સ્કંદ પુરાણ · અધ્યાય 4.40

॥ સ્કંદ ઉવાચ ॥ ॥
અવિમુક્તેશ માહાત્મ્યં વર્ણિતં તેગ્રતો મયા ॥
અથો કિમસિ શુશ્રૂષુઃ કથયિષ્યામિ તત્પુનઃ

॥ અગસ્ત્ય ઉવાચ ॥ ॥
અવિમુક્તેશ માહાત્મ્યં શ્રાવં શ્રાવં શ્રુતી મમ ॥
અતીવ સુશ્રુતે જાતે તથાપિ ન ધિનોમ્યહમ્

અવિમુક્તેશ્વરં લિંગં ક્ષેત્રં ચાપ્યવિમુક્તકમ્ ॥
એતયોસ્તુ કથં પ્રાપ્તિર્ભવેત્ષણ્મુખ તદ્વદ

॥ સ્કંદ ઉવાચ ॥ ॥
શૃણુ કું ભજ વક્ષ્યામિ યથા પ્રાપ્તિર્ભવેદિહ ॥
સ્વશ્રેયો દાતુરેતસ્યા વિમુક્તસ્ય મહામતે

સમીહિતાર્થ સંસિદ્ધિર્લભ્યતે પુણ્યભારતઃ ॥
તચ્ચ પુણ્યં ભવેદ્વિપ્ર શ્રુતિવર્ત્મસભાજનાત્

શ્રુતિવર્ત્મજુષઃ પુંસઃ સંસ્પર્શાન્નશ્યતો મુને ॥
કલિકાલાવપિ સદા છિદ્રં પ્રાપ્ય જિઘાંસતઃ

વર્જિતસ્ય વિધાનેન પ્રોક્તસ્યાકરણેન વૈ ॥
કલિકાલાવપિ હતો બ્રાહ્મણં રંધ્રદર્શનાત્

નિષિદ્ધાચરણં તસ્માત્કથયિષ્યે તવાગ્રતઃ ॥
તદ્દૂરતઃ પરિત્યજ્ય નરો ન નિરયી ભવેત્

પલાંડું વિડ્વરાહં ચ શેલું લશુન ગૃંજને ॥
ગોપીયૂષં તંડુલીયં વર્જ્યં ચ કવકં સદા

વ્રશ્ચનાન્વૃક્ષનિર્યાસાન્પાયસાપૂપશષ્કુલીઃ ॥
અદેવપિત્ર્યં પલલમવત્સાગોપયસ્ત્યજેત્

પય ઐકશફં હેયં તથા ક્રામેલકાવિકમ્ ॥
રાત્રૌ ન દધિ ભોક્તવ્યં દિવા ન નવનીતકમ્

ટિટ્ટિભં કલવિંકં ચ હંસં ચક્રં પ્લવંબકમ્ ॥
ત્યજેન્માંસાશિનઃ સર્વાન્સારસં કુક્કુટં શુકમ્

જાલપાદાન્ખંજરીટાન્બુડિત્વા મત્સ્યભક્ષકાન્ ॥
મત્સ્યાશી સર્વમાંસાશી તન્મત્સ્યાન્સર્વથા ત્યજેત્

હવ્યકવ્યનિયુક્તૌ તુ ભક્ષ્યૌ પાઠીનરોહિતૌ॥
માંસાશિભિસ્ત્વમી ભક્ષ્યાઃ શશ શલ્લક કચ્છપાઃ

શ્વાવિદ્ગોધે પ્રશસ્તે ચ જ્ઞાતાશ્ચ મૃગપક્ષિણઃ ॥
આયુષ્કામૈઃ સ્વર્ગકામૈસ્ત્યાજ્યં માંસં પ્રયત્નતઃ

યજ્ઞાર્થં પશુહિંસા યા સા સ્વર્ગ્યા નેતરા ક્વચિત્ ॥
ત્યજેત્પર્યુષિતં સર્વમખંડસ્નેહ વર્જિતમ્

પ્રાણાત્યયે ક્રતૌ શ્રાદ્ધે ભૈષજે વિપ્રકામ્યયા॥
અલૌલ્યમિત્થં પલલં ભક્ષયન્નૈવ દોષભાક્

ન તાદૃશં ભવેત્પાપં મૃગયાવૃત્તિકાંક્ષિણઃ ॥
યાદૃશં ભવતિ પ્રેત્ય લૌલ્યાન્માંસોપસેવિનઃ

મખાર્થં બ્રહ્મણા સૃષ્ટાઃ પશુ દ્રુમ મૃગૌષધીઃ ॥
નિઘ્નન્નહિંસકો વિપ્રસ્તાસામપિ શુભા ગતિઃ

પિતૃદેવક્રતુકૃતે મધુપર્કાર્થમેવ ચ ॥
તત્ર હિંસાપ્યહિંસા સ્યાદ્ધિંસાન્યત્ર સુદુસ્તરા

યો જંતૂનાત્મપુષ્ટ્યર્થં હિનસ્તિ જ્ઞાનદુર્બલઃ ॥
દુરાચારસ્ય તસ્યેહ નામુત્રાપિ સુખં ક્વચિત્

ભોક્તાનુમંતા સંસ્કર્તા ક્રયિવિક્રયિ હિંસકાઃ ॥
ઉપહર્તા ઘાતયિતા હિંસકાશ્ચાષ્ટધા સ્મૃતાઃ

પ્રત્યબ્દમશ્વમેધેન શતં વર્ષાણિ યો યજેત્ ॥
અમાંસભક્ષકો યશ્ચ તયોરંત્યો વિશિષ્યતે

યથૈવાત્મા પરસ્તદ્વદ્દ્રષ્ટવ્યઃ સુખમિચ્છતા ॥
સુખદુઃખાનિ તુલ્યાનિ યથાત્મનિ તથા પરે

સુખં વા યદિ વા ચાન્યદ્યત્કિંચિત્ક્રિયતે પરે॥
તત્કૃતં હિ પુનઃ પશ્ચાત્સર્વમાત્મનિ સંભવેત્

ન ક્લેશેન વિના દ્રવ્યમર્થહીને કુતઃ ક્રિયાઃ ॥
ક્રિયાહીને કુતો ધર્મો ધર્મહીને કુતઃ સુખમ્ ॥

સુખં હિ સર્વૈરાકાંક્ષ્યં તચ્ચ ધર્મસમુદ્ભવમ્॥
તસ્માદ્ધર્મોત્ર કર્તવ્યશ્ચાતુર્વર્ણ્યેન યત્નતઃ

ન્યાયાગતેન દ્રવ્યેણ કર્તવ્યં પારલૌકિકમ્ ॥
દાનં ચ વિધિના દેયં કાલે પાત્રે ચ ભાવતઃ

વિધિહીનં તથાઽપાત્રે યો દદાતિ પ્રતિગ્રહમ્ ॥
ન કેવલં હિ તદ્યાતિ શેષં તસ્ય ચ નશ્યતિ

વ્યસનાર્થે કુટુંબાર્થે યદૃણાર્થે ચ દીયતે ॥
તદક્ષયં ભવેદત્ર પરત્ર ચ ન સંશયઃ

માતાપિતૃવિહીનં યો મૌંજીપાણિગ્રહાદિભિઃ ॥
સંસ્કારયેન્નિજૈરર્થૈસ્તસ્ય શ્રેયસ્ત્વનંતકમ્ ॥

અગ્નિહોત્રૈર્ન તચ્છ્રેયો નાગ્નિષ્ટોમાદિભિર્મખૈઃ ॥
યચ્છ્રેયઃ પ્રાપ્યતે મર્ત્યૈર્દ્વિજે ચૈકે પ્રતિષ્ઠિતે

યો હ્યનાથસ્ય વિપ્રસ્ય પાણિં ગ્રાહયતે કૃતી ॥
ઇહ સૌખ્યમવાપ્નોતિ સોક્ષયં સ્વર્ગમાપ્નુયાત્

પિતૃગેહે તુ યા કન્યા રજઃ પશ્યેદસંસ્કૃતા ॥
ભ્રૂણહા તત્પિતા જ્ઞેયો વૃષલી સાપિ કન્યકા

યસ્તાં પરિણયેન્મોહાત્સ ભવેદ્વૃષલીપતિઃ ॥
તેન સંભાષણં ત્યાજ્યમપાઙ્ક્તેયેન સર્વદા

વિજ્ઞાય દોષમુભયોઃ કન્યાયાશ્ચ વરસ્ય ચ ॥
સંબંધં રચયેત્પશ્ચાદન્યથા દોષભાક્પિતા

સ્ત્રિયઃ પવિત્રાઃ સતતં નૈતા દુષ્યંતિ કેનચિત્ ॥
માસિમાસિ રજસ્તાસાં દુષ્કૃતાન્યપકર્ષતિ

પૂર્વં સ્ત્રિયઃ સુરૈર્ભુક્તાઃ સોમગંધર્વ વહ્નિભિઃ ॥
ભુંજતે માનુષાઃ પશ્ચાન્નૈતાદુષ્યં તિ કેનચિત્

સ્ત્રીણાં શૌચં દદૌ સોમઃ પાવકઃ સર્વમેધ્યતામ્ ॥
કલ્યાણવાણીં ગંધર્વાસ્તેન મેધ્યાઃ સદા સ્ત્રિયઃ

કન્યાં ભુંક્તે રજઃકાલેઽગ્નિઃ શશી લોમદર્શને ॥
સ્તનોદ્ભેદેષુ ગંધર્વાસ્તત્પ્રાગેવ પ્રદીયતે

દૃશ્યરોમાત્વપત્યઘ્ની કુલઘ્ન્યુદ્ગતયૌવના ॥
પિતૃઘ્ન્યાવિષ્કતરજાસ્તતસ્તાઃ પરિવર્જયેત્

કન્યાદાનફલપ્રેપ્સુસ્તસ્માદ્દ દ્યાદનગ્નિકામ્ ॥
અન્યથા ન ફલં દાતુઃ પ્રતિગ્રાહી પતેદધઃ

કન્યામભુક્તાં સોમાદ્યૈર્દદદ્દાનફલં લભેત્॥
દેવભુક્તાં દદદ્દાતા ન સ્વર્ગમધિગચ્છતિ

શયનાસનયાનાનિ કુણપં સ્ત્રીમુખં કુશાઃ॥
યજ્ઞપાત્રાણિ સર્વાણિ ન દુષ્યંતિ બુધાઃ ક્વચિત્

વત્સઃ પ્રસ્રવણે મધ્યે શકુનિઃ ફલપાતને ॥
નાર્યો રતિપ્રયોગેષુ શ્વા મૃગ ગ્રહણે શુચિઃ ॥ ૪૧।
અજાશ્વયોર્મુખં મેધ્યં ગાવો મેધ્યાસ્તુ પૃષ્ઠતઃ ॥
પાદતો બ્રાહ્મણા મેધ્યાઃ સ્ત્રિયો મેધ્યાસ્તુ સર્વતઃ

બલાત્કારોપભુક્તા વા ચોરહસ્તગતાપિ વા ॥
ન ત્યાજ્યા દયિતા નારી નાસ્યાસ્ત્યાગો વિધીયતે

આમ્લેન તામ્રશુદ્ધિઃ સ્યાચ્છુદ્ધિઃ કાંસ્યસ્ય ભસ્મના ॥
સંશુદ્ધી રજસા નાર્યાસ્તટિન્યા વેગતઃ શુચિઃ

મનસાપિ હિ યા નેહ ચિંતયેત્પુરુષાંતરમ્ ॥
સોમયા સહ સૌખ્યાનિ ભુંક્તે ચાત્રાપિ કીર્તિભાક્

પિતા પિતામહો ભ્રાતા સકુલ્યો જનની તથા ॥
કન્યાપ્રદઃ પૂર્વનાશે પ્રકૃતિસ્થઃ પરઃપરઃ

અપ્રયચ્છન્સમાપ્નોતિ ભૂણહત્યામૃતાવૃતૌ ॥
સ્વયં ત્વભાવે દાતૄણાં કન્યા કુર્યાત્સ્વયં વરમ્॥

હૃતાધિકારાં મલિનાં પિંડમાત્રોપજીવિનીમ્॥
પરિભૂતામધઃશય્યાં વાસયેદ્વ્યભિચારિણીમ્

વ્યભિચારાદૃતૌ શુદ્ધિર્ગર્ભે ત્યાગો વિધીયતે ॥
ગર્ભભર્તૃવધાદૌ તુ મહત્યપિ ચ કલ્મષે

શૂદ્રસ્ય ભાર્યા શૂદ્રૈવ સા ચ સ્વા ચ વિશઃ સ્મૃતે ॥
તે ચ સ્વા ચૈવ રાજ્ઞસ્તુ તાશ્ચ સ્વાચાગ્રજન્મનઃ

આરોપ્ય શૂદ્રાં શયને વિપ્રો ગચ્છેદધોગતિમ્॥
ઉત્પાદ્ય પુત્રં શૂદ્રાયાં બ્રાહ્મણ્યાદેવ હીયતે

દૈવપિત્ર્યાતિથેયાનિ તત્પ્રધાનાનિ યસ્ય તુ ॥
દેવાદ્યાસ્તન્ન ચાશ્નંતિ સ ચ સ્વર્ગં ન ગચ્છતિ

જામયો યાનિ ગેહાનિ શપંત્યપ્રતિપૂજિતાઃ ॥
કૃત્યાભિર્નિહતાનીવ નશ્યેયુસ્તાન્યસંશયમ્

તદભ્યર્ચ્યાઃ સુવાસિન્યો ભૂષણાચ્છાદનાશનૈઃ ॥
ભૂતિકામૈર્નરૈર્નિત્યં સત્કારેષૂત્સવેષુ ચ

યત્ર નાર્યઃ પ્રમુદિતા ભૂષણાચ્છાદનાશનૈઃ ॥
રમંતે દેવતાસ્તત્ર સ્યુસ્તત્ર સફલાઃ ક્રિયાઃ

યત્ર તુષ્યતિ ભર્ત્રા સ્ત્રી સ્ત્રિયા ભર્તા ચ તુષ્યતિ ॥
તત્ર વેશ્મનિ કલ્યાણં સંપદ્યેત પદે પદે

અહુતં ચ હુતં ચૈવ પ્રહુતં પ્રાશિતં તથા ॥
બ્રાહ્મં હુતં પંચમં ચ પંચયજ્ઞા ઇમે શુભાઃ

જપોઽહુતોહુતો હોમઃ પ્રહુતો ભૌતિકો બલિઃ ॥
પ્રાશિતં પિતૃસંતૃપ્તિર્હુતં બ્રાહ્મં દ્વિજાર્ચનમ્

પંચયજ્ઞાનિમાન્કુર્વન્બ્રાહ્મણો નાવસીદતિ ॥
એતેષામનનુષ્ઠાનાત્પંચસૂના અવાપ્નુયાત્

બ્રાહ્મણં કુશલં પૃચ્છેદ્બાહુજાતમનામયમ્॥
વૈશ્યં સુખં સમાગમ્ય શૂદ્રં સંતોષમેવ ચ

જાતમાત્રઃ શિશુસ્તાવદ્યાવદષ્ટૌ સમાઃ સ્મૃતાઃ ॥
ભક્ષ્યાભક્ષ્યેષુ નો દુષ્યેદ્યાવન્નૈવોપનીયતે

ભરણં પોષ્યવર્ગસ્ય દૃષ્ટાદૃષ્ટફલોદયમ્ ॥
પ્રત્યવાયો હ્યભરણે ભર્તવ્યસ્તત્પ્રયત્નતઃ

માતાપિતાગુરુપત્નીઃ ત્વપત્યાનિ સમાશ્રિતાઃ ॥
અભ્યાગતોતિથિશ્ચાગ્નિઃ પોષ્યવર્ગા અમી નવ

સ જીવતિ પુમાન્યોઽત્ર બહુભિશ્ચોપજીવ્યતે ॥
જીવન્મૃતોથ વિજ્ઞેયઃ પુરુષઃ સ્વોદરંભરિઃ

દીનાનાથવિશિષ્ટેભ્યો દાતવ્યં ભૂતિકામ્યયા ॥
અદત્તદાના જાયંતે પરભાગ્યોપજીવિનઃ

વિભાગશીલસંયુક્તો દયાવાંશ્ચ ક્ષમાયુતઃ ॥
દેવતાતિથિભક્તસ્તુ ગૃહસ્થો ધાર્મિકઃ સ્મૃતઃ

શર્વરીમધ્ય યામૌ યૌ હુતશેષં ચ યદ્ધવિઃ ॥
તત્ર સ્વપંસ્તદશ્નંશ્ચ બ્રાહ્મણો નાવસીદતિ

નવૈતાનિ ગૃહસ્થસ્ય કાર્યાણ્યભ્યાગતે સદા ॥
સુધા વ્યયાનિ યત્સૌમ્યં વાક્યં ચક્ષુર્મનોમુખમ્

અભ્યુત્થાનમિહાયાત સસ્નેહં પૂર્વભાષણમ્॥
ઉપાસનમનુવ્રજ્યા ગૃહસ્થોન્નતિ હેતવે

તથેષદ્વ્યયયુક્તાનિ કાર્યાણ્યેતાનિ વૈ નવ ॥
આસનં પાદશૌચં ચ યથાશક્ત્યાશનં ક્ષિતિઃ

શય્યાતૃણજલાભ્યંગ દીપા ગાર્હસ્થ્ય સિદ્ધિદાઃ ॥
તથા નવ વિકર્માણિ ત્યાજ્યાનિ ગૃહમેધિનામ્

પૈશુન્યં પરદારાશ્ચ દ્રોહઃ ક્રોધાનૃતાપ્રિયમ્ ॥
દ્વેષો દંભશ્ચ માયા ચ સ્વર્ગમાર્ગાર્ગલાનિ હિ

નવાવશ્યકકર્માણિ કાર્યાણિ પ્રતિવાસરમ્ ॥
સ્નાનં સંધ્યા જપો હોમઃ સ્વાધ્યાયો દેવતાર્ચનમ્

વેશ્વદેવં તથાતિથ્યં નવમં પિતૃતર્પણમ્ ॥
નવ ગોપ્યાનિ યાન્યત્ર મુને તાનિ નિશામય

જન્મર્ક્ષં મૈથુનં મંત્રો ગૃહચ્છિદ્રં ચ વંચનમ્ ॥
આયુર્ધનાપમાનં સ્ત્રી ન પ્રકાશ્યાનિ સર્વથા

નવૈતાનિ પ્રકાશ્યાનિ રહઃ પાપમકુત્સિતમ્ ॥
પ્રાયોગ્યમૃણશુદ્ધિશ્ચ સાન્વયઃ ક્રયવિક્રયૌ ॥
કન્યાદાનં ગુણોત્કર્ષો નાન્યત્કેનાપિ કુત્રચિત્

પાત્ર મિત્ર વિનીતેષુ દીનાનાથોપકારિષુ ॥
માતાપિતુગુરૂષ્વેતન્નવકં દત્તમક્ષયમ્

નિષ્ફલં નવસૂત્સૃષ્ટં ચાટચારણતસ્કરે ॥
કુવૈદ્યે કિતવે ધૂર્તે શઠે મલ્લે ચ બંદિનિ

આપસ્ત્વપિ ન દેયાનિ નવવસ્તૂનિ સર્વથા ॥
અન્વયે સતિ સર્વસ્વં દારાંશ્ચ શરણાગતાન્

ન્યાસાધીકુલવૃત્તિં ચ નિક્ષેપં સ્ત્રીધનં સુતમ્॥
યો દદાતિ સ મૂઢાત્મા પ્રાયશ્ચિત્તૈર્વિશુધ્યતિ

એતન્નવાનાં નવકં જ્ઞાત્વા પ્રિયમવાપ્નુયાત્ ॥
અન્યચ્ચ નવકં વચ્મિ સર્વેષાં સ્વર્ગમાર્ગદમ્

સત્યં શૌચમહિંસા ચ ક્ષાંતિર્દાનં દયા દમઃ ॥
અસ્તેયમિંદ્રિયાકોચઃ સર્વેષાં ધર્મસાધનમ્

અભ્યસ્ય નવતિં ચૈતાં સ્વર્ગમાર્ગપ્રદીપિકામ્॥
સતામભિમતાં પુણ્યાં ગૃહસ્થો નાવસીદતિ

જિહ્વા ભાર્યા સુતો ભ્રાતા મિત્ર દાસ સમાશ્રિતાઃ ॥
યસ્યૈતે વિનયાઢ્યાશ્ચ તસ્ય સર્વત્ર ગૌરવમ્

પાનં દુર્જન સંસર્ગઃ પત્યા ચ વિરહોટનમ્ ॥
સ્વપ્નોન્યગૃહવાસશ્ચ નારીણાં દૂષણાનિ ષટ્

સમર્ઘં ધાન્યમુદ્ધત્ય મહર્ઘં યઃ પ્રયચ્છતિ॥
સ હિ વાર્ધુષિકો નામ તસ્યાન્નં નૈવ ભક્ષયેત્ ॥

અગ્રે માહિષિકં દૃષ્ટ્વા મધ્યે ચ વૃષલીપતિમ્॥
અંતે વાર્ધુષિકં ચૈવ નિરાશાઃ પિતરો ગતાઃ

મહિષીત્યુચ્યતે નારી યા ચ સ્યાદ્વ્યભિચારિણી ॥
તાં દુષ્ટાં કામયેદ્યસ્તુ સ વૈ માહિષિકઃ સ્મૃતઃ

સ્વ વૃષં યા પરિત્યજ્ય પરવૃષે વૃષાયતે॥
વૃષલી સા હિ વિજ્ઞેયા ન શૂદ્રી વૃષલી ભવેત્

યાવદુષ્ણં ભવત્યન્નં યાવન્મૌનેન ભુજ્યતે ॥
તાવદશ્નંતિ પિતરો યાવન્નોક્તા હવિર્ગુણાઃ

વિદ્યાવિનયસંપન્ને શ્રોત્રિયે ગૃહમાગતે ॥
ક્રીડંત્યૌષધયઃ સર્વા યાસ્યામઃ પરમાં ગતિમ્

ભ્રષ્ટશૌચવતાચારે વિપ્રે વેદવિવર્જિતે ॥
રોદિત્યન્નં દીયમાનં કિં મયા દુષ્કૃતં કૃતમ્

યસ્ય કોષ્ઠગતં ચાન્નં વેદાભ્યાસેન જીર્યતિ ॥
સ તારયતિ દાતારં દશપૂર્વાન્દશાપરાન્

ન સ્ત્રીણાં વપનં કાર્યં ન ચ ગાઃ સમનુવ્રજેત્ ॥
ન ચ રાત્રૌ વસેદ્ગોષ્ઠે ન કુર્યાદ્વૈદિકીં શ્રુતિમ્

સર્વાન્કેશાન્સમુદ્ધૃત્ય ચ્છેદયેદંગુલદ્વયમ્ ॥
એવમેવ તુ નારીણાં શિરસો મુંડનં ભવેત્

રાજા વા રાજપુત્રો વા બ્રાહ્મણો વા બહુશ્રુતઃ ॥
અકારયિત્વા વપનં પ્રાયશ્ચિત્તં વિનિર્દિશેત્ ॥

કેશાનાં રક્ષણાર્થાય દ્વિગુણં વ્રતમાદિશેત્ ॥
દ્વિગુણા દક્ષિણા દેયા બ્રાહ્મણે વેદપારગે

યોઽગૃહીત્વા વિવાહાગ્નિં ગૃહસ્થ ઇતિ મન્યતે ॥
અન્નં તસ્ય ન ભોક્તવ્યં વૃથા પાકો હિ સ સ્મૃતઃ

દારાગ્નિહોત્ર દીક્ષાં ચ કુરુતે યોઽગ્રજે સ્થિતે ॥
પરિવેત્તા સ વિજ્ઞેયઃ પરિવિત્તિસ્તુ પૂર્વજઃ

પરિવિત્તિઃ પરિવેત્તા યયા ચ પરિવિદ્યતે ॥
સર્વે તે નરકં યાંતિ દાતૃયાજકપંચમાઃ

ક્લીબે દેશાંતરસ્થે ચ મૂકે પ્રત્રજિતે જડે ॥
કુબ્જે ખર્વે ચ પતિતે ન દોષઃ પરિવેદને

વેદાક્ષરણિ યાવંતિ નિયુંજ્યાદર્થકારણે ॥
તાવતીર્વૈ ભ્રૂણહત્યા વેદવિક્રયકૃલ્લભેત્

યસ્તુ પ્રવ્રજિતો ભૂત્વા સેવતે મૈથુનં પુનઃ ॥
ષષ્ટિર્વર્ષસહસ્રાણિ વિષ્ઠાયાં જાયતે કૃમિઃ

શૂદ્રાન્નં શૂદ્રસંપર્કઃ શૂદ્રેણ ચ સહાસનમ્ ॥
શૂદ્રાદ્વિદ્યાગમઃ કશ્ચિજ્જ્વલંતમપિ પાતયેત્

શૂદ્રાદાહૃત્ય નિર્વાપં યે પચંત્યબુધા દ્વિજાઃ ॥
તે યાંતિ નરકં ઘોરં બ્રહ્મતેજોવિવર્જિતાઃ

માક્ષિકં ફાણિતં શાકં ગોરસં લવણં ઘૃતમ્ ॥
હસ્તદત્તાનિ ભુક્તાનિ દિનમેકમભોજનમ્ ॥

હસ્તદત્તાશ્ચ યે સ્નેહા લવણં વ્યજનાનિ ચ ॥
દાતારં નોપતિષ્ઠંતે ભોક્તા ભુંક્તે તુ કિલ્બિષમ્

આયસેનૈવ પાત્રેણ યદન્નમુપદીયતે ॥
ભોક્તા તદ્વિટ્સમં ભુંક્તે દાતા ચ નરકં વ્રજેત્

અંગુલ્યા દંતકાષ્ઠં ચ પ્રત્યક્ષલવણં ચ યત્ ॥
મૃત્તિકાભક્ષણં યચ્ચ સમં ગોમાંસભક્ષણૈઃ

પાનીયં પાયસં ભૈક્ષં ઘૃતં લવણમેવ ચ ॥
હસ્તદત્તં ન ગૃહ્ણીયાત્તુલ્યગોમાંસભક્ષણૈઃ

અગ્રતો નિવસેન્મૂર્ખો દૂરતશ્ચ ગુણાન્વિતઃ ॥
ગુણાન્વિતાય દાતવ્યં નાસ્તિ મૂર્ખે વ્યતિક્રમઃ

બ્રાહ્મણાતિક્રમો નાસ્તિ વિપ્રે વેદવિવર્જિતે ॥
જ્વલંતમગ્નિમુત્સૃજ્ય નહિ ભસ્મનિ હૂયતે

સન્નિકૃષ્ટમધીયાનં બ્રાહ્મણં યો વ્યતિક્રમેત્ ॥
ભોજને ચૈવ દાને ચ દહેદાસપ્તમં કુલમ્

ગોરક્ષકાન્વાણિજકાંસ્તથા કારુકુશીલવાન્ ॥
પ્રેષ્યાન્વાર્ધુષિકાંશ્ચૈવ વિપ્રાઞ્શૂદ્રવદાચરેત્

દેવદ્રવ્યવિભાગેન બ્રહ્મસ્વ હરણેન ચ ॥
કુલાન્યાશુ વિનશ્યંતિ બ્રાહ્મણાતિક્રમેણ ચ

મા દેહીતિ ચ યો બ્રૂયાદ્ગવાગ્નિબ્રાહ્મણેષુ ચ ॥
તિર્યગ્યોનિશતં ગત્વા ચાંડાલેષ્વભિજાયતે

વાચા યચ્ચ પ્રતિજ્ઞાતં કર્મણાનોપપાદિતમ્ ॥
ઋણં તદ્ધર્મસંયુક્તમિહલોકે પરત્ર ચ

વિઘસાશી ભવેન્નિત્યં નિત્યં ચામૃતભોજનઃ ॥
યજ્ઞશેષોઽમૃતંભુક્તશેષં તુ વિઘસં વિદુઃ

સવ્યાદંસાત્પરિભ્રષ્ટે નાભિદેશે વ્યવસ્થિતે ॥
વસ્ત્રે સ એકવાસાસ્તં દેવે પિત્ર્યે ચ વર્જયેત્

યદેવ તર્પયત્યદ્ભિઃ પિતૄન્સ્નાત્વા દ્વિજોત્તમઃ ॥
તેનૈવ સર્વમાપ્નોતિ પિતૃયજ્ઞક્રિયાફલમ્

હસ્તૌ પ્રક્ષાલ્ય ગંડૂષં યઃ પિબેદ્ભોજનોત્તરમ્॥
દૈવં પિત્ર્યં તથાત્માનં ત્રયં સ ઉપઘાતયેત્

ગણાન્નં ગણિકાન્નં ચ યદન્નં ગ્રામયાજકે ॥
સ્ત્રીણાં પ્રથમગર્ભેષુ ભુક્ત્વા ચાંદ્રાયણં ચરેત

પક્ષે વા યદિ વા માસે યસ્ય ગેહેત્તિ ન દ્વિજઃ ॥
ભુક્ત્વા દુરાત્મનસ્તસ્ય ચરેચ્ચાંદ્રાયણવ્રતમ્

સત્રિણાં દીક્ષિતાનાં ચ યતીનાં બ્રહ્મચારિણામ્ ॥
એતેષાં સૂતકં નાસ્તિ ઋત્વિજાં કર્મકુર્વતામ્

અજીર્ણેઽભ્યુદિતે વાતે શ્મશ્રુકર્મણિ મૈથુને ॥
દુઃસ્વપ્ને દુર્જનસ્પર્શે સ્નાનમેવ વિધીયતે

ચૈત્યવૃક્ષં ચિતિં યૂપં શિવનિર્માલ્યભોજિનમ્ ॥
વેદવિક્રયિણં સ્પૃષ્ટ્વા સચૈલો જલમાવિશેત્

અગ્ન્યગારે ગવાં ગોષ્ઠે દેવ બ્રાહ્મણસન્નિધૌ ॥
સ્વાધ્યાયે ભોજને પાને પાદુકે વૈ વિસર્જયેત્

ખલક્ષેત્રગતં ધાન્યં કૂપવાપીષુ યજ્જલમ્ ॥
અગ્રાહ્યાદપિ તદ્ગ્રાહ્યં યચ્ચ ગોષ્ઠગતં પયઃ

યદ્વેષ્ટિતશિરા ભુંક્તે યો ભુંક્તે દક્ષિણામુખઃ ॥
સોપાનત્કશ્ચ યદ્ભુંક્તે તદ્વૈ રક્ષાંસિ ભુંજતે

યાતુધાનાઃ પિશાચાશ્ચ રાક્ષસાઃ ક્રૂરકર્મિણઃ ॥
હરંતિ રસમન્નસ્ય મંડલેન વિવર્જિતમ્

બ્રહ્માદ્યાશ્ચ સુરાઃ સર્વે વસિષ્ઠાદ્યા મહર્ષયઃ ॥
મંડલં ચોપજીવંતિ તતઃ કુર્વીત મંડલમ્

બ્રાહ્મણે ચતુરસ્રં સ્યાત્ત્ર્યસ્રં વૈ બાહુજન્મનઃ ॥
વર્તુલં ચ વિશઃ પ્રોક્તં શૂદ્રસ્યાભ્યુક્ષણં સ્મૃતમ્

નોત્સંગે ભોજનં કૃત્વા નો પાણૌ નૈવ કર્પટે ॥
નાસનેન ચ શય્યાયાં ભુંજીત ન મલાર્દિતઃ

ધર્મશાસ્ત્ર રથારૂઢા વેદખડ્ગધરા દ્વિજાઃ ॥
ક્રીડાર્થમપિ યદ્બ્રૂયુઃ સ ધર્મઃ પરમઃ સ્મૃતઃ

રાત્રૌ ધાના દધિયુતં ધર્મકામો ન ભક્ષયેત્ ॥
અશ્નતો ધર્મહાનિઃ સ્યાદ્વ્યાધિભિશ્ચોપપીડ્યતે

ફાણિતં ગોરસં તોયં લવણં મધુકાંજિકમ્ ॥
હસ્તેન બ્રાહ્મણો દત્ત્વા કૃચ્છ્રં ચાંદ્રાયણં ચરેત્

ગંધાભરણમાલ્યાનિ યઃ પ્રયચ્છતિ ધર્મવિત્ ॥
સસુગંધિઃ સદા હૃષ્ટો યત્રયત્રોપજાયતે

નીલીરક્તં તુ યદ્વસ્ત્રં દૂરતઃ પરિવર્જયેત્ ॥
સ્ત્રીણાં ક્રીડાર્થસંયોગે શયનીયેન દુષ્યતિ

પાલનાદ્વિક્રયાચ્ચૈવ તદ્વૃત્તેરુપજીવનાત્ ॥
અપવિત્રો ભવેદ્વિપ્રસ્ત્રિભિઃ કૃચ્છ્રૈર્વિશુધ્યતિ

સ્નાનં દાનં તપો હોમઃ સ્વાધ્યાયઃ પિતૃતર્પણમ્ ॥
વૃથા તસ્ય મહાયજ્ઞા નીલી વાસો બિભર્તિ યઃ

નીલીરક્તં યદાવસ્ત્રં વિપ્રઃ સ્વાંગેષુ ધારયેત્ ॥
તં તુ સંતતિસંખ્યાકે નરકે સ વસેદ્ધ્રુવમ્

અહોરાત્રોષિતો ભૂત્વા પંચગવ્યેન શુધ્યતિ

નીલીરક્તેન વસ્ત્રેણ યદન્નમુપકલ્પયેત્ ॥
ભોક્તા વિષ્ઠાસમં ભુંક્તે દાતા ચ નરકં વ્રજેત્

અમૃતં બ્રાહ્મણસ્યાન્નં ક્ષત્ત્રિયાન્નં પયઃ સ્મૃતમ્ ॥
વૈશ્યસ્ય ચાન્નમેવાન્નં શૂદ્રસ્ય રુધિરં સ્મૃતમ્

વૈશ્વદેવેન હોમેન દેવતાભ્યર્ચનૈર્જપૈઃ ॥
અમૃતં તેન વિપ્રાન્નમૃગ્યજુઃસામસંસ્કૃતમ્

વ્યવહારાનુરૂપેણ ન્યાયેન તુ યદર્જનમ્ ॥
ક્ષત્રિયસ્ય પયસ્તેન પ્રજાપાલનતો ભવેત્ ॥ 4.1.40.૧૫૦
પ્રહરાનદ્ધવાહાદ્યદન્નમુત્પાદ્ય યચ્છતિ ॥
સીતાયજ્ઞવિધાનેન વૈશ્યાન્નં તેન સંસ્કૃતમ્

અજ્ઞાનતિમિરાંધસ્ય મદ્યપાનરતસ્ય ચ ॥
રુધિરં તેન શૂદ્રાન્નં વેદમંત્રવિવર્જિતમ્

ન વૃથા શપથં કુર્યાત્સ્વલ્પેપ્યર્થે નરોત્તમઃ ॥
વૃથા હિ શપથં કુર્વન્પ્રેત્ય ચેહ વિનશ્યતિ

કામિનીષુ વિવાહે ચ ગવાં ભુક્તે ધનક્ષયે ॥
બ્રાહ્મણાભ્યુપપત્તૌ ચ શપથૈર્નાસ્તિ પાતકમ્

સત્યેન શાપયેદ્વિપ્રં ક્ષત્રિયં વાહનાયુધૈઃ ॥
ગોબીજકાંચનૈર્વૈશ્યં શૂદ્રં સર્વૈસ્તુ પાતકૈઃ

અગ્નિં વા હારયેદેનમપ્સુ ચૈનં નિમજ્જયેત્ ॥
સ્પર્શયેત્પુત્રદારાણાં શિરાંસ્યેનં ચ વા પૃથક્

ન યમં યમમિત્યાહુરાત્મા વૈ યમ ઉચ્યત ॥
આત્મા સંયમિતો યેન તં યમઃ કિં કરિષ્યતિ

ન નિસ્ત્રિંશસ્તથા તીક્ષ્ણઃ ફણી વા દુરતિક્રમઃ ॥
રિપુર્વા નિત્યસંકુદ્ધો યથાત્મા દુરધિષ્ઠિતઃ

એકઃ ક્ષમાવતાં દોષો ન દ્વિતીયઃ કથંચન ॥
યદેનં ક્ષમયા યુક્તમશક્તં મન્યતે જનઃ

ન શબ્દશાસ્ત્રાભિરતસ્ય મોક્ષો ન ચૈવ રમ્યા વસથપ્રિયસ્ય ॥
ન ભોજનાચ્છાદન તત્પરસ્ય ન લોકવિત્ત ગ્રહણે રતસ્ય

એકાંતશીલસ્ય સદૈવ તસ્ય સર્વેંદ્રિયપ્રીતિ નિવર્તકસ્ય ॥
સ્વાધ્યાયયોગે ગતમાનસસ્ય મોક્ષો ધુવં નિત્યમહિંસકસ્ય

ક્વૈકાંતશીલત્વમિહાસ્તિ પુંસઃ ક્વ ચેંદ્રિયપ્રીતિનિવૃત્તિરસ્તિ ॥
ક્વ યોગયુક્તિઃ ક્વ ચ દૈવતેજ્યા કાશ્યાં વિનૈભિઃ સહજેન મુક્તિઃ

વિશ્વેશ સંશીલનમેવયોગસ્તપશ્ચ વિશ્વેશપુરીનિવાસઃ ॥
વ્રતાનિ દાનં નિયમા યમાશ્ચ સ્નાનં દ્યુનદ્યાં યદુદગ્વહાયામ્

॥ સ્કંદ ઉવાચ ॥ ॥
ન્યાયાગતધનસ્તત્ત્વજ્ઞાનનિષ્ઠોતિથિપ્રિયઃ ॥
શ્રાદ્ધકૃત્સત્યવાદી ચ ગૃહસ્થોપીહ મુચ્યતે

દીનાંધકૃપણાર્થિભ્યો દત્ત્વાન્નાનિ વિશેષતઃ ॥
કૃત્વા ગાર્હ્યાણિ કર્માણિ ગૃહસ્થઃ શ્રેય આપ્નુયાત્

ઇત્થમાચરતાં પુંસાં કાશીનાથઃ પ્રસીદતિ ॥
કાશીનાથપ્રસાદેન કાશીપ્રાપ્તિસ્તુ મોક્ષકૃત્

સ સર્વતીર્થસુસ્નાતઃ સ સર્વક્રતુદીક્ષિતઃ ॥
સ દત્તસર્વદાનસ્તુ કાશી યેન નિષેવિતા

ઇતિ શ્રીસ્કાંદે મહાપુરાણ એકાશીતિ સાહસ્ર્યાં સંહિતાયાં ચતુર્થે કાશીખંડે પૂર્વાદ્ધે ગૃહસ્થધર્માખ્યાનંનામ ચત્વારિંશોધ્યાયઃ