સ્કંદ પુરાણ · અધ્યાય 4.39

સ્કંદ ઉવાચ ॥
શૃણ્વગસ્ત્ય મહાભાગ કથાં પાપપ્રણાશિનીમ્ ॥
નૈઃશ્રેયસ્યાઃ શ્રિયોહેતુમવિમુક્ત સમાશ્રયામ્

પરં બ્રહ્મ યદામ્નાતં નિષ્પ્રપંચં નિરાત્મકમ્ ॥
નિર્વિકલ્પં નિરાકારમવ્યક્તં સ્થૂલસૂક્ષ્મવત્

તદેતત્ક્ષેત્રમાપૂર્ય સ્થિતં સર્વગમપ્યહો ॥
કિમન્યત્ર ન શક્તોસૌ જંતૂન્મોચયિતું ભવાત્

ભવો ધ્રુવં યદત્રૈવ મોચયેત્તં નિશામય ॥
મહત્યા યોગયુક્ત્યા વા મહાદાનૈરકામિકૈઃ

સુમહદ્ભિસ્તપોભિર્વા શિવોન્યત્ર વિમોચયેત્ ॥
યોગયુક્તિં ન મહતીં ન દાનાનિ મહાંતિ ચ

ન તપાંસ્યતિદીર્ઘાણિ કાશ્યાં મુક્ત્યૈ શિવોર્થયેત્ ॥
વિયુનક્તિ ન યત્કાશ્યા ઉપસર્ગે મહત્યપિ

અયમેવ મહાયોગ ઉપયોગસ્ત્વિહા પરઃ ॥
નિયમેન તુ વિશ્વેશે પુષ્પં પત્રં ફલં જલમ્

યદ્દત્તં સુમનોવૃત્ત્યા મહાદાનં તદત્ર વૈ ॥
મુક્તિમંડપિકાયાં ચ ક્ષણં યત્સ્થિરમાસ્યતે

સ્નાત્વા ગંગામૃતે શુદ્ધે તપ એતદિહોત્તમમ્ ॥
સત્કૃત્ય ભિક્ષવે ભિક્ષા યત્કાશ્યાં પરિદીયતે ॥
તુલા પુરુષ એતસ્યાઃ કલાં નાર્હતિ ષોડશીમ્

હૃદિ સંચિંત્ય વિશ્વેશં ક્ષણં યદ્વિનિમીલ્યતે॥
દેવસ્ય દક્ષિણે ભાગે મહાયોગોયમુત્તમઃ

ઇદમેવ તપોત્યુગ્રં યદિંદ્રિય વિલોલતામ્ ॥
નિષિધ્ય સ્થીયતે કાશ્યાં ક્ષુત્તાપાદ્યવમન્ય ચ

માસિ માસિ યદાપ્યેત વ્રતાચ્ચાંદ્રાયણાત્ફલમ્ ॥
અન્યત્ર તદિહાપ્યેત ભૂતાયાં નક્તભોજનાત્

માસોપવાસાદન્યત્ર યત્ફલં સમુપાર્જ્યતે ॥
શ્રદ્ધયૈકોપવાસેન તત્કાશ્યાં સ્યાદસંશયમ્

ચાતુર્માસ્ય વ્રતાત્પ્રોક્તં યદન્યત્ર મહાફલમ્ ॥
એકાદશ્યુપવાસેન તત્કાશ્યાં સ્યાદસંશયમ્

ષણ્માસાન્ન પરિત્યાગાદ્યદન્યત્ર ફલં લભેત્॥
શિવરાત્ર્યુપવાસેન તત્કાશ્યાં જાયતે ધ્રુવમ્

વર્ષં કૃત્વોપવાસાનિ લભેદન્યત્ર યદ્વ્રતી ॥
તત્ફલં સ્યાત્ત્રિરાત્રેણ કાશ્યામવિકલં મુને

માસિમાસિ કુશાગ્રાંબુ પાનાદન્યત્ર યત્ફલમ્ ॥
કાશ્યામુત્તરવાહિન્યામેકેન ચુલુકેન તત્

અનંતો મહિમા કાશ્યાઃ કસ્તં વર્ણયિતું પ્રભુઃ ॥
વિપત્તિમિચ્છતો જંતોર્યત્રકર્ણે જપઃ શિવઃ

શંભુસ્તત્કિંચિદાચષ્ટે મ્રિયમાણસ્ય જન્મિનઃ ॥
કર્ણેઽક્ષરં યદાકર્ણ્ય મૃતોપ્યમૃતતાં વ્રજેત્

સ્મારં સ્મારં સ્મરરિપોઃ પુરીં ત્વમિવ શંકરઃ ॥
અદુનોન્મંદરં યાતો બહુશસ્તદવાપ્તયે

અગસ્ત્ય ઉવાચ ॥
સ્વકાર્યનિપુણૈઃ સ્વામિન્ગીર્વાણૈરતિદારુણૈઃ ॥
ત્યાજિતોહં પુરીં કાશીં હરો ત્યાક્ષીત્કુતઃ પ્રભુઃ

પરાધીનોહમિવ કિં દેવદેવઃ પિનાકવાન્ ॥
કાશિકાં સોઽત્યજત્કસ્માન્નિર્વાણમણિરાશિકામ્

॥ સ્કંદ ઉવાચ ॥ ॥
મિત્રાવરુણસંભૂત કથયામિ કથામિમામ્ ॥
તત્યાજ ચ યથા સ્થાણુઃ કાશીં વિધ્યુપરોધતઃ

પ્રાર્થિતસ્ત્વં યથા લેખૈઃ પરોપકૃતયે મુને ॥
દ્રુહિણેન તથા રુદ્રઃ સ્વરક્ષણ વિચક્ષણઃ

॥ અગસ્ત્ય ઉવાચ ॥ ॥
કથં સ ભગવાન્રુદ્રો દ્રુહિણેન કૃપાંબુધિઃ ॥
પ્રાર્થિતોભૂત્કિમર્થં ચ તન્મે બ્રૂહિ ષડાનન

॥ સ્કંદ ઉવાચ ॥ ॥
પાદ્મેકલ્પે પુરાવૃત્તે મનોઃ સ્વાયંભુવેંતરે ॥
અનાવૃષ્ટિરભૂદ્વિપ્ર સર્વભૂતપ્રકંપિની

તયા તુ ષષ્ટિહાયિન્યા પીડિતાઃ પ્રાણિનોઽખિલાઃ ॥
કેચિદંબુધિતીરેષુ ગિરિદ્રોણીષુ કેચન

મહાનિમ્નેષુ કચ્છેષુ મુનિવૃત્ત્યા જનાઃ સ્થિતાઃ ॥
અરણ્યાન્યવનિર્જાતા ગ્રામખર્વટ વર્જિતા

ક્રવ્યાદા એવ સર્વેષુ નગરેષુ પુરેષુ ચ ॥
આસન્નભ્રંલિહો વૃક્ષાઃ સર્વત્ર ક્ષોણિમંડલે

ચૌરા એવ મહાચૌરૈરુલ્લુઠ્યંત ઇતસ્તતઃ ॥
માંસવૃત્ત્યોપજીવંતિ પ્રાણિનઃ પ્રાણરક્ષિણઃ

અરાજકે સમુત્પન્ને લોકેઽત્યાહિતશંસિનિ ॥
પ્રયત્નો વિફલસ્ત્વાસીત્સૃષ્ટેઃ સૃષ્ટિકૃતસ્તદા

ચિંતામવાપ મહતી જગદ્યોનિઃ પ્રજાક્ષયાત્ ॥
પ્રજાસુ ક્ષીયમાણાસુ ક્ષીણા યજ્ઞાદિકાઃ ક્રિયાઃ

તાસુ ક્ષીણાસુ સંક્ષીણાઃ સર્વે યજ્ઞભુજોઽભવન્ ॥
તતશ્ચિંતયતા સ્રષ્ટ્રા દૃષ્ટો રાજર્ષિસત્તમઃ

અવિમુક્તે મહાક્ષેત્રે તપસ્યન્નિશ્ચલેંદ્રિયઃ ॥
મનોરન્વયજો વીરઃ ક્ષાત્રો ધર્મ ઇવોદિતઃ

રિપુંજય ઇતિ ખ્યાતો રાજા પરપુરંજયઃ ॥
અથ બ્રહ્મા તમાસાદ્ય બહુગૌરવપૂર્વકમ્

ઉવાચ વચનં રાજન્રિપુંજય મહામતે ॥
ઇલાં પાલય ભૂપાલ સસમુદ્રાદ્રિકાનનામ્

નાગકન્યાં નાગરાજઃ પત્ન્યર્થં તે પ્રદાસ્યતિ ॥
અનંગમોહિનીં નામ્ના વાસુકિઃ શીલભૂષણામ્

દિવોપિ દેવા દાસ્યંતિ રત્નાનિ કુસુમાનિ ચ ॥
પ્રજાપાલનસંતુષ્ટા મહારાજ પ્રતિક્ષણમ્

દિવોદાસ ઇતિ ખ્યાતમતો નામ ત્વમાપ્સ્યસિ ॥
મત્પ્રભાવાચ્ચ નૃપતે દિવ્યં સામર્થ્યમસ્તુ તે

પરમેષ્ઠિવચઃ શ્રુત્વા તતોસૌ રાજસત્તમઃ ॥
વેધસં બહુશઃ સ્તુત્વા વાક્યં ચેદમુવાચ હ

॥રાજોવાચ ॥ ॥
પિતામહ મહાપ્રાજ્ઞ જનાકીર્ણે મહીતલે ॥
કથં નાન્યે ચ રાજાનો માં કથં કથ્યતે ત્વયા

॥ બ્રહ્મોવાચ ॥ ॥
ત્વયિ રાજ્યં પ્રકુર્વાણે દેવો વૃષ્ટિં વિધાસ્યતિ॥
પાપનિષ્ઠે ચ વૈ રાજ્ઞિ ન દેવો વર્ષતે પુનઃ

॥ રાજોવાચ ॥ ॥
પિતામહ મહામાન્ય ત્રિલોકી કરણક્ષમ॥
મહાપ્રસાદ ઇત્યાજ્ઞાં ત્વદીયાં મૂર્ધ્ન્યુપાદદે

કિંચિદ્વિજ્ઞપ્તુકામોહં તન્મદર્થં કરોષિ ચેત્ ॥
તતઃ કરોમ્યહં રાજ્યં પૃથિવ્યામસપત્નવત્

॥ બ્રહ્મોવાચ ॥
અવિલંબેન તદ્બ્રૂહિ કૃતં મન્યસ્વ પાર્થિવ ॥
યત્તે હૃદિ મહાબાહો તવાદેયં ન કિંચન

॥ રાજોવાચ ॥ ॥
યદ્યહં પૃથિવીનાથઃ સર્વલોકપિતામહ ॥
તદાદિવિષ(પ?)દો દેવા દિવિ તિષ્ઠંતુ મા ભુવિ

દેવેષુ દિવિતિષ્ઠત્સુ મયિ તિષ્ઠતિ ભૂતલે ॥
અસપત્નેન રાજ્યેન પ્રજાસૌખ્યમવાપ્સ્યતિ

તથેતિ વિશ્વસૃક્પ્રોક્તો દિવોદાસો નરેશ્વરઃ ॥
પટહં ઘોષયાંચક્રે દિવં દેવા વ્રજંત્વિતિ

મા ગચ્છંત્વિહ વૈ નાગા નરાઃ સ્વસ્થા ભવંત્વિતઃ ॥
મયિ પ્રશાસતિ ક્ષોણીં સુરાઃ સ્વસ્થા ભવંત્વિતિ

એતસ્મિન્નંતરે બ્રહ્મા વિશ્વેશં પ્રણિપત્ય હ ॥
યાવદ્વિજ્ઞપ્તુકામોભૂત્તાવદીશોબ્રવીદ્વિધિમ્

લોકેશ્વર સમાયાહિ મંદરો નામ ભૂધરઃ ॥
કુશદ્વીપાદિહાગત્ય તપસ્તપ્યેત દુષ્કરમ્

યાવસ્તસ્મૈ વરં દાતું બહુકાલં તપસ્યતે ॥
ઇત્યુક્ત્વા પાર્વતીનાથો નંદિભૃંગિપુરોગમઃ

જગામ વૃષમારુહ્ય મંદરો યત્ર તિષ્ઠતિ ॥
ઉવાચ ચ પ્રસન્નાત્મા દેવદેવો વૃષધ્વજ

ઉત્તિષ્ઠોત્તિષ્ઠ ભદ્રં તે વરં બ્રૂહિ ધરોત્તમ ॥
સોથ શ્રુત્વા મહેશાનં દેવદેવં ત્રિલોચનમ્॥

પ્રણમ્ય બહુશો ભૂમાવદ્રિરેતદ્વ્યજિજ્ઞપત્ ॥
લીલાવિગ્રહભૃચ્છંભો પ્રણતૈક કૃપાનિધે

સર્વજ્ઞોપિ કથં નામ ન વેત્થ મમ વાંછિતમ્ ॥
શરણાગતસંત્રાણ સર્વવૃત્તાંતકોવિદ

સર્વેષાં હૃદયાનંદ શર્વસર્વગસર્વકૃત્ ॥
યદિ દેયો વરો મહ્યં સ્વભાવાદૃષદાત્મને

યાચકાયાતિશોચ્યાય પ્રણતાર્તિપ્રભંજક ॥
તતોઽવિમુક્તક્ષેત્રસ્ય સામ્યં હ્યભિલષામ્યહમ્

કુશદ્વીપ ઉમા સાર્ધં નાથાદ્ય સપરિચ્છદઃ ॥
મન્મૌલૌ વિહિતાવાસઃ પ્રયાત્વેષ વરો મમ

સર્વેષાં સર્વદઃ શંભુઃ ક્ષણં યાવદ્વિચિંતયેત્ ॥
વિજ્ઞાતાવસરો બ્રહ્મા તાવચ્છંભું વ્યજિજ્ઞપત્॥
પ્રણમ્યાગ્રેસરો ભૂત્વા મૌલૌ બદ્ધકરદ્વયઃ

॥ બ્રહ્મોવાચ ॥ ॥
વિશ્વેશ જગતાંનાથ પત્યા વ્યાપારિતોસ્મ્યહમ્ ॥
કૃતપ્રસાદેન વિભો સૃષ્ટિં કર્તું ચતુર્વિધામ્

પ્રયત્નેન મયા સૃષ્ટા સા સૃષ્ટિસ્ત્વદનુજ્ઞયા ॥
અવૃષ્ટ્યા ષષ્ટિહાયિન્યા તત્ર નષ્ટાઽપ્રજા ભુવિ

અરાજકં મહચ્ચાસીદ્દુરવસ્થમભૂજ્જગત્ ॥
તતો રિપુંજયો નામ રાજર્ષિર્મનુવંશજઃ

મયાભિષિક્તો રાજર્ષિઃ પ્રજાઃ પાતું નરેશ્વરઃ ॥
ચકાર સમયં સોપિ મહાવીર્યો મહાતપાઃ

તવાજ્ઞયા ચેત્સ્થાસ્યંતિ સર્વે દિવિષદો દિવિ ॥
નાગલોકે તથા નાગાસ્તતો રાજ્યં કરોમ્યહમ્ ॥

તથેતિ ચ મયા પ્રોક્તં પ્રમાણીક્રિયતાં તુ તત્ ॥
મંદરાય વરો દત્તો ભવેદેવં કૃપાનિધે

તસ્ય રાજ્ઞઃ પ્રજાસ્ત્રાતું ભૂયાચ્ચૈષ મનોરથઃ ॥
મમ નાડીદ્વયં રાજ્યં તસ્યાપિ ચ શતક્રતોઃ

મર્ત્યાનાં ગણના ક્વેહ નિમેષાર્ધ નિમેષિણામ્॥
દેવોપિ નિર્મલં મત્વા મંદરં ચારુકંદરમ્

વિધેશ્ચ ગૌરવં રક્ષંસ્તથોરી કૃતવાન્હરઃ ॥
જંબૂદ્વીપે યથા કાશી નિર્વાણપદદા સદા

તથા બહુતિથં કાલં દ્વીપોભૂત્સોપિ મંદરઃ ॥
યિયાસુના ચ દેવેન મંદરં ચિત્રકંદરમ્

નિજમૂર્તિમયં લિંગમવિજ્ઞાતં વિધેરપિ ॥
સ્થાપિતં સર્વસિદ્ધીનાં સ્થાપકેભ્યઃ સમર્પિતુમ્

વિપન્નાનાં ચ જંતૂનાં દાતું નૈઃશ્રેયસીં શ્રિયમ્ ॥
સર્વેષામિહ સંસ્થાનાં ક્ષેત્રં ચૈવાભિરક્ષિતુમ્

મંદરાદ્રિગતેનાપિ ક્ષેત્રં નૈતત્પિનાકિના ॥
વિમુક્તં લિંગરૂપેણ અવિમુક્તમતઃ સ્મૃતમ્

પુરા નંદવનં નામ ક્ષેત્રમેતત્પ્રકીર્તિતમ્॥
અવિમુક્તં તદારભ્ય નામાસ્ય પ્રથિતં ભુવિ

નામાવિમુક્તમભવદુભયોઃ ક્ષેત્રલિંગયોઃ ॥
એતદ્દ્વયં સમાસાદ્ય ન ભૂયો ગર્ભભાગ્ભવેત્

અવિમુક્તેશ્વરં લિંગં દૃષ્ટ્વા ક્ષેત્રેઽવિમુક્તકે ॥
વિમુક્ત એવ ભવતિ સર્વસ્માત્કર્મબંધનાત્

અર્ચંતિ વિશ્વે વિશ્વેશં વિશ્વેશોર્ચતિ વિશ્વકૃત્ ॥
અવિમુક્તેશ્વરં લિંગં ભુવિમુક્તિપ્રદાયકમ્

પુરા ન સ્થાપિતં લિંગં કસ્યચિત્કેનચિત્ક્વચિત્ ॥
કિમાકૃતિ ભવેલ્લિંગં નૈતદ્વેત્ત્યપિ કશ્ચન

આકારમવિમુક્તસ્ય દૃષ્ટ્વા બ્રહ્માચ્યુતાદયઃ ॥
લિંગં સંસ્થાપયામાસુર્વસિષ્ઠાદ્યાસ્તથષર્યઃ

આદિલિંગમિદં પ્રોક્તમવિમુક્તેશ્વરં મહત્ ॥
તતો લિંગાંતરાણ્યત્ર જાતાનિ ક્ષિતિમંડલે

અવિમુક્તેશ નામાપિ શ્રુત્વા જન્માર્જિતાદઘાત્ ॥
ક્ષણાન્મુક્તો ભવેન્મર્ત્યો નાત્ર કાર્યા વિચારણા

અવિમુક્તેશ્વરં લિંગં સ્મૃત્વા દૂરગતોપિ ચ ॥
જન્મદ્વયકૃતાત્પાપાત્ક્ષણાદેવ વિમુચ્યતે

અવિમુક્તે મહાક્ષેત્રેઽવિમુક્તમવલોક્ય ચ ॥
ત્રિજન્મજનિતં પાપં હિત્વા પુણ્યમયો ભવેત્

યત્કૃતં જ્ઞાનવિભ્રંશાદેનઃ પંચસુ જન્મસુ ॥
અવિમુક્તેશ સંસ્પર્શાત્તત્ક્ષયેદેવ નાન્યથા

અર્ચયિત્વા મહાલિંગમવિમુક્તેશ્વરં નરઃ ॥
કૃતકૃત્યો ભવેદત્ર ન ચ સ્યાજ્જન્મભાક્કુતઃ

સ્તુત્વા નત્વાર્ચયિત્વા ચ યથાશક્તિ યથામતિ ॥
અવિમુક્તે વિમુક્તેશં સ્તૂયતે નમ્યતેઽર્ચ્યતે

અનાદિમદિદં લિંગં સ્વયં વિશ્વેશ્વરાર્ચિતમ્ ॥
કાશ્યાં પ્રયત્નતઃ સેવ્યમવિમુક્તં વિમુક્તયે

સંતિ લિંગાન્યનેકાનિ પુણ્યેષ્વાયતનેષુ ચ ॥
આયાંતિ તાનિ લિંગાનિ માઘીં પ્રાપ્ય ચતુદર્શીમ્

કૃષ્ણાયાં માઘભૂતાયામવિમુક્તેશ જાગરાત્ ॥
સદા વિગતનિદ્રસ્ય યોગિનો ગતિભાગ્ભવેત્

નાનાયતનલિંગાનિ ચતુર્વર્ગપ્રદાન્યપિ ॥
માઘકૃષ્ણચતુર્દશ્યામવિમુક્તમુપાસતે

કિં બિભેતિ નરો ધીરઃ કૃતાદઘશિલોચ્ચયાત્ ॥
અવિમુક્તેશ લિંગસ્ય ભક્તિ વજ્રધરો યદિ

ક્વાવિમુક્તં મહાલિંગં ચતુર્વર્ગફલોદયમ્ ॥
ક્વ પાપિ પાપશૈલોઽલ્પો યઃક્ષયેન્નામસંભૃતઃ

અવિમુક્તે મહાક્ષેત્રે વિશ્વેશસમધિષ્ઠિતે ॥
યૈર્ન દૃષ્ટં વિમૂઢાસ્તેઽવિમુક્તં લિંગમુત્તમમ્

દ્રષ્ટારમવિમુક્તસ્ય દૃષ્ટ્વા દંડધરો યમઃ ॥
દૂરાદેવ પ્રણમતિ પ્રબદ્ધકરસંપુટઃ

ધન્યં તન્નેત્રનિર્માણં કૃતકૃત્યૌ તુ તૌ કરૌ ॥
અવિમુક્તેશ્વરં યેન યાભ્યામૈક્ષિષ્ટ યઃ સ્પૃશેત્

ત્રિસંધ્યમવિમુક્તેશં યો જપેન્નિયતઃ શુચિઃ ॥
દૂરદેશવિપન્નોપિ કાશીમૃતફલં લભેત્

અવિમુક્તં મહાલિંગં દૃષ્ટ્વા ગ્રામાંતરં વ્રજેત્॥
લબ્ધાશુકાર્યસંસિદ્ધિં ક્ષેમેણ પ્રવિશેદ્ગૃહમ્

ઇતિ શ્રીસ્કાંદે મહાપુરાણ એકાશીતિસાહસ્ર્યાં સંહિતાયાં ચતુર્થે કાશી ખંડે પૂર્વાર્દ્ધે અવિમુક્તેશાવિર્ભાવોનામૈકોનચત્વારિંશોધ્યાયઃ