સ્કંદ પુરાણ · અધ્યાય 4.33

॥ અગસ્ત્ય ઉવાચ ॥ ॥
સ્કંદજ્ઞાનોદતીર્થસ્ય માહાત્મ્યં વદ સાંપ્રતમ્ ॥
જ્ઞાનવાપીં પ્રશંસંતિ યતઃ સ્વર્ગૌકસોપ્યલમ્

॥ સ્કંદ ઉવાચ ॥ ॥
ઘટોદ્ભવ મહાપ્રાજ્ઞ શૃણુ પાપપ્રણોદિનીમ્ ॥
જ્ઞાનવાપ્યાઃ સમુત્પત્તિં કથ્યમાનાં મયાધુના

અનાદિસિદ્ધે સંસારે પુરા દેવયુગે મુને ॥
પ્રાપ્તઃ કુતશ્ચિદીશાનશ્ચરન્સ્વૈરમિતસ્તતઃ

ન વર્ષંતિ યદાભ્રાણિ ન પ્રાવર્તંત નિમ્રગાઃ ॥
જલાભિલાષો ન યદા સ્નાનપાનાદિ કર્મણિ

ક્ષારસ્વાદૂદયોરેવ યદાસીજ્જલદર્શનમ્ ॥
પ્રથિવ્યાં નરસંચારે વતર્માને ક્વચિત્ક્વચિત્

નિર્વાણકમલાક્ષેત્રં શ્રીમદાનંદકાનનમ્ ॥
મહાશ્મશાનં સર્વેષાં બીજાનાં પરમૂષરમ્

મહાશયનસુપ્તાનાં જંતૂનાં પ્રતિબોધકમ્ ॥
સંસારસાગરાવર્ત પતજ્જંતુતરંડકમ્

યાતાયાતાતિસંખિન્ન જંતુવિશ્રામમંડપમ ॥
અનેકજન્મગુણિત કર્મસૂત્રચ્છિદાક્ષુરમ્

સચ્ચિદાનંદનિલયં પરબ્રહ્મરસાયનમ્ ॥
સુખસંતાનજનકં મોક્ષસાધનસિદ્ધિદમ્

પ્રવિશ્ય ક્ષેત્રમેતત્સ ઈશાનો જટિલસ્તદા ॥
લસત્ત્રિશૂલવિમલરશ્મિજાલસમાકુલઃ

આલુલોકે મહાલિંગં વૈકુંઠપરમેષ્ઠિનોઃ ॥
મહાહમહમિકાયાં પ્રાદુરાસ યદાદિતઃ

જ્યોતિર્મયીભિર્માલાભિઃ પરિતઃ પરિવેષ્ટિતમ્ ॥
વૃંદૈર્વૃંદારકર્ષીણાં ગણાનાં ચ નિરંતરમ્

સિદ્ધાનાં યોગિનાં સ્તોમૈરર્ચ્યમાનં નિરંતરમ્ ॥
ગીયમાનં ચ ગંધર્વૈઃ સ્તૂયમાનં ચ ચારણૈઃ

અંગહારૈરપ્સરોભિઃ સેવ્યમાનમનેકધા ॥
નીરાજ્યમાનં સતતં નાગીભિર્મણિદીપકૈઃ

વિદ્યાધરીકિન્નરીભિસ્ત્રિકાલં કૃતમંડનમ્ ॥
અમરીચમરીરાજિ વીજ્યમાનમિતસ્તતઃ

અસ્યેશાનસ્ય તલ્લિંગં દૃષ્ટ્વેચ્છેત્યભવત્તદા ॥
સ્નપયામિ મહલ્લિંગં કલશૈઃ શીતલૈર્જલૈઃ

ચખાન ચ ત્રિશૂલેન દક્ષિણાશોપકંઠતઃ ॥
કુંડં પ્રચંડવેગેન રુદ્રોરુદ્રવપુર્ધરઃ

પૃથિવ્યાવરણાંભાંસિ નિષ્ક્રાંતાનિ તદા મુને ॥
ભૂપ્રમાણાદ્દશગુણૈર્યૈરિયં વસુધાવૃતા

તૈર્જલૈઃ સ્નાપયાંચક્રે ત્વત્સ્પૃષ્ટૈરન્યદેહિભિઃ
તુષારૈર્જાડ્યવિધુરૈર્જંજપૂકૌઘહારિભિઃ

સન્મનોભિરિવાત્યચ્છૈરનચ્છૈર્વ્યોમવર્ત્મવત્ ॥
જ્યોત્સ્નાવદુજ્જ્વલચ્છાયૈઃ પાવનૈઃ શંભુનામવત્

પીયૂષવત્સ્વાદુતરૈઃ સુખસ્પર્શૈર્ગવાંગવત્ ॥
નિષ્પાપધીવદ્ગંભીરૈસ્તરલૈઃ પાપિશર્મવત્

વિજિતાબ્જમહાગંધૈઃ પાટલામોદમોદિભિઃ ॥
અદૃષ્ટપૂર્વલોકાનાં મનોનયનહારિભિઃ

અજ્ઞાનતાપસંતપ્ત પ્રાણિપ્રાણૈકરક્ષિભિઃ ॥
પંચામૃતાનાં કલશૈઃ સ્નપનાતિફલપ્રદૈઃ

શ્રદ્ધોપસ્પર્શિ દૃદયલિંગ ત્રિતયહેતુભિઃ ॥
અજ્ઞાનતિમિરાર્કાભૈર્જ્ઞાનદાન નિદાયકૈઃ

વિશ્વભર્તુરુમાસ્પર્શસુખાતિસુખકારિભિઃ ॥
મહાવભૃથસુસ્નાન મહાશુદ્ધિવિધાયિભિઃ

સહસ્રધારૈઃ કલશૈઃ સ ઈશાનો ઘટોદ્ભવ ॥
સહસ્રકૃત્વઃ સ્નપયામાસ સંહૃષ્ટમાનસઃ

તતઃ પ્રસન્નો ભગવાન્વિશ્વાત્મા વિશ્વલોચનઃ ॥
તમુવાચ તદેશાનં રુદ્રં રુદ્રવપુર્ધરમ્

તવ પ્રસન્નોસ્મીશાન કર્મણાનેન સુવ્રત ॥
ગુરુણાનન્યપૂર્વેણ મમાતિપ્રીતિકારિણા

તતસ્ત્વં જટિલેશાન વરં બ્રૂહિ તપોધન ॥
અદેયં ન તવાસ્ત્યદ્ય મહોદ્યમપરાયણ

॥ ઈશાન ઉવાચ ॥ ॥
યદિ પ્રસન્નો દેવેશ વરયોગ્યોસ્મ્યહં યદિ ॥
તદેતદતુલં તીર્થં તવ નામ્નાસ્તુ શંકર

॥વિશ્વેશ્વર ઉવાચ ॥
ત્રિલોક્યાં યાનિ તીર્થાનિ ભૂર્ભુવઃસ્વઃ સ્થિતાન્યપિ ॥
તેભ્યોખિલેભ્યસ્તીર્થેભ્યઃ શિવતીર્થમિદં પરમ્

શિવજ્ઞાનમિતિ બ્રૂયુઃ શિવશબ્દાર્થચિંતકાઃ ॥
તચ્ચ જ્ઞાનં દ્રવીભૂતમિહ મે મહિમોદયાત્

અતો જ્ઞાનોદ નામૈતત્તીર્થં ત્રૈલોક્યવિશ્રુતમ્ ॥
અસ્ય દર્શનમાત્રેણ સર્વપાપૈઃ પ્રમુચ્યતે।

જ્ઞાનોદતીર્થસંસ્પર્શાદશ્વમેધફલં લભેત્ ॥
સ્પર્શનાચમનાભ્યાં ચ રાજસૂયાશ્વમેધયોઃ

ફલ્ગુતીર્થે નરઃ સ્નાત્વા સંતર્પ્ય ચ પિતામહાન્ ॥
યત્ફલં સમવાપ્નોતિ તદત્ર શ્રાદ્ધકર્મણા

ગુરુપુષ્યાસિતાષ્ટમ્યાં વ્યતીપાતો યદા ભવેત્ ॥
તદાત્ર શ્રાદ્ધકરણાદ્ગયાકોટિગુણં ભવેત્

યત્ફલં સમવાપ્નોતિ પિતૄન્સંતર્પ્ય પુષ્કરે ॥
તત્ફલં કોટિગુણિતં જ્ઞાનતીર્થે તિલોદકૈઃ

સન્નિહત્યાં કુરુક્ષેત્રે તમોગ્રસ્તે વિવસ્વતિ ॥
યત્ફલં પિંડદાનેન તજ્જ્ઞાનોદે દિને દિને

પિંડનિર્વપણં યેષાં જ્ઞાનતીર્થે સુતૈઃ કૃતમ્॥
મોદંતે શિવલોકે તે યાવદાભૂતસંપ્લવમ્

અષ્ટમ્યાં ચ ચતુર્દશ્યામુપવાસી નરોત્તમઃ ॥
પ્રાતઃ સ્નાત્વાથ પીતાંભસ્ત્વંતર્લિંગમયો ભવેત્

એકાદશ્યામુપોષ્યાત્ર પ્રાશ્નાતિ ચુલુકત્રયમ્ ॥
હૃદયે તસ્ય જાયંતે ત્રીણિ લિંગાન્યસંશયમ્

ઈશાનતીર્થે યઃ સ્નાત્વા વિશેષાત્સોમવાસરે ॥।
સંતર્પ્ય દેવર્ષિ પિતૄન્દત્ત્વા દાનમ સ્વશક્તિતઃ

તતઃ સમર્ચ્ય શ્રીલિંગં મહાસંભારવિસ્તરૈઃ ॥
અત્રાપિ દત્ત્વા નાનાર્થાન્કૃતકૃત્યોભવેન્નરઃ

ઉપાસ્ય સંધ્યાં જ્ઞાનોદે યત્પાપં કાલલોપજમ્ ।
ક્ષણેન તદપાકૃત્ય જ્ઞાનવાઞ્જાયતે દ્વિજઃ

શિવતીર્થમિદં પ્રોક્તં જ્ઞાનતીર્થમિદં શુભમ્ ॥
તારકાખ્યમિદં તીર્થં મોક્ષતીર્થમિદં ધુવમ્

સ્મરણાદપિ પાપૌઘો જ્ઞાનોદસ્ય ક્ષયેદ્ધ્રુવમ્ ॥
દર્શનાત્સ્પર્શનાત્સ્નાનાત્પાનાદ્ધર્માદિસંભવઃ

ડાકિનીશાકિની ભૂતપ્રેતવેતાલરાક્ષસાઃ ॥
ગ્રહાઃ કૂષ્માંડઝોટિંગાઃ કાલકર્ણી શિશુગ્રહાઃ

જ્વરાપસ્મારવિસ્ફોટદ્વિતીયકચતુર્થકાઃ ॥
સર્વે પ્રશમમાયાંતિ શિવર્તાર્થજલેક્ષણાત્॥

જ્ઞાનોદતીર્થપાનીયૈર્લિંગં યઃ સ્નાપયેત્સુધીઃ ॥
સર્વતીર્થોદકૈસ્તેન ધ્રુવં સંસ્નાપિતં ભવેત્

જ્ઞાનરૂપોહ મેવાત્ર દ્રવમૂર્તિં વિધાય ચ ॥
જાડ્યવિધ્વંસનં કુર્યાં કુર્યાં જ્ઞાનોપદેશનમ્

ઇતિ દત્ત્વા વરાઞ્છંભુસ્તત્રૈવાંતરધીયત ॥
કૃતકૃત્યમિવાત્માનં સોપ્યમંસ્તત્રિશૂલભૃત્

ઈશાનો જટિલો રુદ્રસ્તત્પ્રાશ્ય પરમોદકમ્॥
અવાપ્તવાન્પરં જ્ઞાનં યેન નિર્વૃતિમાપ્તવાન્

॥ સ્કંદ ઉવાચ ॥ ॥
કલશોદ્ભવ ચિત્રાર્થમિતિહાસં પુરાતનમ્ ॥
જ્ઞાનવાપ્યાં હિ યદ્વૃત્તં તદાખ્યામિ નિશામય

હરિસ્વામીતિ વિખ્યાતઃ કાશ્યામાસીદ્વિજઃ પુરા ॥
તસ્યૈકા તનયા જાતા રૂપેણાઽપ્રતિમા ભુવિ

ન સમા શીલસંપત્ત્યા તસ્યા કાચન ભૂતલે ॥
કલાકલાપકુશલા સ્વરેણજિતકોકિલા

ન નારી તાદૃગસ્તીહ ના ભરી કિન્નરી ન ચ [॥
વિદ્યાધરી ન નો નાગી ગંધર્વી નાસુરી ન ચ

સર્વસૌંદર્યનિલયા સર્વલક્ષણસત્ખનિઃ ॥
અધિશેતે ધ્રુવં ધ્વાંતં તન્મૌલિં બ્રધ્ન સાધ્વસાત્

તદાસ્ય શરણં યાતો મન્યે દર્શભયાચ્છશી ॥
દિવાપિ ન ત્યજેત્તાં તુ ત્રસ્તશ્ચંડમરીચિતઃ

તદ્ભ્રૂર્ભ્રમરરાજીવ ગંડપત્રલતાંતરે ॥
ઉદંચન્ન્યંચદુડ્ડીન ગતેરભ્યાસભાજિની

તચ્ચારુલોચનક્ષેત્રે વિચરંતૌ ચ ખંજનૌ ॥
સદૈવ શારદીં પ્રીતિં નિર્વિશેતે નિજેચ્છયા

સુદત્યા રદનશ્રેણી છેદેષુ વિષમેષુણા ॥
વિહિતા કાંચની રેખા ક્વેંદાવેતાવતી કલા

પ્રાયો મદન ભૂપાલ હર્મ્ય રત્નાંતરે શુભે ॥
જિતપ્રવાલસુચ્છાયે તસ્યા રદનવાસસી

સ્વર્ગે મર્ત્યે ચ પાતાલે નૈષા રેખા ક્વચિત્સ્ત્રિયામ્॥
તત્કંઠરેખાત્રિતય વ્યાજેન શપતે સ્મરઃ

શંકે ચિત્ત ભુવો રાજ્ઞો લસત્પટકુટીદ્વયમ્ ॥
અનર્ઘ્યરત્નકોશાઢ્યં તમ્યા વક્ષોરુહદ્વયમ્

અનંગભૂ નિયમતોઽદૃશ્યે મધ્યે નતભ્રુવઃ ॥
રોમાલીલક્ષિકામૂર્ધ્વામિવ યષ્ટિં વિધિર્વ્યધાત્

તસ્યા નાભીદરીં પ્રાપ્ય કંદર્પોઽનંગતા ગતઃ ॥
પુનઃ પ્રાપ્તુમિવાંગાનિ તપ્યતે પરમં તપઃ

ગુરુણૈતન્નિતંબેન મહામન્મથ દીક્ષયા ॥
ભુવિ કે કે યુવાનો ન સ્વાધીના પ્રાપિતાદૃશામ્

ઊરુસ્તંભેન ચૈતસ્યાઃ સ્તંભવત્કસ્યનો મનઃ ॥
તસ્તંભેન મુને વાપિ સુવૃત્તેન સુવર્તનમ્

પાદાંગુષ્ઠનખજ્યોતિઃ પ્રભયા કસ્ય ન પ્રભા ॥
વિવેકજનિતાઽધ્વંસિ મુને તસ્યા મૃગીદૃશઃ ॥

સા પ્રત્યહં જ્ઞાનવાપ્યાં સ્નાયં સ્નાયં શિવાલયે ॥
સંમાર્જનાદિ કર્માણિ કુરુતેઽનન્યમાનસા

તત્પાદપ્રતિબિંબેષુ રેખા શષ્પાંકુરં ચરન્ ॥
નાન્યદ્વનાંતરં યાતિ કાશ્યાં યૂનાં મનોમૃગઃ

તદાસ્ય પંકજં હિત્વા યૂનાં નેત્રાલિમાલયા ॥
ન લતાંતરમાસેવિ અપ્યામોદપ્રસૂનયુક્

સુલોચનાપિ સા કન્યા પ્રેક્ષેતાસ્યં ન કસ્યચિત્ ॥
સુશ્રવા અપિ સા બાલા નાદત્તે કસ્યચિદ્વચઃ

સુશીલા શીલસંપન્ના રહસ્તદ્વિરહાતુરૈઃ ॥
પ્રાર્થિતાપિ સુરૂપાઢ્યૈર્નાભિલાષં બબંધ સા

ધનૈસ્તસ્યાજનેતાપિ યુવભિઃ પ્રાર્થિતો બહુ ॥
નાશકત્તાં સુલીલાં સદાતું શીલોર્જિતશ્રિયમ્

જ્ઞાનોદતીર્થભજનાત્સા સુશીલા કુમાગ્કિઆ ॥
બહિરંતસ્તદાઽદ્રાક્ષીત્સર્વલિંગમયં જગત

કદાચિદેકદા તાં તુ પ્રસુપ્તાં સદનાંગણે ॥
મોહિતો રૂપસંપત્ત્યા કશ્ચિદ્વિદ્યાધરોઽહરત્

વ્યોમવર્ત્મનિતાં રાત્રૌ યાવન્મલયપર્વતમ્ ॥
સ નિનીષતિ તાવચ્ચ વિદ્યુન્માલી સમાગતઃ

રાક્ષસો ભીષણવપુઃ કપાલકૃતકુંડલઃ ॥
વસારુધિરલિપ્તાંગઃ શ્મશ્રુલઃ પિંગલોચનઃ

રાક્ષસ ઉવાચ ॥ ॥
મમદૃગ્ગોચરં યાતો વિદ્યાધરકુમારક ॥
અદ્ય ત્વામેતયા સાર્ધં પ્રેષયામિ યમાલયમ્

ઇતિ શ્રુત્વાથ સા વાક્યં વ્યાઘ્રાઘ્રાતા મૃગી યથા ॥
ચકંપેઽતીવ સંભીતા કદલીદલવન્મુહુઃ

નિજઘાન ત્રિશૂલેન રક્ષો વિદ્યાધરં ચ તમ્ ॥
વિદ્યાધરકુમારોપિ નિતરાં મધુરાકૃતિઃ

તદ્ભીષણત્રિશૂલેન ભિન્નોસ્કો મહાબલઃ ॥
જઘાન મુષ્ટિઘાતેન વજ્રપાતોપમેન તમ્

નરમાંસવસામત્તં વિદ્યુન્માલિનમાહવે ॥
ચૂર્ણિતો મુષ્ટિપાતેન સોઽપતદ્વસુધાતલે

રાક્ષસો મૃત્યુવશગો વજ્રેણેવ મહીધરઃ ॥
વિદ્યાધરોપિ તચ્છૂલઘાતેન વિકલીકૃતઃ

ઉવાચ ગદ્ગદં વાક્યં વિઘૂર્ણિત વિલોચનઃ ॥
પ્રિયે મુધા સમાનીતા સુશિત્યર્ધોક્તિમુચ્ચરન્

જહૌ પ્રાણાન્રણે વીરસ્તાં પ્રિયાં પરિતઃ સ્મરન્

અનન્યપૂર્વસંસ્પર્શ સુખં સમનુભૂય સા ॥
તમેવ ચ પતિં મત્વા ચક્રે શોકાગ્નિસાત્તનુમ્

લિંગત્રયશરીરિણ્યાસ્તસ્યાઃ સાન્નિધ્યતઃ સ હિ ॥
દિવ્યં વપુઃ સમાસાદ્ય રાક્ષસસ્ત્રિદિવં યયૌ

રણે પણીકૃતપ્રાણો વિદ્યાધરસુતોપિ સઃ ॥
અંતે પ્રિયાં સ્મરન્પ્રાપ જનુર્મલયકેતુતઃ

ધ્યાયંતી સાપિ તં બાલા વિદ્યાધરકુમારકમ્॥
વિરહાગ્નૌ વિસૃષ્ટાસુઃ કર્ણાટે જન્મભાગભૂત્

સુતો મલયકેતોસ્તાં કાલેન પરિણીતવાન્ ॥
માલ્યકેતુરનંગશ્રીઃ પિત્રા દત્તાં કલાવતીમ્

સાપિ પ્રાગ્વાસનાયોગાલ્લિંગાર્ચનરતા સતી ॥
હિત્વા મલયજક્ષોદં વિભૂતિં બહ્વમંસ્ત વૈ॥

મુક્તા વૈદૂર્ય માણિક્ય પુષ્પરાગેભ્ય એવ સા ॥
મેને રુદ્રાક્ષનેપધ્યમનર્ઘ્યં ગર્ભસુંદરી

કલાવતી માલ્યકેતું પતિં પ્રાપ્ય પતિવ્રતા ॥
અપત્યત્રિતયં લેભે દિવ્યભોગસમૃદ્ધિભાક્

એકદા કશ્ચિદૌદીચ્યો માલ્યકેતું નરેશ્વરમ્ ॥
ચિત્રકૃચ્ચિત્રપટિકાં ચિત્રાં દર્શિતવાનથ

તાં તુ ચિત્રપટીં રાજા કલાવત્યૈ સમર્પયત્ ॥
સાથ ચિત્રપટીં રમ્યાં સંપ્રહૃષ્ટતનૂરુહા

મુહુર્મુહુઃ પ્રપશ્યંતી રહસિ પ્રાણદેવતામ્ ॥
વિસસ્માર સ્વમપિ ચ સમાધિસ્થેવ યોગિની

ક્ષણમુન્મીલ્ય નયને કૃત્વા નેત્રાતિથિં પટીમ્ ॥
તર્જન્યગ્રમથોત્ક્ષિપ્ય સ્વાત્માનં સમબોધયત્

સંભેદોયમસે રમ્ય ઉપલોલાર્કમગ્રતઃ ॥
ઉપશ્રીકેશવપદં વરણૈષા સરિદ્વરા

સ્વગેં પ્રાર્થિતસંસ્પર્શા સૈષા સ્વર્ગતરંગિણી ॥
ઉદગ્વહાભિલષ્યંતિ યાં દિવોદ્યુસદઃ સદા

અલક્ષ્યામોક્ષલક્ષ્મી ર્યા વેદાંતે પરિપઠ્યતે ॥
વિમુક્તયે સતાં સૈષા શ્રીમતી મણિકર્ણિકા

મરણં મંગલં યત્ર સફલં યત્ર જીવિતમ્ ॥
સ્વર્ગસ્તૃણાયતે યત્ર સૈષા શ્રીમણિકર્ણિકા॥

યત્ર સંપત્તિસંભારાન્વિશ્રાણ્ય નિધનેચ્છયા ॥
યતિવ્રતં સમાલંબ્ય તિષ્ઠતે મૂલકંદભુક્

યત્ર ત્રિમાર્ગં ગાંગં ગાં માર્ગમાણોમૃતાન્હરઃ ॥
સ્વમૌલિબાલચંદ્રેણ મુક્તિમાર્ગં પ્રદર્શયન્

સંસારં યત્ર દુર્વારં પ્રતારયતિ શંકરઃ ॥
મૃતા અપ્યમૃતાયંતે કર્ણધારાદ્યતો નરાઃ

સંસારાસારપદવી યત્ર સ્યાદદવીયસી ॥
કર્ણે જપાન્મહેશાનાત્કરુણા વરુણાલયાત્

અનેક ભવસંભૂત પ્રભૂત સુકૃતૈર્નરાઃ ॥
કર્ણે જપં ભવં યત્ર લભંતે તે ભવાપહમ્

સ્વીકૃત્ય ક્ષેત્રસંન્યાસં યદ્બલેન મહાધિયઃ ॥
તૃણં કૃતાતં મન્યંતે સેયં શ્રીમણિકર્ણિકા

તૃણીકૃત્ય નિજં દેહં યત્ર રાજર્ષિસત્તમઃ ॥
હરિશ્ચંદ્રઃ સપત્નીકો વ્યક્રીણાદ્ભૂરયં હિ સા

અભિલષ્યંતિ યત્રત્યમપિ વૈકુણ્ઠવાસિનઃ ॥
સૈકતં મૃદુલં તલ્પં સૈષા શ્રીમણિકર્ણિકા ॥

અનેક જન્મ જનિત કર્મસૂત્રનિયંત્રણમ્ ॥
ઉન્મુચ્ય યત્ર મુક્તાઃ સ્યુઃ સૈષા શ્રીમણિકર્ણિકા

સત્યલોકેઽપિ યે લોકાસ્તેઽર્થયંતિ નિરંતરમ્ ॥
યામહો દીર્ઘનિદ્રાયૈ સેયં શ્રીમણિકર્ણિકા

અયં હિ સ કુલસ્તંભો યત્ર શ્રીકાલભૈરવઃ ॥
ક્ષેત્રપાપકૃતઃ શાસ્તિ દર્શયંસ્તીવ્રયાતનામ્

અન્યત્ર વિહિતં પાપં નશ્યેત્કાશીનિરીક્ષણાત્ ॥
કાશ્યાં કૃતાનાં પાપાનાં દારુણેયં તુ યાતના

કપાલમોચનં તીર્થમેતત્તદપિ પાવનમ્ ॥
કપાલં પતિતં યત્ર વિધેર્ભૈરવપાણિતઃ

ઋણત્રયાદ્વિમુચ્યંતે યત્ર સ્નાતા નરોતમાઃ ॥
તીર્થં વિશુદ્ધિજનકં તદેતદૃણમોચનમ્

પ્રણવાખ્યં પરંબ્રહ્મ યત્ર નિત્યં પ્રકાશતે ॥
સપંચાયતનોપેત ૐકારેશોયમદ્ભુતઃ

અશ્ચ ઉશ્ચ મકારશ્ચ નાદોબિંદુશ્ચ પંચમઃ ॥
પંચાત્મકં પરંબ્રહ્મ યત્ર નિત્યં પ્રકાશતે

એષા મત્સ્યોદરી રમ્યા યત્સ્નાતો માનવોત્તમઃ ॥
માતુર્જાતૂદરદરીં ન વિશેદેષ નિશ્ચયઃ

ત્રિલોચનોયં ભગવાન્કુર્યાદેવ ત્રિલોચનમ્॥
નિજભક્તં કૃપાયુક્તસ્ત્વપિ દેશાતંર સ્થિતમ્

અસૌ કામેશ્વરો દેવો યઃ કામાન્પૂરયેત્સતામ્ ॥
દુર્વાસા અપિ યત્રાપ નિજકામમહોદયમ્

સ્વયં લીનો મહેશોત્ર ભક્તકામસમૃદ્ધયે ॥
તસ્માત્સ્વર્લીનસંજ્ઞાસ્ય દેવદેવસ્ય શૂલિનઃ

વારાણસ્યાં મહાદેવો યઃ પુરાણેષુ પઠ્યતે ॥
ક્ષેત્રાભિમાની ભગવાંસ્તત્પ્રાસાદોયમદ્ભુતઃ

અસૌ સ્કંદેશ્વરો દેવઃ શ્રદ્ધયા યદ્વિલોકનાત્ ॥
આજન્મબ્રહ્મચર્યસ્ય ફલમાપ્નોતિ માનવઃ

વિનાયકેશ્વરશ્ચાયં સર્વસિદ્ધિ પ્રદાયકઃ ॥
યત્સેવયા પ્રણશ્યંતિ નૃણાં સર્વે વિનાયકાઃ

ઇયં વારાણસી દેવી સાક્ષાન્મૂર્ત્તિમયી શુભા ॥
યસ્યા વિલોકનાત્પુંસાં ભૂયો નો ગર્ભસંભવઃ॥

પાર્વતીશ્વરલિંગસ્ય મહદાયતનં ત્વિદમ્ ॥
યત્ર નિત્યં મહેશાનો ગૌર્યા સહ વિમુક્તિદઃ

એષ ભૃંગીશ્વરઃ શ્રીમાન્મહાપાતકનાશનઃ ॥
જીવન્મુક્તોઽભવદ્ભૃંગી યસ્ય લિંગસ્ય સેવયા

ચતુર્વેદેશ્વરશ્ચૈષ ચતુર્વેદધરો વિધિઃ ॥
લભેદ્યદ્વીક્ષણાદ્વિપ્રો વેદાધ્યયનજં ફલમ્

યજ્ઞૈઃ સંસ્થાપિતં ચૈતલ્લિંગં યજ્ઞેશ્વરાભિધમ્ ॥
યદર્ચનાલ્લભેન્મર્ત્યઃ સર્વયાગફલં મહત્

પુરાણેશ્વર નામૈતલ્લિંગમષ્ટાદશાંગુલમ્ ॥
અષ્ટાદશાનાં વિદ્યાનાં સ્યાદાધારો યદીક્ષણાત્

ધર્મશાસ્ત્રેશ્વરશ્ચાયં સ્મૃતિભિશ્ચ પ્રતિષ્ઠિતઃ ॥
સ્મૃત્યધ્યયનજં પુણ્યં યદ્વિલોકનતો ભવેત્

સારસ્વતમિદં લિંગં સર્વજાડ્યવિનાશકૃત્ ॥
સર્વતીર્થેશ્વરં લિંગમેતત્સદ્યો વિશુદ્ધિદમ્

શૈલેશ્વરસ્ય લિંગસ્ય મંડપોયં મહાદ્ભુતઃ ॥
સર્વેષાં રત્નજાતાનાં યો બિભર્તિ પરાં શ્રિયમ્

સપ્તસાગરસંજ્ઞં વૈ લિંગમેતન્મનોહરમ્ ॥
યદ્વીક્ષણાલ્લભેન્મર્ત્યઃ સપ્તાબ્ધિસ્નાનજં ફલમ્

અસૌ મંત્રેશ્વરઃ શ્રીમાન્મંત્રજાપ્યફલપ્રદઃ ॥
સપ્તકોટિમહામંત્રૈઃ સ્થાપિતો યઃ પુરા યુગે

ત્રિપુરેશસ્ય લિંગસ્ય પુરઃ કુંડમિદં મહત્ ॥
ત્રિપુરૈઃ ખાનિતં પૂર્વં ત્રિપુરારિપ્રિયં પરમ્

ઇદં વાણેશ્વરં લિંગં સહસ્રભુજપૂજિતમ્ ॥
દ્વિભુજસ્યાપિ બાણસ્ય સહસ્રભુજહેતુકમ્

વૈરોચનેશ્વરશ્ચૈષ પુરઃ પ્રહ્લાદકેશવાત્ ॥
બલિકેશવનામાસાવેષ નારદકેશવઃ

આદિકેશવ પૂર્વેણ ત્વયમાદિત્યકેશવઃ ॥
ભીષ્મકેશવનામાસૌ દત્તાત્રેયેશ્વરસ્ત્વયમ્

દત્તાત્રેયેશ્વરાત્પૂર્વમેષ આદિ ગદાધરઃ ॥
ભૃગુકેશવનામાસાવેષ વામનકેશવઃ

નરનારાયણાવેતૌ યજ્ઞવારાહકેશવઃ ॥
વિદારનારસિંહોયં ગોપીગોવિંદ એષ હ

એષ લક્ષ્મીનૃસિંહસ્ય પ્રાસાદો રત્નકેતનઃ ॥
યસ્ય પ્રસાદાત્પ્રહ્લાદઃ પદમૈંદ્રમવાપ્તવાન્

અખર્વસિદ્ધિદઃ પુંસામેષ ખર્વવિનાયકઃ ॥
શેષમાધવનામાસૌ શેષેણ સ્થાપિતઃ પુરા

યસ્ય ભક્તા ન દહ્યંતે ત્વપિ સંવર્તવહ્નિના ॥
શંખમાધવનામાસૌ શંખં હત્વાત્ર સંસ્થિતઃ

ઇદં સારસ્વતં સ્રોતઃ પરં બ્રહ્મરસાયનમ્ ॥
સરસ્વત્યા મહાનદ્યાઃ સંગમો યત્ર ગંગયા

યત્રાપ્લુતા નરા ભૂયઃ સંભવંતિ ન ભૂતલે ॥
શ્રીબિંદુમાધવસ્ત્વેષ સાક્ષાલ્લક્ષ્મીપતિઃ પરઃ

શ્રદ્ધયા યં નમન્મર્ત્યો ન વસેદ્ગર્ભવેશ્મનિ ॥
ન દારિદ્ર્યમવાપ્નોતિ વ્યાધિભિર્નાભિભૂયતે

બિંદુમાધવભક્તો યસ્તં યમોપિ નમસ્યતિ ॥
પ્રણવાત્મા ય એકોઽસ્તિ નાદબિંદુ સ્વરૂપધૃક્

અમૂર્તં યત્પરં બ્રહ્મ બિંદુમાધવ એવ સઃ ॥
એતત્પંચનદં તીર્થં પંચબ્રહ્માત્મસંજ્ઞકમ્

યત્ર સ્નાતો ન ગૃહ્ણીયાચ્છરીરં પાંચભૌતિકમ્ ॥
એષા સા મંગલાગૌરી કાશ્યાં પરમમંગલમ્

યત્પ્રસાદાદવાપ્નોતિ નરોઽત્ર ચ પરત્ર ચ ॥
મયૂખાદિત્યસંજ્ઞોયં રશ્મિમાલી તમોપહઃ

ગભસ્તીશો મહાલિંગમેતદ્દિવ્યમહઃપ્રદમ્ ॥
મૃકંડુસૂનુનાપ્યત્ર તપસ્તપ્તં પુરા મહત્

લિંગં સંસ્થાપ્ય પરમં સ્વનામ્નાયુઃપ્રદં પરમ્ ॥
કિરણેશ્વરનામૈતલ્લિંગં ત્રૈલોક્યવિશ્રુતમ્

સકૃન્ન તમિદં લોકં નયેત્કિરણમાલિનઃ ॥
ધૌતપાપેશ્વરં લિંગમેતત્પાતકધાવનમ્

નિર્વાણનરસિંહોયં ભક્તનિર્વાણકારણમ્ ॥
મણિપ્રદીપનાગોયં મહામણિવિભૂષણઃ

યદર્ચનાન્નરો જાતુ ન નાગૈઃ પરિભૂયતે ॥
કપિલેશમિદં લિંગં કપિલેન પ્રતિષ્ઠિતમ્॥

મુચ્યંતે કપયોપ્યસ્ય દર્શનાત્કિમુ માનવાઃ ॥
પ્રિયવ્રતેશ્વરં લિંગં મહદેતત્પ્રકાશતે

યસ્યાર્ચનાલ્લભેજ્જંતુઃ પ્રિયત્વં સર્વજન્તુષુ ॥
ઇદમાયતનં શ્રેષ્ઠં મણિમાણિક્યનિર્મિતમ્

શ્રીમતઃ કાલરાજસ્ય કલિકાલાર્તિહારિણઃ ॥
નિજભક્તં જનં પાતિ યઃ પાપાત્પાપભક્ષણઃ

ક્ષેત્રવિઘ્નકરાન્પાપાન્યાતયન્યાતના શતૈઃ ॥
ઇયં મંદાકિની રમ્યા તપસ્તપ્તુમિહાગતા

કાશીવાસસુખં પ્રાપ્ય નાદ્યાપિ દિવમીહતે ॥
સ્નાત્વાત્ર સંતર્પ્ય પિતૄઞ્છ્રાદ્ધં કૃત્વા વિધાનતઃ

નરો ન નરકં પશ્યેદપિ દુષ્કૃતકર્મકૃત્ ॥
યાનિ કાનિ ચ લિંગાનિ કાશ્યાં સંતિ સહસ્રશઃ

રત્નભૂતમિદં તેષુ લિંગં રત્નેશ્વરાભિધમ્ ॥
રત્નેશ્વરપ્રસાદેન ભુક્ત્વા રત્નાન્યનેકશઃ

પુરુષાર્થમહારત્નં નિર્વાણં કો ન લબ્ધવાન્ ॥
કૃત્તિવાસેશ્વરસ્યૈષા મહાપ્રાસાદનિર્મિતિઃ ॥

યાં દૃષ્ટ્વાપિ નરો દૂરાત્કૃત્તિવાસઃ પદં લભેત્ ॥
સર્વેષામપિ લિંગાનાં મૌલિત્વં કૃત્તિવાસસઃ

ૐકારેશઃ શિખા જ્ઞેયા લોચનાનિ ત્રિલોચનઃ ॥
ગોકર્ણભારભૂતેશૌ તત્કર્ણૌ પરિકીર્તિતૌ

વિશ્વેશ્વરાવિમુક્તૌ ચ દ્વાવેતૌ દક્ષિણૌ કરૌ ॥
ધર્મેશમણિકર્ણેશૌ દ્વૌ કરૌ દક્ષિણેતરૌ

કાલેશ્વરકપર્દીશૌ ચરણાવતિનિર્મલૌ ॥
જ્યેષ્ઠેશ્વરો નિતંબશ્ચ નાભિર્વૈ મધ્યમેશ્વરઃ

કપર્દોસ્ય મહાદેવઃ શિરોભૂષા શ્રુતીશ્વરઃ ॥
ચંદ્રેશો હૃદયં તસ્ય આત્મા વીરેશ્વરઃ પરઃ

લિંગં તસ્ય તુ કેદારઃ શુક્રં શુક્રેશ્વરં વિદુઃ ॥
અન્યાનિ યાનિ લિંગાનિ પરઃ કોટિ શતાનિ ચ

જ્ઞેયાનિ નખલોમાનિ વપુષો ભૂષણાન્યપિ ॥
યાવેતૌ દક્ષિણૌ હસ્તૌ નિત્યનિર્વાણદૌ હિ તૌ

જંતૂનામભયં દત્ત્વા પતતાં મોહસાગરે ॥
ઇયં દુર્ગા ભગવતી પિતૃલિંગમિદં પરમ્

ઇયં હિ ચિત્રઘંટેશી ઘંટાકર્ણ હ્રદસ્ત્વયમ્ ॥
ઇયં સા લલિતા ગૌરી વિશાલાક્ષીયમદ્ભુતા

આશાવિનાયકસ્ત્વેષ ધર્મકૂપોયમદ્ભુતઃ ॥
યત્ર પિંડાન્નરો દત્ત્વા પિતૄન્બ્રહ્મપદં નયેત્

એષા વિશ્વભુજા દેવી વિશ્વૈકજનની પરા ॥
અસૌ બંદી મહાદેવી નિત્યં ત્રૈલોક્યવંદિતા

નિગડસ્થાનપિ જનાન્પાશાન્મોચયતિ સ્મૃતા॥
દશાશ્વમેધિકં તીર્થમેતત્ત્રૈલોક્યવંદિતમ્

યત્રાહુતિત્રયેણાપિ અગ્નિહોત્રફલં લભેત્ ॥
પ્રયાગાખ્યમિદં સ્રોતઃ સર્વતીર્થોત્તમોત્તમમ્

અશોકાખ્યમિદં તીર્થં ગંગાકેશવ એષ વૈ॥
મોક્ષદ્વારમિદં શ્રેષ્ઠં સ્વર્ગ દ્વારમિદં વિદુઃ

ઇતિ શ્રીસ્કાંદે મહાપુરાણ એકાશીતિસાહસ્ર્યાં સંહિતાયાં ચતુર્થે કાશીખંડે પૂર્વાર્દ્ધે જ્ઞાનવાપીવર્ણનં નામ ત્રયસ્ત્રિંશત્તમોઽધ્યાયઃ