણ્માસેન સ મૃત્યુભાક્

ષણ્માસમૃત્યોર્મર્ત્યસ્ય કંઠોષ્ઠરસના રદાઃ ॥
શુષ્યંતિ સતતં તદ્વદ્વિચ્છાયાસ્તાલુપંચમાઃ

રેતઃ કરજનેત્રાંતા નીલિમાનં ભજંતિ ચેત્ ॥
તર્હિ કીનાશનગરીં ષષ્ઠેમાસિ વ્રજેન્નરઃ

સંપ્રવૃત્તે નિધુવને મધ્યેંતે ક્ષૌતિ ચેન્નરઃ ॥
નિશ્ચિતં પંચમે માસિ ધર્મરાજાતિથિર્ભવેત્

દ્રુતમારુહ્યશરઠસ્ત્રિવર્ણો યસ્ય મસ્તકે ॥
પ્રયાતિ યાતિ તસ્યાયુઃ ષણ્માસેન પરિક્ષયમ્

સુસ્નાતસ્યાપિ યસ્યાશુ હૃદયં પરિશુષ્યતિ ॥
ચરણૌ ચ કરૌ વાપિ ત્રિમાસં તસ્ય જીવિતમ્

પ્રતિબિંબં ભવેદ્યસ્ય પદખંડપદાકૃતિ ॥
પાંસૌ વા કર્દમે વાપિ પંચમાસાન્સ જીવતિ

છાયા પ્રકંપતે યસ્ય દેહબંધેપિ નિશ્ચલે ॥
કૃતાંતદૂતા બધ્નંતિ ચતુર્થે માસિ તં નરમ્

નિજસ્ય પ્રતિબિંબસ્ય નીરાજ્યમુકુરાદિષુ ॥
ઉત્તમાંગં ન યઃ પશ્યેત્સમાસેન વિનશ્યતિ

મતિર્ભ્રશ્યેત્સ્ખલેદ્વાણી ધનુરૈદ્રં નિરક્ષિતૈ ॥
રાત્રૌ ચંદ્રદ્વયં ચાપિ દિવા દ્વૌ ચ દિવાકરૌ

દિવા ચ તારકાચક્રં રાત્રૌ વ્યોમવિતારકમ્ ॥
યુગપચ્ચ ચતુર્દિક્ષુ શાક્રં કોદંડમંડલમ્

ભૂરુહે ભૂધરાગ્રે ચ ગંધર્વનગરાલયમ્ ॥
દિવાપિશાચ નૃત્યં ચ એતે પંચત્વહેતવઃ

સર્વેષ્વેતેષુ ચિહ્નેષુ યદ્યેકમપિ વીક્ષતે ॥
તદા માસાવધિં મૃત્યુઃ પ્રતીક્ષેત ન ચાધિકમ્

કરાવરુદ્ધ શ્રવણઃ શૃણોતિ ન યદા ધ્વનિમ્ ॥
સ્થૂલઃ કૃશઃ કૃશસ્થૂલસ્તદામાસાન્નિવર્તતે

યઃ પશ્યેદાત્મનશ્છાયાં દક્ષિણાશા સમાશ્રિતામ્ ॥
દિનાનિ પંચ જીવિત્વા પંચત્વમુપયાતિ સઃ

પ્રોહ્યતે ભક્ષ્યતે વાપિ પિશાચાસુરવાયસૈઃ ॥
ભૂતૈઃ પ્રેતૈઃ શ્વભિર્ગૃધ્રૈર્ગોમાયુખરસૂકરૈઃ

રાસભૈઃ કરભૈઃ કીશૈઃ શ્વેનૈરશ્વતરૈર્બકૈઃ ॥
સ્વપ્ને સ જીવિતં ત્યક્ત્વા વર્ષાંતે યમમીક્ષતે

ગંધપુષ્પાંશુકૈઃ શોણૈઃ સ્વાં તનું ભૂષિતાં નરઃ ॥
યઃ પશ્યેત્સ્વપ્નસમયે સોઽષ્ટૌ માસાનનિત્યહો

પાંસુરાશિ ચ વલ્મીકં યૂપદંડમથાપિ વા ॥
યોધિરોહતિ વૈ સ્વપ્ને સ ષષ્ઠે માસિ નશ્યતિ

રાસભારૂઢમાત્માનં તૈલાભ્યક્તં ચ મુંડિતમ્ ॥
નીયમાનં યમાશાં યઃ સ્વપ્ને પશ્યેત્સ્વપૂર્વજાન્

સ્વમૌલૌ સ્વતનૌ વાપિ યઃ પશ્યેત્સ્વપ્નગો નરઃ ॥
તૃણાનિ શુષ્કકાષ્ઠાનિ ષષ્ઠે માસિ ન તિષ્ઠતિ

લોહદંડધરં કૃષ્ણં પુરુષં કૃષ્ણવાસસમ્ ॥
સ્વયં યોગ્રે સ્થિતં પશ્યેત્સ ત્રીન્માસાન્ન લંઘયેત્

કાલી કુમારી યં સ્વપ્ને બદ્નીયાદ્બાહુ પાશકૈઃ ॥
સ માસેન સમીક્ષેત નગરીંશમનોષિતામ્

નરો યો વાનરારૂઢો યાયાત્પ્રાચીદિશં સ્વપન્ ॥
દિનૈઃ સ પંચભિરેવ પશ્યેત્સંયમિનીં પુરીમ્

કૃપણોપિ વદાન્યઃ સ્યાદ્વદાન્યઃ કૃપણો યદિ ॥
પ્રકૃતેર્વિકૃતિશ્ચેત્સ્યાત્તદા પંચત્વમૃચ્છતિ

એતાનિ કાલચિહ્નાનિ સંત્યન્યાનિ બહૂન્યપિ ॥
જ્ઞાત્વાભ્યસેન્નરો યોગમથવાકાશિકાં શ્રયેત્

ન કાલવંચનોપાયં મુનેન્યમવયામ્યહમ્ ॥
વિના મૃત્યુજયં કાશીનાથં ગર્ભાવરોધકમ્

તાવદ્ગર્જંતિ પાપાનિ તાવદ્ગર્જેદ્યમો નૃપઃ ॥
યાવદ્વિશ્વેશશરણં નરો ન નિરતો વ્રજેત્

પ્રાપ્તવિશ્વેશ્વરાવાસઃ પીતોત્તરવહાપયાઃ ॥
સ્પૃષ્ટ વિશ્વેશસલ્લિંગઃ કશ્ચ યાતિ ન વંદ્યતામ્

કરિષ્યેત્કુપિતઃકાલઃ કિંકાશીવાસિનાં નૃણામ્ ॥
કાલે શિવઃ સ્વયં કર્ણે યત્ર મંત્રોપદેશકઃ

યથા પ્રયાતિ શિશુતા કૌમારં ચ યથા ગતમ્ ॥
સત્વરં ગત્વરં તદ્વદ્યૌવનં ચાપિ વાર્ધકમ

યાવન્નહિ જરાક્રાંતિર્યાવન્નેંદ્રિયવૈક્લવમ્ ॥
તાવત્સર્વં ફલ્ગુરૂપં હિત્વા કાશીં શ્રયેત્સુધીઃ

અન્યાનિ કાલલક્ષ્માણિ તિષ્ઠંતુ કલશોદ્ભવ ॥
જરૈવ પ્રથમં લક્ષ્મ ચિત્રં તત્રાપિ ભીર્નહિ

પરાભૂતો હિ જરયા સર્વૈશ્ચ પરિભૂયતે ॥
હૃતતારુણ્યમાણિક્યો ધનહીનઃ પુમાનિવ

સુતાવાક્યં ન કુર્વંતિ પત્ની પ્રેમાપિ મુંચતિ ॥
બાંધવા નૈવ મન્યંતે જરસાશ્લેષિતં નરમ્

આશ્લિષ્ટં જરયા દૃષ્ટ્વા પરયોષિદ્વિશંકિતા ॥
ભવેત્પરાઙ્મુખી નિત્યં પ્રણયિન્યપિ કામિની

ન જરા સદૃશો વ્યાધિર્ન દુઃખં જરયા સમમ્ ॥
કારયિત્ર્યપમાનસ્ય જરૈવ મરણં નૃણામ્

ન જીયતે તથા કાલસ્તપસા યોગયુક્તિભિઃ ॥
યથા ચિરેણકાલેન કાશીવાસાદ્વિજીયતે

વિનાયજ્ઞૈર્વિનાદાનૈર્વિના વ્રતજપાદિભિઃ ॥
વિનાતિપુણ્યસંભારૈઃ કઃ કાશીં પ્રાપ્તુમીહતે

કાશીપ્રાપ્તિરયં યોગઃકાથીપ્રાપ્તિરિદં તપઃ ॥
કાશીપ્રાપ્તિરિદં દાનં કાશીપ્રાપ્તિઃ શિવૈકતા

કઃ કલિકોથવા કાલઃ કા જરા કિં ચ દુષ્કૃતમ્ ॥
કા રુજઃ કેંતરાયા વા શ્રિતા વારાણસી યદિ

કલિસ્તાનેવ બાધેત કાલસ્તાંશ્ચ જિઘાંસતિ

એનાંસિ તાંશ્ચ બાધંતે યે ન કાશીં સમાશ્રિતાઃ ॥
કાશીસમાશ્રિતા યૈશ્ચ યૈશ્ચ વિશ્વેશ્વરોર્ચિતઃ ॥
તારકં જ્ઞાનમાસાદ્ય તે મુક્તાઃ કર્મપાશતઃ ॥

ધનિનો ન તથા સૌખ્યં પ્રાપ્નુવંતિ નરાઃ ક્વચિત્ ॥
યથા નિધનતઃ કાશ્યાં લભતે સુખમવ્યયમ્

વરં કાશીસમાવાસી નાસીનો દ્યુસદાં પદમ્॥
દુઃખાંતં લભતે પૂર્વઃ સુખાંતં લભતે પરઃ

સ્થિતોપિ ભગવનીશો મંદરં ચારુકંદરમ્ ॥
કાશીં વિના રતિં નાઽઽપ દિવોદાસનૃપોષિતામ્

ઇતિ શ્રીસ્કાંદે મહાપુરાણ એકાશીતિ સાહસ્ર્યાં સંહિતાયાં ચતુર્થે કાશીખંડે પૂર્વાર્દ્ધે કાલવંચનોપાયોનામ દ્વિચત્વારિંશોધ્યાયઃ