સ્કંદ પુરાણ · અધ્યાય 4.37

સ્કંદ ઉવાચ ॥ ॥
સદા ગૃહી સુખં ભુંક્તે સ્ત્રી લક્ષણવતી યદિ ॥
અતઃ સુખસમૃદ્ધ્યર્થમાદૌ લક્ષણમીક્ષયેત્

વપુરાવર્તગંધાશ્ચચ્છાયા સત્વં સ્વરો ગતિઃ ॥
વર્ણશ્ચેત્યષ્ટધા પ્રોક્તા બુધૈર્લક્ષણભૂમિકા

આપાદતલમારભ્ય યાવન્મૌલિરુહં ક્રમાત્ ॥
શુભાશુભાનિ વક્ષ્યામિ લક્ષણાનિ મુને શૃણુ

આદૌ પાદતલં રેખાસ્તતોંગુષ્ઠાંગુલી નખાઃ ॥
પૃષ્ઠગુલ્ફદ્વયં પાર્ષ્ણી જંઘે રોમાણિ જાનુની

ઊરૂ કટી નિતંબસ્ફિગ્ભગો જઘન બસ્તિકે ॥
નાભિઃ કુક્ષિદ્વયં પાર્શ્વોદરમધ્ય વલિત્રયમ્

રોમાલી હૃદયં વક્ષો વક્ષોજદ્વયચૂચુકમ્ ॥
જત્રુસ્કંધાં સકક્ષાદોર્મણિબંધ કરદ્વયમ્ । ૬ ॥
પાણિપૃષ્ઠં પાણિતલં રેખાંગુષ્ઠાંગુલી નખાઃ ॥
પૃષ્ઠિઃ કૃકાટિકા કંઠે ચિબુકં ચ હનુદ્વયમ્

કપોલૌ વક્ત્રમધરોત્તરોષ્ઠૌ દ્વિજજિહ્વિકાઃ ॥
ઘંટિકા તાલુહસિતં નાસિકાક્ષુતમક્ષિણી

પક્ષ્મ ભ્રૂકર્ણભાલાનિ મૌલિ સીમંતમૌલિજાઃ ॥
ષષ્ટિઃ ષડુત્તરાયોષિદંગલક્ષણસત્ખનિઃ

સ્ત્રીણાં પાદતલં સ્નિગ્ધં માંસલં મૃદુલં સમમ્ ॥
અસ્વેદમુષ્ણમરુણં બહુભોગોચિતં સ્મૃતમ્

રૂક્ષં વિવર્ણં પરુષં ખંડિતપ્રતિબિંબકમ્ ॥
શૂર્પાકારં વિશુષ્કં ચ દુઃખદૌર્ભાગ્યસૂચકમ્

ચક્ર સ્વસ્તિક શંખાબ્જ ધ્વજમીનાતપત્રવત્ ॥
યસ્યાઃ પાદતલે રેખા સા ભવેત્ક્ષિતિપાંગના

ભવેદખંડભોગાયોર્દ્ધ્વામધ્યાંગુલિસંગતા ॥
રેખાખુ સર્પકાકાભા દુઃખદારિદ્ર્યસૂચિકા

ઉન્નતો માંસલોંગુષ્ઠો વર્તુલોતુલભોગદઃ ॥
વક્રો હ્રસ્વશ્ચ ચિપિટઃ સુખસૌભાગ્યભંજકઃ

વિધવા વિપુલેન સ્યાદ્દીર્ઘાંગુષ્ઠેન દુર્ભગા ॥
મૃદવોંગુલયઃ શસ્તા ઘનાવૃત્તાઃ સમુન્નતાઃ

દીર્ઘાંગુલીભિઃ કુલટા કૃશાભિરતિનિર્ધના ॥
હ્રસ્વાયુષ્યા ચ હ્રસ્વાભિર્ભુગ્નાભિર્ભુગ્નવર્તિની

ચિપિટાભિર્ભવેદ્દાસી વિરલાભિર્દરિદ્રિણી ॥
પરસ્પરં સમારૂઢાઃ પાદાંગુલ્યો ભવંતિ હિ

હત્વા બહૂનપિ પતીન્પરપ્રેષ્યા તદા ભવેત્ ॥
યસ્યાઃ પથિ સમાયાંત્યા રજોભૂમેઃ સમુચ્છલેત્

સા પાંસુલા પ્રજાયેત કુલત્રયવિનાશિની ॥
યસ્યાઃ કનિષ્ઠિકા ભૂમિં ન ગચ્છંત્યાઃ પરિસ્પૃશેત્

સા નિહત્ય પતિં યોષા દ્વિતીયં કુરુતે પતિમ્ ॥
અનામિકા ચ મધ્યા ચ યસ્યા ભૂમિં ન સંસ્પૃશેત્

પતિદ્વયં નિહંત્યાદ્યા દ્વિતીયા ચ પતિત્રયમ્ ॥
પતિહીનત્વકારિણ્યૌ હીને તે દ્વે ઇમે યદિ

પ્રદેશિની ભવેદ્યસ્યા અંગુષ્ઠાવ્યતિરેકિણી ॥
કન્યૈવ કુલટા સા સ્યાદેષ એવ વિનિશ્ચયઃ

સ્નિગ્ધાઃ સમુન્નતાસ્તામ્રા વૃત્તાઃ પાદનખાઃ શુભાઃ

રાજ્ઞીત્વસૂચકં સ્ત્રીણાં પાદપૃષ્ઠં સમુન્નતમ્ ॥
અસ્વેદમશિરાઢ્યં ચ મસૃણં મૃદુમાંસલમ્

દરિદ્રા મધ્યનમ્રેણ શિરાલેન સદાધ્વગા ॥
રોમાઢ્યેન ભવેદ્દાસી નિર્માંસેન ચ દુર્ભગા

ગૂઢૌ ગુલ્ફૌ શિવાયોક્તાવશિરાલૌ સુવર્તુલૌ ॥
સ્થપુટૌ શિથિલૌ દૃશ્યૌ સ્યાતાં દૌર્ભાગ્યસૂચકૌ

સમપાર્ષ્ણિઃ શુભા નારી પૃથુપાર્ષ્ણિશ્ચ દુર્ભગા ॥
કુલટોન્નતપાર્ષ્ણિ સ્યાદ્દીર્ઘપાર્ષ્ણિશ્ચ દુઃખભાક્

રોમહીને સમે સ્નિગ્ધે યજ્જંઘે ક્રમવર્તુલે ॥
સા રાજપત્ની ભવતિ વિશિરેસુમનોહરે

એકરોમા રાજપત્ની દ્વિરોમા ચ સુખાવહા ॥
ત્રિરોમા રોમકૂપેષુ ભવેદ્વૈધવ્યદુઃખભાક્

વૃત્તં પિશિતસંલગ્નં જાનુયુગ્મં પ્રશસ્યતે ॥
નિર્માંસં સ્વૈરચારિણ્યા દરિદ્રા યાશ્ચ વિશ્લથમ્

વિશિરૈઃ કરભાકારૈરૂરુભિર્મસૃણૈર્ઘનૈઃ ॥
સુવૃત્તૈરોમરહિતૈર્ભવેયુર્ભૂપવલ્લભાઃ

વૈધવ્યં રોમશૈરુક્તં દૌર્ભાગ્યં ચિપિટૈરપિ ॥
મધ્યચ્છિદ્રૈર્મહાદુઃખં દારિદ્ર્યં કઠિનત્વચૈઃ

ચતુર્ભિરંગુલૈઃ શસ્તા કટિર્વિંશતિસંયુતૈઃ ॥
સમુન્નતનિતંબાઢ્યા ચતુરસ્રા મૃગીદૃશામ્

વિનતા ચિપિટા દીર્ઘા નિર્માંસાસંકટાકટિઃ ॥
હ્રસ્વા રોમયુતા નાર્યા દુઃખવૈધવ્યસૂચિકા

નિતંબબિંબો નારીણામુન્નતો માંસલઃ પૃથુઃ ॥
મહાભોગાય સંપ્રોક્તસ્તદન્યોઽશર્મણે મતઃ

કપિત્થફલવદ્વૃત્તૌ મૃદુલૌ માંસલૌ ઘનૌ ॥
સ્ફિચૌ વલિવિનિર્મુક્તૌ રતિસૌખ્યવિવર્ધનૌ

શુભઃ કમઠપૃષ્ઠાભો ગજસ્કંધોપમો ભગઃ ॥
વામોન્નતસ્તુ કન્યાજઃ પુત્રજો દક્ષિણોન્નતઃ

આખુરોમા ગૂઢમણિઃ સુશ્લિષ્ટઃ સંહતઃ પૃથુઃ ॥
તુંગઃ કમલપર્ણાભઃ શુભોશ્વત્થદલાકૃતિઃ

કુરંગખુરરૂપોયશ્ચુલ્લિકોદરસન્નિભઃ ॥
રોમશો વિવૃતાસ્યશ્ચ દૃશ્યનાસોતિદુર્ભગઃ

શંખાવર્તો ભગો યસ્યાઃ સા ગર્ભમિહ નેચ્છતિ ॥
ચિપિટઃ ખર્પરાકારઃ કિંકરી પદદો ભગઃ

।
વંશવેતસપત્રાભો ગજરોમોચ્ચનાસિકઃ ॥
વિકટઃ કુટિલાકારો લંબગલ્લસ્તથાઽશુભઃ

ભગસ્ય ભાલં જઘનં વિસ્તીર્ણં તુંગમાંસલમ્ ॥
મૃદુલં મૃદુલોમાઢ્યં દક્ષિણાવર્તમીડિતમ્

વામાવર્તં ચ નિર્માંસં ભુગ્નવૈધવ્યસૂચકમ્ ॥
સંકટસ્થપુટં રૂક્ષં જઘનં દુઃખદં સદા

બસ્તિઃ પ્રશસ્તા વિપુલા મૃદ્વીસ્તોકસમુન્નતા ॥
રોમશા ચ શિરાલા ચ રેખાંકા નૈવ શોભના

ગંભીરા દક્ષિણાવર્તા નાભી સ્યાત્સુખસંપદે ॥
વામાવર્તા સમુત્તાના વ્યક્તગ્રંથિર્ન શોભના

સૂતે સુતાન્બહૂન્નારી પૃથુકુક્ષિઃ સુખાસ્પદમ્ ॥
ક્ષિતીશં જનયેત્પુત્રં મંડૂકાભેન કુક્ષિણા

ઉન્નતેન વલીભાજા સાવર્તેનાપિ કુક્ષિણા ॥
વંધ્યા પ્રવ્રજિતા દાસી ક્રમાદ્યોષા ભવેદિહ

સમૈઃ સમાંસૈર્મૃદુભિર્યોષિન્મગ્નાસ્થિભિઃ શુભૈઃ ॥
પાર્શ્વેઃ સૌભાગ્યસુખયોર્નિધાનં સ્યાદસંશયમ્

યસ્યાદૃશ્ય શિરે પાર્શ્વે ઉન્નતે રોમસંયુતે ॥
નિરપત્યા ચ દુઃશીલા સા ભવેદ્દુઃખશેવધિઃ

ઉદરેણાતિતુચ્છેન વિશિરેણ મૃદુત્વચા ॥
યોષિદ્ભવતિ ભોગાઢ્યા નિત્યં મિષ્ટાન્નસેવિની

કુંભાકારં દરિદ્રાયા જઠરં ચ મૃદંગવત્ ॥
કૂષ્માંડાભં યવાભં ચ દુષ્પૂરં જાયતે સ્ત્રિયાઃ

સુવિશાલોદરી નારી નિરપત્યા ચ દુર્ભગા ॥
પ્રલંબજઠરા હંતિ શ્વશુરં ચાપિ દેવરમ્

મધ્યક્ષામા ચ સુભગા ભોગાઢ્યા સવલિત્રયા ॥
ઋજ્વી તન્વી ચ રોમાલી યસ્યાઃ સા શર્મનર્મભૂઃ

કપિલા કુટિલા સ્થૂલા વિચ્છિન્ના રોમરાજિકા ॥
ચૌર વૈધવ્ય દૌર્ભાગ્યં વિદધ્યાદિહ યોષિતામ્

નિર્લોમહૃદયં યસ્યાઃ સમં નિમ્નત્વ વર્જિતમ્ ॥
ઐશ્વર્યં ચાપ્યવૈધવ્યં પ્રિયપ્રેમ ચ સા લભેત્

વિસ્તીર્ણહૃદયા યોષા પુંશ્ચલી નિર્દયા તથા ॥
ઉદ્ભિન્નરોમહૃદયા પતિં હંતિ વિનિશ્ચિતમ્

અષ્ટાદશાંગુલતતમુરઃ પીવરમુન્નતમ્ ॥
સુખાય દુઃખાય ભવેદ્રોમશં વિષમં પૃથુ

ઘનૌ વૃત્તૌ દૃઢૌ પીનૌ સમૌ શસ્તૌ પયોધરૌ ॥
સ્થૂલાગ્રૌ વિરલૌ શુષ્કૌ વામોરૂણાં ન શર્મદૌ

દક્ષિણોન્નત વક્ષોજા પુત્રિણી ત્વગ્રણીર્મતા ॥
વામોન્નતકુચા સૂતે કન્યાં સૌભાગ્યસુંદરીમ્

અરઘટ્ટઘટીતુલ્યૌ કુચૌ દૌઃશીલ્યસૂચકૌ ॥
પીવરાસ્યૌ સાંતરાલૌ પૃથૂપાંતૌ ન શોભનૌ

મૂલે સ્થૂલૌ ક્રમકૃશાવગ્રે તીક્ષ્ણૌ પયોધરૌ ॥
સુખદૌ પૂર્વકાલે તુ પશ્ચાદત્યંત દુઃખદૌ

સુદૃઢં ચૂચુકયુગં શસ્તં શ્યામં સુવર્તુલમ્ ॥
અંતર્મગ્નં ચ દીર્ઘં ચ કૃશં ક્લેશાય જાયતે

પીવરાભ્યાં ચ જત્રુભ્યાં ધનધાન્યનિધિર્વધૂઃ ॥
શ્લથાસ્થિભ્યાં ચ નિમ્નાભ્યાં વિષમાભ્યાં દરિદ્રિણી

અબદ્ધાવનતૌ સ્કંધાવદીર્ઘાવકૃશૌ શુભૌ ॥
વક્રૌ સ્થૂલૌ ચ રોમાઢ્યૌ પ્રેષ્ય વૈધવ્યસૂચકૌ

નિગૂઢસંધી સ્રસ્તાગ્રૌ શુભાવંસૌ સુસંહતૌ ॥
વૈધવ્યદૌ સમુચ્ચાગ્રૌ નિર્માંસાવતિદુઃખદૌ

કક્ષેસુ સૂક્ષ્મરોમે તુ તુંગે સ્નિગ્ધે ચ માંસલે ॥
શસ્તેન શસ્તે ગંભીરે શિરાલે સ્વેદમેદુરે

સ્યાતાં દોષૌ સુનિર્દોષૌ ગૂઢાસ્થિ ગ્રંથિકોમલૌ ॥
વિશિરૌ ચ વિરોમાણૌ સરલૌ હરિણીદૃશામ્

વૈધવ્યં સ્થૂલરોમાણૌ હ્રસ્વૌ દૌર્ભાગ્યસૂચકૌ ॥
પરિક્લેશાય નારીણાં પરિદૃશ્યશિરૌ ભુજૌ

અંભોજ મુકુલાકારમંગુષ્ઠાંગુલિસંમુખમ્ ॥
હસ્તદ્વયં મૃગાક્ષીણાં બહુભોગાય જાયતે

મૃદુમધ્યોન્નતં રક્તં તલં પાણ્યોરરંધ્રકમ્ ॥
પ્રશસ્તં શસ્તરેખાઢ્યમલ્પરેખં શુભશ્રિયમ્

વિધવા બહુરેખેણ વિરેખેણ દરિદ્રિણી ॥
ભિક્ષુકી સુશિરાઢ્યેન નારી કરતલેન વૈ

વિરોમ વિશિરં શસ્તં પાણિપૃષ્ઠંસમુન્નતમ્ ॥
વૈધવ્યહેતુરોમાઢ્યં નિર્માંસં સ્નાયુમત્ત્યજેત્

રક્તા વ્યક્તા ગભીરા ચ સ્નિગ્ધા પૂર્ણા ચ વર્તુલા ॥
કરરેખાંગના યાઃ સ્યાચ્છુભા ભાગ્યાનુસારતઃ

મત્સ્યેન સુભગા નારી સ્વસ્તિકેન વસુપ્રદા॥
પદ્મેન ભૂપતેઃ પત્ની જનયેદ્ભૂપતિં સુતમ્

ચક્રવર્તિસ્ત્રિયાઃ પાણૌ નંદ્યાવર્તઃ પ્રદક્ષિણઃ ॥
શંખાતપત્રક મઠા નૃપમાતૃત્વસૂચકાઃ

તુલામાનાકૃતીરેખે વણિક્પત્નીત્વહેતુકે ॥
ગજવાજિવૃષાકારાઃ કરે વામે મૃગીદૃશામ્

રેખા પ્રાસાદવજ્રાભા બ્રૂયુસ્તીર્થકરં સુતમ્ ॥
કૃષીવલસ્ય પત્ની સ્યાચ્છકટેન યુગેન વા

ચામરાંકુશકોદંડૈ રાજપત્ની ભવેદ્ધ્રુવમ્ ॥
અંગુષ્ઠમૂલાન્નિર્ગત્ય રેખા યાતિ કનિષ્ઠિકામ્

યદિ સા પતિહંત્રી સ્યાદ્દૂરતસ્તાં ત્યજેત્સુધીઃ ॥
ત્રિશૂલાસિગદાશક્તિ દુંદુભ્યાકૃતિ રેખયા ॥
નિતંબિની કીર્તિમતી ત્યાગેન પૃથિવીતલે

કંક જંબૂક મંડૂક વૃક વૃશ્ચિક ભોગિનઃ ॥
રાસભોષ્ટ્ર બિડાલાઃ સ્યુઃ કરસ્થા દુઃખદાઃ સ્ત્રિયાઃ

શુભદઃ સરલોંગુષ્ઠો વૃત્તો વૃત્તનખો મૃદુઃ

અંગુલ્યશ્ચ સુપર્વાણો દીર્ઘાવૃત્તાઃ ક્રમાત્કૃશાઃ ॥
ચિપિટાઃસ્થપુટા રૂક્ષાઃ પૃષ્ઠરોમયુજોઽશુભાઃ

અતિહ્રસ્વાઃ કૃશા વક્રા વિરલા રોગહેતુકાઃ ॥
દુઃખાયાંગુલયઃ સ્ત્રીણાં બહુપર્વસમન્વિતાઃ

અરુણાઃ સશિખાસ્તુંગાઃ કરજાઃ સુદૃશાંશુભાઃ ॥
નિમ્ના વિવર્ણાઃ શુક્ત્યાભાઃ પીતા દારિદ્ર્યદાયકાઃ

નખેષુ બિંદવઃ શ્વેતાઃ પ્રાયઃ સ્યુઃ સ્વૈરિણી સ્ત્રિયાઃ ॥
પુરુષા અપિ જાયંતે દુઃખિનઃ પુષ્પિતૈર્નખૈઃ

અંતર્નિમગ્નવંશાસ્થિઃ પૃષ્ઠિઃ સ્યાન્માંસલા શુભા ॥
પૃષ્ઠેન રોમયુક્તેન વૈધવ્યં લભતે ધ્રુવમ્

ભુગ્નેન વિનતેનાપિ સશિરેણાપિ દુઃખિતા ॥
ઋજ્વી કૃકાટિકા શ્રેષ્ઠા સમાંસા ચ સમુન્નતા

શુષ્કા શિરાલા રોમાઢ્યા વિશાલા કુટિલાશુભા॥
માંસલો વર્તુલઃ કંઠઃ પ્રશસ્તશ્ચતુરંગુલઃ

શસ્તા ગ્રીવા ત્રિરેખાંકા ત્વવ્યક્તાસ્થિઃ સુસંહતા ॥
નિર્માંસા ચિપિટા દીર્ઘાસ્થપુટા ન શુભપ્રદા

સ્થૂલગ્રીવા ચ વિધવા વક્રગ્રીવા ચ કિંકરી ॥
વંધ્યા દ્વિચિપિટગ્રીવા હ્રસ્વગ્રીવા ચ નિઃસુતા

ચિબુકંદ્વયંગુલં શસ્તં વૃત્તં પીનં સુકોમલમ્ ॥
સ્થૂલં દ્વિધા સંવિભક્તમાયતં રોમશં ત્યજેત્

હનુશ્ચિબુકસંલગ્ના નિર્લોમા સુઘનાશુભા ॥
વક્રા સ્થૂલા કૃશા હ્રસ્વા રોમશા ન શુભપ્રદા

શસ્તૌ કપોલૌ વામાક્ષ્યાઃ પીનૌ વૃત્તૌ સમુન્નતૌ ॥
રોમશૌ પરુષૌ નિમ્નૌ નિર્માંસૌ પરિવર્જયેત્

સમં સમાંસં સુસ્નિગ્ધં સ્વામોદં વર્તુલં મુખમ્ ॥
જનેતૃવદનચ્છાયં ધન્યાનામિહ જાયતે

પાટલો વર્તુલઃ સ્નિગ્ધો લેખાભૂષિતમધ્યભૂઃ ॥
સીમંતિની નામધરો ધરાજાનિ પ્રિયો ભવેત્

કૃશઃ પ્રલંબઃ સ્ફુટિતો રૂક્ષો દૌર્ભાગ્યસૂચકઃ ॥
શ્યાવઃ સ્થૂલોઽધરોષ્ઠઃ સ્યાદ્વૈધવ્ય કલહપ્રદઃ

મસૃણો મત્તકાશિન્યાશ્ચોત્તરોષ્ઠઃ સુભોગદઃ ॥
કિંચિન્મધ્યોન્નતોઽરોમા વિપરીતો વિરુદ્ધકૃત્

ગોક્ષીરસન્નિભાઃ સ્નિગ્ધા દ્વાત્રિંશદ્દશનાઃ શુભાઃ ॥
અધસ્તાદુપરિષ્ટાચ્ચ સમાઃ સ્તોકસમુન્નતાઃ

પીતાઃ શ્યાવાશ્ચ દશનાઃ સ્થૂલાદીર્ઘાદ્વિપંક્તયઃ ॥
શુક્ત્યાકારાશ્ચ વિરલા દુઃખદૌર્ભાગ્યકારણમ્

અધસ્તાદધિકૈર્દંતૈર્માતરં ભક્ષયેત્સ્ફુટમ્ ॥
પતિહીના ચ વિકટૈઃ કુલટા વિરલૈર્ભવેત્

જિહ્વેષ્ટમિષ્ટભોક્ત્રી સ્યાચ્છોણામૃદ્વી તથાસિતા ॥
દુઃખાય મધ્યસંકીર્ણા પુરોભાગસવિસ્તરા

સિતયા તોયમરણં શ્યામયા કલહપ્રિયા ।
દરિદ્રિણી માંસલયા લંબયાઽભક્ષ્યભક્ષિણી

વિશાલયા રસનયા પ્રમદાતિપ્રમાદભાક્ ॥
સ્નિગ્ધં કોકનદાભાસં પ્રશસ્તં તાલુકોમલમ્

સિતે તાલુનિ વૈધવ્યં પીતે પ્રવ્રજિતા ભવેત્॥
કૃષ્ણેઽપત્યવિયોગાર્તા રૂક્ષે ભૂરિકુટુંબિની

કંઠે સ્થૂલા સુવૃત્તા ચ ક્રમતીક્ષ્ણા સુલોહિતા ॥
અપ્રલંબા શુભા ઘંટી સ્થૂલા કૃષ્ણા ચ દુઃખદા

અલક્ષિતદ્વિજં કિંચિત્કિંચિત્ફુલ્લ કપોલકમ્ ॥
સ્મિતં પ્રશસ્તં સુદૃશામનિમીલિતલોચનમ્

સમવૃત્તપુટાનાસા લઘુચ્છિદ્રા શુભાવહા ॥
સ્થૂલાગ્રા મધ્યનમ્રા ચ ન પ્રશસ્તા સમુન્નતા

આકુંચિતારુણાગ્રા ચ વૈધવ્યક્લેશદાયિની ॥
પરપ્રેષ્યા ચ ચિપિટા હ્રસ્વા દીર્ઘા કલિપ્રિયા

દીર્ઘાયુઃ કૃત્ક્ષુતં દીર્ઘં યુગપદ્દ્વિત્રિપિંડિતમ્ ॥
લલના લોચને શસ્તે રક્તાંતે કૃષ્ણતારકે

ગોક્ષીરવર્ણવિશદે સુસ્નિગ્ધે કૃષ્ણપક્ષ્મણી ॥
ઉન્નતાક્ષી ન દીર્ઘાયુર્વૃત્તાક્ષી કુલટા ભવેત્

મેષાક્ષીમહિષાક્ષી ચ કેકરાક્ષી ન શોભના ॥
કામગૃહીલા નિતરાં ગોપિંગાક્ષી સુદુર્વૃતા

પારાવતાક્ષી દુઃશીલા રક્તાક્ષી ભર્તૃઘાતિની ॥
કોટરા નયના દુષ્ટા ગજનેત્રા ન શોભના

પુંશ્ચલી વામકાણાક્ષી વંધ્યા દક્ષિણકાણિકા ॥
મધુપિંગાક્ષી રમણી ધનધાન્યસમૃદ્ધિભાક્

પક્ષ્મભિઃ સુઘનૈઃ સ્નિગ્ધૈઃ કૃષ્ણૈઃ સૂક્ષ્મૈઃ સુભાગ્યભાક્ ॥
કપિલૈર્વિરલૈઃ સ્થૂલૈર્નિંદ્યા ભવતિ ભામિની

ભ્રુવૌ સુવર્તુલે તન્વ્યાઃ સ્નિગ્ધે કૃષ્ણે અસંહતે ॥
પ્રશસ્તે મૃદુરોમાણૌ સુભ્રુવઃ કાર્મુકાકૃતી

ખરરોમા ચ પૃથુલા વિકીર્ણા સરલા સ્ત્રિયાઃ ॥
ન ભ્રૂઃ પ્રશસ્તા મિલિતા દીર્ઘરોમા ચ પિંગલા

લંબૌ કર્ણૌ શુભાવર્તૌ સુખદૌ ચ શુભપ્રદૌ ॥
શષ્કુલીરહિતૌ નિંદ્યૌ શિરાલૌ કુટિલૌ કૃશૌ

ભાલઃ શિરાવિરહિતો નિર્લોમાર્ધેંદુ સન્નિભઃ ॥
અનિમ્નસ્ત્ર્યંગુલો નાર્યાઃ સૌભાગ્યારોગ્યકારણમ્

વ્યક્ત સ્વસ્તિકરેખં ચ લલાટં રાજ્યસંપદે ॥
પ્રલંબં મસ્તકં યસ્યા દેવરં હન્તિ સા ધ્રુવમ્

રોમશેન શિરાલેન પ્રાંશુના રોગિણી મતા

સીમન્તઃ સરલઃ શસ્તો મૌલિઃ શસ્તઃ સમુન્નતઃ ॥
ગજકુંભનિભાવૃત્તૈઃ સૌભાગ્યૈશ્વર્યસૂચકૈઃ

સ્થૂલમૂર્ધા ચ વિધવા દીર્ઘશીર્ષા ચ બંધકી ॥
વિશાલેનાપિ શિરસા ભવેદ્દૌર્ભાગ્યભાજનમ્

કેશા અલિકુલચ્છાયાઃ સૂક્ષ્માઃ સ્નિગ્ધાઃ સુકોમલાઃ ॥
કિંચિદાકુંચિતાગ્રાશ્ચ કુટિલાશ્ચાતિશોભનાઃ

પરુષાઃ સ્ફુટિતાગ્રાશ્ચ વિરલાશ્ચ શિરોરુહાઃ ॥
પિંગલા લઘવો રૂક્ષા દુઃખદારિદ્ર્યબંધદાઃ

ભ્રુવોરન્તર્લલાટે વા મશકો રાજ્યસૂચકઃ ॥
વામે કપોલે મશકઃ શોણો મિષ્ટાન્નદઃ સ્ત્રિયાઃ

તિલકં લાંછનં વાપિ હૃદિ સૌભાગ્યકારણમ્ ॥
યસ્યા દક્ષિણવક્ષોજે શોણે તિલકલાંછને

કન્યા ચતુષ્ટયં સૂતે સૂતે સા ચ સુતત્રયમ્ ॥
તિલકં લાંછનં શોણં યસ્યા વામે કુચે ભવેત્

એકં પુત્રં પ્રસૂયાદૌ તતઃ સા વિધવા ભવેત્ ॥
ગુહ્યસ્ય દક્ષિણે ભાગે તિલકં યદિ યોષિતઃ

તદા ક્ષિતિપતેઃ પત્ની સૂતે વા ક્ષિતિપં સુતમ્ ॥
નાસાગ્રે મશકઃ શોણો મહિષ્યા એવ જાયતે

કૃષ્ણઃ સ એવ ભર્તૃઘ્ન્યાઃ પુંશ્ચલ્યાશ્ચ પ્રકીર્તિતઃ ॥
નાભેરધસ્તાત્તિલકં મશકો લાંછનં શુભમ્

મશકસ્તિલકં ચિહ્નં ગુલ્ફદેશે દરિદ્રકૃત ॥
કરે કર્ણે કપોલે વા કણ્ઠે વામે ભવેદ્યદિ

એષાં ત્રયાણામેકં તુ પ્રાગ્ગર્ભે પુત્રદં ભવેત્ ॥
ભાલગેન ત્રિશૂલેન નિર્મિતેન સ્વયંભુવા

નિતંબિની સહસ્રાણાં સ્વામિત્વં યોષિદાપ્નુયાત્ ॥
સુપ્તા પરસ્પરં યાતુ દંતાન્કિટિકિટાયતે

સુલક્ષ્માપિ ન સા શસ્તા યા કિંચિત્પ્રલપેત્તથા ॥
પાણૌ પ્રદક્ષિણાવર્તો ધર્મ્યો વામો ન શોભનઃ

નાભૌ શ્રુતાવુરસિ વા દક્ષિણાવર્ત ઈડિતઃ ॥
સુખાય દક્ષિણાવર્તઃ પૃષ્ઠવંશસ્ય દક્ષિણે

અન્તઃપૃષ્ઠં નાભિસમો બહ્વાયુઃ પુત્રવર્ધનઃ ॥
રાજપત્ન્યાઃ પ્રદૃશ્યેત ભગમૌલૌ પ્રદક્ષિણઃ

સચેચ્છકટભંગઃસ્યાદ્બહ્વપત્યસુખપ્રદઃ ॥
કટિગો ગુહ્યવેધેન પત્યપત્યનિપાતનઃ

સ્યાતામુદરવેધેન પૃષ્ઠાવર્તૌ ન શોભનૌ ॥
એકેન હંતિ ભર્તારં ભવેદન્યેન પું શ્ચલી

કણ્ઠગો દક્ષિણાવર્તો દુઃખવૈધવ્યહેતુકઃ ॥
સીમન્તેથ લલાટે વા ત્યાજ્યો દૂરાત્પ્રયત્નતઃ

સા પતિં હંતિ વર્ષેણ યસ્યા મધ્યે કૃકાટિકમ્॥
પ્રદક્ષિણો વા વામો વા રોમ્ણામાવર્ત્તકઃ સ્ત્રિયાઃ

એકો વા મૂર્ધનિ દ્વૌ વા વામે વામગતી યદિ ॥
આદશાહં પતિઘ્નૌ તૌ ત્યાજ્યૌ દૂરાત્સુબુદ્ધિના

કટ્યાવર્તા ચ કુલટા નાભ્યાવર્તા પતિવ્રતા ॥
પૃષ્ઠાવર્તા ચ ભર્તૃઘ્ની કુલટા વાથ જાયતે

સ્કંદ ઉવાચ ॥
સુલક્ષણાપિ દુઃશીલા કુલક્ષણ શિરોમણિઃ ॥
અલક્ષણાપિ સા સાધ્વી સર્વલક્ષણભૂસ્તુ સા

સુલક્ષણા સુચારિત્રા સ્વાધીના પતિદેવતા ॥
વિશ્વેશાનુગ્રહાદેવ ગૃહે યોષિદવાપ્યતે

અલકૃતાઃ સ્વવાસિન્યો યાભિઃ પ્રાક્તનજન્મનિ ॥
નાનાવિધૈરલંકારૈસ્તાઃ સુરૂપા ભવંતિ હિ

સુતીર્થેષુ વપુર્યાભિઃ ક્ષયિતં વા વિહાયિતમ્ ॥
તા લાવણ્યતરંગિણ્યો ભવંતીહ સુલક્ષણાઃ

અર્ચિતા જગતાં માતા યાભિર્મૃડવધૂરિવ ॥
તા ભવંતિ સુચારિત્રા યોષાઃ સ્વાધીનભ ર્તૃકાઃ

સ્વાધીન પતિકાનાં ચ સુશીલાનાં મૃગીદૃશામ્ ॥
સ્વર્ગાપવર્ગાવત્રૈવ સુલક્ષણ ફલં હિ તત્

સુલક્ષણૈઃ સુચરિતૈરપિ મંદાયુષં પતિમ્ ॥
દીર્ઘાયુષં પ્રકુર્વંતિ પ્રમદાઃ પ્રમદાસ્પદમ્

અતઃ સુલક્ષણા યોષા પરિણેયા વિચક્ષણૈઃ ॥
લક્ષણાનિ પરીક્ષ્યાદૌ હિત્વા દુર્લક્ષણાન્યપિ

લક્ષણાનિ મયોક્તાનિ સુખાય ગૃહમેધિનામ્॥
વિવાહાનપિ વક્ષ્યામિ તન્નિબોધ ઘટોદ્ભવ

ઇતિ શ્રીસ્કાંદે મહાપુરાણ એકાશીતિસાહસ્ર્યાં સંહિતાયાં ચતુર્થે કાશીખંડે પૂર્વાર્દ્ધે સ્ત્રીલક્ષણવર્ણનંનામ સપ્તત્રિંશોઽધ્યાયઃ