સ્કંદ પુરાણ · અધ્યાય 4.32

॥ અગસ્ત્ય ઉવાચ ॥ ॥
બર્હિયાન સમાચક્ષ્વ હરિકેશસમુદ્ભવમ્ ॥
કોસૌ કસ્ય સુતઃ શ્રીમાન્કીદૃગસ્ય તપો મહત્

કથં ચ દેવદેવસ્ય પ્રિયત્વં સમુપેયિવાન્ ॥
કાશીવાસિજનીનોભૂત્કથં વા દંડનાયકઃ

એતદિચ્છામ્યહં શ્રોતું પ્રસાદં કુરુ મે વિભો ॥
અન્નદત્વં ચ સંપ્રાપ્તઃ કથમેષ મહામતિઃ

સંભ્રમો વિભ્રમશ્ચોભૌ કથં તદનુગામિનૌ ॥
વિભ્રાંતિકારિણૌ ક્ષેત્રવૈરિણાં સર્વદા નૃણામ્

॥ સ્કંદ ઉવાચ ॥ ॥
સમ્યગાપૃચ્છિ ભવતા કાશીવાસિસમાહિતમ્ ॥
કુંભસંભવ વિપ્રર્ષે દંડપાણિ કથાનકમ્

યદાકર્ણ્ય નરઃ પ્રાજ્ઞ કાશીવાસસ્ય યત્ફલમ્ ॥
નિષ્પ્રત્યૂહં તદાપ્નોતિ વિશ્વભર્ત્તુરનુગ્રહાત્

રત્નભદ્ર ઇતિ ખ્યાતઃ પર્વતે ગંધમાદને ॥
યક્ષઃ સુકૃતલક્ષશ્રીઃ પુરા પરમ ધાર્મિકઃ

પૂર્ણભદ્રં સુતં પ્રાપ્ય સોઽભૂત્પૂર્ણમનોરથઃ ॥
વયશ્ચરમમાસાદ્ય ભુક્ત્વા ભોગાનનેકશઃ

શાંભવેનાથ યોગેન દેહમુત્સૃજ્ય પાર્થિવમ્ ॥
આસસાદાશવં શાંતં શાંતસર્વેંદ્રિયાર્થકઃ

પિતર્યુપરતેસોઽથ પૂર્ણભદ્રો મહાયશાઃ ॥
સુકૃતોપાત્તવિભવ ભવસંભોગભુક્તિભાક્

સર્વાન્મનોરથાઁલ્લેભે વિના સ્વર્ગૈકસાધનમ્ ॥
ગાર્હસ્થ્યાશ્રમ નેપથ્યં પથ્યં પૈતામહં મહત્

સંસારતાપસંતપ્તાવયવામૃતસીકરમ્ ॥
અપત્યં પતતાં પોતં બહુક્લેશમહાર્ણવે

પૂર્ણભદ્રોઽથ સંવીક્ષ્ય મંદિરં સર્વસુંદરમ્ ॥
તદ્બાલકોમલાલાપ વિકલં ત્યક્તમંગલમ્

શૂન્યં દરિદ્રહૃદિવ જીર્ણારણ્યમિવાથવા ॥
પાંથવત્પ્રાંતરમિવ ખિન્નોઽતીવાનપત્યવાન્

આહૂય ગૃહિણી સોઽથ યક્ષઃ કનકકુંડલામ્ ॥
ઉવાચ યક્ષિણીં શ્રેષ્ઠાં પૂર્ણભદ્રો ઘટોદ્ભવ

ન હર્મ્યં સુખદં કાંતે દર્પણોદરસુંદરમ્ ॥
મુક્તા ગવાક્ષસુભગં ચંદ્રકાંતશિલાજિરમ્

પદ્મરાગેંદ્રનીલાર્ચિરર્ચિતાટ્ટાલકં ક્વણત્ ॥
વિદ્રુમસ્તંભશોભાઢ્યં સ્ફુરત્સ્ફટિકકુડ્યવત્

પ્રેંખત્પતાકાનિકરં મણિમાણિક્યમાલિતમ્॥
કૃષ્ણાગુરુમહાધૂપ બહુલામોદમોદિતમ્

અનર્ઘ્યાસનસંયુક્તં ચારુપર્યંકભૂષિતમ્ ॥
રમ્યાર્ગલકપાટાઢ્યં દુકૂલચ્છન્નમંડપમ્

સુરમ્યરતિશાલાઢ્યં વાજિરાજિવિરાજિતમ્ ॥
દાસદાસીશતાકીર્ણં કિંકિણીનાદનાદિતમ્

નૂપુરારાવસોત્કંઠ કેકિકેકારવાકુલમ્ ॥
કૂજત્પારાવત કુલં ગુરુસારીકથાવરમ્

ખેલન્મરાલયુગલં જીવં જીવકકાંતિમત્ ॥
માલ્યાહૂત દ્વિરેફાણાં મંજુગુંજારવાવૃતમ્

કર્પૂરૈણ મદામોદ સોદરાનિલવીજિતમ્ ॥
ક્રીડામર્કટદંષ્ટ્રાગ્રી કૃતમાણિક્યદાડિમમ્

દાડિમીબીજસંભ્રાંતશુકતુંડાત્તમૌક્તિકમ્ ॥
ધનધાન્યસમૃદ્ધં ચ પદ્માલયમિવાપરમ્

કમલામોદગર્ભં ચ ગર્ભરૂપં વિના પ્રિયે ॥
ગર્ભરૂપમુખં પ્રેક્ષ્યે કથં કનકકુડલે

યદ્યુપાયોઽસ્તિ તદ્બ્રૂહિ ધિગપુત્રસ્ય જીવિતમ્ ॥
સર્વશૂન્યમિવાભાતિ ગૃહમેતદનંગજમ્

ધિગેતત્સૌધસૌંદર્યં ધિગેતદ્ધનસંચયમ્ ॥
વિનાપત્યં પ્રિયતમે જીવિતં ચ ધિગાવયોઃ

પ્રલપંતમિવ પ્રોચ્ચૈઃ પ્રિયં કનકકુંડલા ॥
બભાષેંઽતર્વિનિઃશ્વસ્ય યક્ષિણી સા પતિવ્રતા

॥ કનકકુંડલોવાચ ॥ ॥
કિમર્થં ખિદ્યસે કાંત જ્ઞાનવાનસિ યદ્ભવાન્ ॥
અત્રોપાયોઽસ્ત્યપત્યાપ્ત્યૈ વિસ્રબ્ધમવધારય

કિમુદ્યમવતાં પુંસાં દુર્લભં હિ ચરાચરે ॥
ઈશ્વરાર્પિતબુદ્ધીનાં સ્ફુંરંત્યગ્રે મનોરથાઃ

દૈવં હેતું વદંત્યેવં ભૃશં કાપુરુષાઃ પતે ॥
સ્વયં પુરાકૃતં કર્મ દૈવં તચ્ચ ન હીતરત્

તતઃ પૌરુષમાલંબ્ય તત્કર્મ પરિશાંતયે ॥
ઈશ્વરં શરણં યાયાત્સર્વકારણકારણમ્

અપત્યં દ્રવિણં દારા હારા હર્મ્ય હયા ગજાઃ ॥
સુખાનિ સ્વર્ગમોક્ષૌ ચ ન દૂરે શિવભક્તિતઃ

વિધાતુઃ શાંભવીં ભક્તિં પ્રિય સર્વે મનોરથાઃ ॥
સિદ્ધયોષ્ટૌ ગૃહદ્વારં સેવંતે નાત્ર સંશયઃ

નારાયણોપિ ભગવાનંતરાત્મા જગત્પતિઃ ॥
ચરાચરાણામવિતા જાતઃ શ્રીકંઠસેવયા

બ્રહ્મણઃ સૃષ્ટિકર્ત્તૃત્વં દત્તં તેનૈવ શંભુના ॥
ઇંદ્રાદયો લોકપાલા જાતા શંભોરનુગ્રહાત્

મૃત્યુંજયં સુતં લેભે શિલાદોપ્યનપત્યવાન્ ॥
શ્વેતકેતુરપિ પ્રાપ જીવિતં કાલપાશતઃ

ક્ષીરાર્ણવાધિપતિતામુપમન્યુરવાપ્તવાન્ ॥
અંધકોપ્યભવદ્ભૃંગી ગાણપત્યપદોર્જિતઃ

જિગાય શાર્ઙ્ગિણં સંખ્યે દધીચિઃ શંભુસેવયા ॥
પ્રાજાપત્યપદં પ્રાપ દક્ષઃ સંશીલ્ય શંકરમ્

મનોરથપથાતીતં યચ્ચ વાચામગોચરમ્॥
ગોચરો ગોચરીકુર્યાત્તત્પદં ક્ષણતો મૃડઃ

અનારાધ્ય મહેશાનં સર્વદં સર્વદેહિનામ્ ॥
કોપિ ક્વાપિ કિમપ્યત્ર ન લભેતેતિ નિશ્ચિતમ્

તસ્માત્સર્વપ્રયત્નેન શંકરં શરણં વ્રજ ॥
યદિચ્છસિ પ્રિયં પુત્રં પ્રિયસર્વજનીનકમ્

ઇતિ શ્રુત્વા વચઃ પત્ન્યાઃ પૂર્ણભદ્રઃ સ યક્ષરાટ્ ॥
આરાધ્ય શ્રીમહાદેવં ગીતજ્ઞો ગીતવિદ્યયા

દિનૈઃ કતિપયૈરેવ પરિપૂર્ણમનોરથઃ ॥
પુત્રકામમવાપોચ્ચૈસ્તસ્યાં પત્ન્યાં દૃઢવ્રતઃ

નાદેશ્વરં સમભ્યર્ચ્ય કૈઃ કૈર્નાપિ સ્વચિંતિતમ્ ॥
તસ્માત્કાશ્યાં પ્રયત્નેન સેવ્યો નાદેશ્વરો નૃભિઃ

અંતર્વત્ન્યથ કાલેન તત્પત્ની સુષુવે સુતમ્ ॥
તસ્ય નામ પિતા ચક્રે હરિકેશ ઇતિ દ્વિજ

પ્રીતિદાયં દદૌ ચાથ ભૂરિપુત્રાનનેક્ષણાત્ ॥
પૂર્ણભદ્રસ્તથાગસ્ત્ય હૃષ્ટા કનકકુંડલા

બાલોઽપિ પૂર્ણચંદ્રાભ વદનો મદનોપમઃ ॥
વૃદ્ધિં પ્રતિક્ષણં પ્રાપ શુક્લપક્ષ ઇવોડુરાટ્

યદાષ્ટવર્ષદેશીયો હરિકેશોઽભવચ્છિશુઃ ॥
નિત્યં તદાપ્રભૃત્યેવં શિવમેકમમન્યત

પાંસુક્રીડનસક્તોપિ કુર્યાલ્લિંગં રજોમયમ્ ॥
શાદ્વલૈઃ કોમલતૃણૈઃ પૂજયેચ્ચ સ કૌતુકમ્

આકારયતિ મિત્રાણિ શિવનામ્નાઽખિલાનિ સઃ ॥
ચંદ્રશેખરભૂતેશ મૃત્યુંજય મૃડેશ્વરઃ

ધૂર્જટે ખંડપરશો મૃડાનીશ ત્રિલોચન ॥
ભર્ગશંભોપશુપતે પિનાકિન્નુગ્રશંકર

શ્રીકંઠનીલકંઠેશ સ્મરારે પાર્વતીપતે ॥
કપાલિન્ભાલનયન શૂલપાણે મહેશ્વર

અજિનાંબરદિગ્વાસઃ સ્વર્ધુની ક્લિન્નમૌલિજ ॥
વિરૂપાક્ષાહિનેપથ્ય ગૃણન્નામાવલીમિમામ્

સવયસ્કાનિતિ મુહુઃ સમાહ્વયતિ લાલયન્ ॥
શબ્દગ્રહૌ ન ગૃહ્ણીતસ્તસ્યાન્યાખ્યાં હરાદૃતે

પદ્ભ્યાં ન પદ્યતે ચાન્યદૃતે ભૂતેશ્વરાજિરાત્ ॥
દ્રષ્ટું રૂપાંતરં તસ્ય વીક્ષણેન વિચક્ષણે

રસયેત્તસ્ય રસના હરનામાક્ષરામૃતમ્॥
શિવાંઘ્રિકમલામોદાદ્ઘ્રાણં નૈવ જિઘૃક્ષતિ

કરૌ તત્કૌતુકકરૌ મનો મનતિ નાપરમ્ ॥
શિવસાત્કૃત્યપેયાનિ પીયતે તેન સદ્ધિયા

ભક્ષ્યતે સર્વભક્ષ્યાણિ ત્ર્યક્ષપ્રત્યક્ષગાન્યપિ ॥
સર્વાવસ્થાસુ સર્વત્ર ન સ પશ્યેચ્છિવં વિના

ગચ્છન્ગાયન્સ્વપંસ્તિષ્ઠઞ્ચ્છયાનોઽદન્પિબન્નપિ ॥
પરિતસ્ત્ર્યક્ષમૈક્ષિષ્ટ નાન્યં ભાવં ચિકેતિ સઃ

ક્ષણદાસુ પ્રસુપ્તોપિ ક્વ યાસીતિ વદન્મુહુઃ ॥
ક્ષણં ત્ર્યક્ષ પ્રતીક્ષસ્વ બુધ્યતીતિ સ બાલકઃ

સ્પષ્ટાં ચેષ્ટાં વિલોક્યેતિ હરિકેશસ્ય તત્પિતા ॥
અશિક્ષયત્સુતં સોઽથ ગૃહકર્મરતો ભવ

એતે તુરંગમા વત્સ તવૈતેઽશ્વકિશો રકાઃ ॥
ચિત્રાણીમાનિ વાસાંસિ સુદુકૂલાન્યમૂનિ ચ

રત્નાન્યાકરશુદ્ધાનિ નાનાજાતીન્યનેકશઃ ॥
કુપ્યં બહુવિધં ચૈતદ્ગોધનાનિ મહાંતિ ચ

અમત્રાણિ મહાર્હાણિ રૌપ્ય કાંસ્યમયાનિ ચ ॥
પણનીયાનિ વસ્તૂનિ નાનાદેશોદ્ભવાન્યપિ

ચામરાણિ વિચિત્રાણિ ગંધદ્રવ્યાણ્યનેકશઃ ॥
એતાન્યન્યાનિ બહુશસ્ત્વનેકે ધાન્યરાશયઃ

એતત્ત્વદીયં સકલંવસ્તુજાતં સમંતતઃ ॥
અર્થોપાર્જનવિદ્યાશ્ચ સર્વાઃ શિક્ષસ્વ પુત્રક

ચેષ્ટાસ્ત્યજ દરિદ્રાણાં ધૂલિધૂસરિણામમૂઃ ॥
અભ્યસ્યવિદ્યાઃ સકલા ભોગાન્નિર્વિશ્ય ચોત્તમાન્

તાં દશાં ચરમાં પ્રાપ્ય ભક્તિયોગં તતશ્ચર ॥
અસકૃચ્છિક્ષિતઃ પિત્રેત્યવમન્ય ગુરોર્ગિરમ્

રુષ્ટદૃષ્ટિં ચ જનકં કદાચિદવલોક્ય સઃ ॥
નિર્જગામ ગૃહાદ્ભીતો હરિકેશ ઉદારધીઃ

તતશ્ચિંતામવાપોચ્ચૈર્દિગ્ભ્રાંતિમપિ ચાપ્તવાન્ ॥
અહો બાલિશબુદ્ધિત્વાત્કુતસ્ત્યક્તં ગૃહં મયા

ક્વ યામિ ક્વ સ્થિતે શંભો મમ શ્રેયો ભવિષ્યતિ ॥
પિત્રા નિર્વાસિતશ્ચાહં ન ચ વેદ્મ્યથ કિંચન

ઇતિ શ્રુતં મયા પૂર્વં પિતુરુત્સંગવર્તિના ॥
ગદતસ્તાતપુરતઃ કસ્યચિદ્વચનં સ્ફુટમ્

માત્રા પિત્રા પરિત્યક્તા યે ત્યક્તા નિજબંધુભિઃ ॥
યેષાં ક્વાપિ ગતિર્નાસ્તિ તેષાં વારાણસી ગતિઃ

જરયા પરિભૂતા યે યે વ્યાધિવિકલીકૃતાઃ ॥
યેષાં ક્વાપિ ગતિર્નાસ્તિ તેષાં વારાણસી ગતિઃ

પદે પદે સમાક્રાંતા યે વિપદ્ભિરહર્નિશમ્ ॥
યેષાં ક્વાપિ ગતિર્નાસ્તિ તેષાંવારાણસી ગતિઃ

પાપરાશિભિરાક્રાંતા યે દારિદ્ર્ય પરાજિતાઃ ॥
યેષાં ક્વાપિ ગતિર્નાસ્તિ તેષાં વારાણસી ગતિઃ

સંસાર ભયભીતાય યે યે બદ્ધાઃ કર્મબંધનૈઃ ॥
યેષાં ક્વાપિ ગતિર્નાસ્તિ તેષાં વારાણસી ગતિઃ

શ્રુતિસ્મૃતિવિહીના યે શૌચાચારવિવર્જિતાઃ ॥
યેષાં ક્વાપિ ગતિર્નાસ્તિ તેષાં વારાણસી ગતિઃ

યે ચ યોગપરિભ્રષ્ટાસ્તપો દાન વિવર્જિતાઃ ॥
યેષાં ક્વાપિ ગતિર્નાસ્તિ તેષાં વારાણસી ગતિઃ

મધ્યે બંધુજને યેષામપમાનં પદે પદે ॥
તેષામાનંદદં ચૈકં શંભોરાનંદકાનનમ્

આનંદકાનને યેષાં રુચિર્વૈ વસતાં સતામ્ ॥
વિશ્વેશાનુગૃહીતાનાં તેષામાનંદજોદયઃ

ભર્જ્યતે કર્મબીજાનિ યત્ર વિશ્વેશવહ્નિના ॥
અતો મહાશ્મશાનં તદગતીનાં પરા ગતિઃ

હરિકેશો વિચાર્યેતિ યાતો વારાણસીં પુરીમ્ ॥
યત્રાવિમુક્તે જંતૂનાં ત્યજતાં પાર્થિવીં તનુમ્

પુનર્નો તનુસંબંધસ્તનુદ્વેષિપ્રસાદતઃ ॥
આનંદવનમાસાદ્ય સ તપઃ શરણં ગતઃ

અથ કાલાંતરે શંભુઃ પ્રવિશ્યાનંદકાનમમ્ ॥
પાર્વત્યૈ દર્શયામાસ નિજમાક્રીડકાનનમ્

અમંદામોદમંદારં કોવિદારપરિષ્કૃતમ્ ॥
ચારુચંપકચૂતાઢ્યં પ્રોત્ફુલ્લનવમલ્લિકમ્

વિકસન્માલતીજાલં કરવીરવિરાજિતમ્ ॥
પ્રસ્ફુટત્કેતકિવનં પ્રોદ્યત્કુરબકોર્જિતમ્

જૃંભદ્વિચકિલામોદં લસત્કંકેલિપલ્લવમ્॥
નવમલ્લીપરિમલાકૃષ્ટષટ્પદનાદિતમ્

પુષ્પ્યપુન્નાગનિકરં બકુલામોદમોદિતમ્ ॥
મેદસ્વિપાટલામોદ સદામોદિત દિઙ્મુખમ્

બહુશોલંબિરોલંબ માલામાલિતભૂતલમ્ ॥
ચલચ્ચંદનશાખાગ્ર રમમાણપિ કાકુલમ્

ગુરુણાઽગુરુણામત્ત ભદ્રજાતિવિહંગમમ્ ॥
નાગકેસરશાખાસ્થ શાલભંજિ વિનોદિતમ્

મેરુતુંગ નમેરુસ્થચ્છાયાક્રીડિતકિંનરમ્ ॥
કિંનરીમિથુનોદ્ગીતં ગાનવચ્છુકકિંશુકમ્

કદંબાનાં કદંબેષુ ગુંજદ્રોલંબયુગ્મકમ્ ॥
જિતસૌવર્ણવર્ણોચ્ચ કર્ણિકારવિરાજિતમ્

શાલતાલતમાલાલી હિંતાલી લકુચાવૃતમ્ ॥
લસત્સપ્તચ્છદામોદં ખર્જૂરીરાજિરાજિતમ્ ॥
નારિકેલ તરુચ્છન્ન નારંગીરાગરંજિતમ્

ફલિજંબીરનિકરં મધૂકમધુપાકુલમ્ ॥
શાલ્મલી શીતલચ્છાયં પિચુમંદ મહાવનમ્

મધુરામોદ દમનચ્છન્નં મરુબનોદિતમ્ ॥
લવલીલોલલીલાભૃન્મંદમારુતલોલિતમ્

ભિલ્લી હલ્લીસકપ્રીતિ ઝિલ્લીરાવવિરાવિણમ્ ॥
ક્વચિત્સરઃ પરિસરક્રીડત્ક્રોડકદંબકમ્

મરાલીગલનાલીસ્થ બિસાસક્તસિતચ્છદમ્ ॥
વિશોકકોકમિથુનક્રીડાક્રેંકારસુંદરમ્

બકશાવકસંચારં લક્ષ્મણાસક્ત સારસમ્ ॥
મત્તબર્હિણસંઘુષ્ટં કપિંજલકુલાકુલમ્

જીવંજીવલસજ્જીવં ક્વણત્કારંડવોત્કટમ્ ॥
દીર્ઘિકાવારિસંચારિ શીતમારુત વીજિતમ્

મદાંદોલિતકહ્લાર પરાગપરિપિંગલમ્ ॥
ઉલ્લસત્પંકજમુખં નીલેંદીવરલોચનમ્

તમાલકબરીભારં વિલસદ્દાડિમીરદમ્ ॥
ભ્રમરાલીલસદ્ભ્રૂકં શુકનાસાવિરાજિતમ્

મહાંધુશ્રવણં દૂર્વા શ્મશ્રુભિઃ પરિશોભિતમ્ ॥
કમલામોદનિઃશ્વાસં બિંબીફલ રદચ્છદમ્

સુપદ્મપત્રવસનં કર્ણિકારવિભૂષણમ્ ॥
કમ્રકંબુ લસત્કંઠં શંકરસ્કંધ બંધુરમ્

ગંધસારસમાસક્તા હીન દોર્દંડમંડિતમ્ ॥
અશોકપલ્લવાંગુષ્ઠં કેતકીનખરોજ્જ્વલમ્

લસત્કંઠીરવોરસ્કં ગંડશૈલપૃથૂદરમ્ ॥
જલાવર્તલસન્નાભિ તરુજંઘા યુગાન્વિતમ્

સ્થલભાક્પદ્મચરણં મત્તમાતંગગામિનમ્ ॥
લસત્કદલિકેદારદલચ્ચીનાંશુકાવૃતમ્

નાનાસુકુમમાલાભિર્માલિતં ચ સમંતતઃ ॥
અકંટકિતરુચ્છન્નં મહિષ શ્વાપદાવૃતમ્

ચંદ્રકાંતશિલાસુપ્તકૃષ્ણૈણહરિતોડુપમ્ ॥
તરુપ્રકીર્ણકુસુમ જિતસ્વર્લોકતારકમ્ ॥
દર્શયન્નિત્થમાક્રીડં દેવ્યૈ દેવોવિશદ્વનમ્

॥ દેવદેવ ઉવાચ ॥ ॥
યથાપ્રિયતમા દેવિ મમ ત્વં સર્વસુંદરિ ॥
તથા પ્રિયતરં ચૈતન્મે સદાનંદકાનનમ્

અત્રાનંદવને દેવિ મૃતાનાં મદનુગ્રહાત્ ॥
વપુસ્ત્વમૃતતાં પ્રાપ્તમપુનર્ભવિનસ્તુ તે

ભવિનો યે વિપદ્યંતે વારાણસ્યાં મમાજ્ઞયા ॥
તેષાં બીજાનિ દગ્ધાનિ શ્મશાનજ્વલદગ્નિના

મહાશ્મશાને યે પ્રાપ્તા દીર્ઘનિદ્રાં ગિરીંદ્રજે ॥
ન પુનર્ગર્ભશયને તે સ્વપંતિ કદાચન

બ્રહ્મજ્ઞાનેન મુચ્યંતે નાન્યથા જંતવઃ ક્વચિત્ ॥
બ્રહ્મજ્ઞાનમયે ક્ષેત્રે પ્રયાગે વા તનુત્યજઃ

બ્રહ્મજ્ઞાનં તદેવાહં કાશીસંસ્થિતિભાગિનામ્ ॥
દિશામિ તારકં પ્રાંતે મુચ્યંતે તે તુ તત્ક્ષણાત્

ગૃહ્ણીયુઃ પાપકર્માણિ કાશીમૃતવિનિંદકાઃ ॥
સુકૃતાનિ સ્તુતિકૃતો મુચ્યંતે તેઽત્ર જંતવઃ

બ્રહ્મજ્ઞાનં કુતો દેવિ કલિનોપહતાત્મનામ્ ॥
સ્વભાવચંચલાક્ષાણાં તદ્બ્રહ્મેહ દિશામ્યહમ્

યોગિનો યોગવિભ્રષ્ટાઃ પતંત્યૈશ્વર્યમોહિતાઃ ॥
કાશ્યાં પતિત્વા ન પુનઃ પતંત્યપિ મહાલયે

બ્રહ્મજ્ઞાનં ન વિંદંતિ યોગૈરેકેન જન્મના ॥
જન્મનૈકેન મુચ્યંતે કાશ્યામંતકૃતો જનાઃ

યથેહ મુચ્યતે જંતુર્ગિરિજે મદનુગ્રહાત્ ॥
અવિમુક્તે મહાક્ષેત્રે ન તથાન્યત્ર કુત્રચિત્

બહુજન્મસમભ્યાસાદ્યોગી મુચ્યેત વા ન વા ॥
મૃતમાત્રો વિમુચ્યેત કાશ્યામેકેન જન્મના

ન સિધ્યતિ કલૌ યોગો ન સિધ્યતિ કલૌ તપઃ ॥
ન્યાયાર્જિતધનોત્સર્ગઃ સદ્યઃ સિધ્યેત્કલૌ નરઃ

ન વ્રતં ન તપો નેજ્યા ન જપો ન સુરાર્ચનમ્ ॥
દાનમેવ કલૌ મુક્ત્યૈ કાશીદાનૈરવાપ્યતે

કલૌ વિશ્વેશ્વરો દેવઃ કલૌ વારાણસી પુરી ॥
કલૌ ભાગીરથી ગંગા કલૌ દાનં વિશિષ્યતે

ગંગોત્તરવહાકાશ્યાં લિંગં વિશ્વેશ્વરં મમ ॥
ઉભે વિમુક્તિદે પુંસાં પ્રાપ્યે દાનબલાત્કલૌ

પુણ્યવાનિતરો વાપિ મમ ક્ષેત્રસ્ય સેવયા ॥
મુક્તો ભવતિ દેવેશિ નાત્ર કાર્યા વિચારણા

અવિમુક્તસ્ય માહાત્મ્યાત્પુણ્યપાપેન કર્મણા ॥
દેવિ પ્રભવતઃ પુંસામપિજન્મશતાર્જિતે

અવિમુક્તં ન મોક્તવ્યં તસ્માદ્દેવિ મુમુક્ષુણા ॥
હન્યમાનેન બહુધા હ્યુપસર્ગશતૈરપિ

વિધાય ક્ષેત્રસંન્યાસં યે વસંતીહ માનવાઃ ॥
જીવન્મુક્તાસ્તુ તે દેવિ તેષાં વિઘ્નં હરામ્યહમ્

ન યોગિનાં હૃદાકાશે ન કૈલાસે ન મંદરે ॥
તથા વાસરતિર્મેઽસ્તિ યથા કાશ્યાં રતિર્મમ

કાશીવાસિ જનો દેવિ મમ ગર્ભે વસેત્સદા ॥
અતસ્તં મોચયામ્યંતે પ્રતિજ્ઞેયં યતો મમ

તામસીં પ્રકૃતિં પ્રાપ્ય કાલો ભૂત્વા ચરાચરમ્ ॥
ગ્રસામિ લીલયા દેવિ કાશીં રક્ષામિ યત્નતઃ

પ્રેમપાત્રદ્વયં દેવિ નિતરાં નેતરન્મમ ॥
ત્વં વા તપોધને ગૌરિ કાશી વાનંદભૂમિકા

વિના કાશી ન મે સ્થાનં વિના કાશી ન મે રતિઃ ॥
વિના કાશી ન નિર્વાણં સત્યં સત્યં વદામ્યહમ્

બ્રહ્માંડગોલકે યદ્વન્મુક્તિઃ કાશ્યાં વ્યવસ્થિતા ॥
અષ્ટાંગયોગયુક્ત્યા વા ન તથા હેલયાઽન્યતઃ

ઇતિ બ્રુવાણો દેવેશો હરિકેશમવૈક્ષત ॥
મધ્યે વનં તપસ્યંતમશોકતરુમૂલગમ્

શુષ્કસ્નાયુપિનદ્ધાસ્થિ સંચયં નિશ્ચલાકૃતિમ્ ॥
વલ્મીકકીટકાકોટિશોષિતાસૃગસૃગ્ધરમ્

નિર્માંસકીકસચયં સ્ફટિકોપલનિશ્ચલમ્ ॥
શંખકુંદેંદુતુહિન મહાશંખલસચ્છ્રિયમ્

સત્વાવલંબિતપ્રાણમાયુઃશેષેણરક્ષિતમ્ ॥
નિઃશ્વાસોચ્છાસપવનવૃત્તિસૂચિતજીવિતમ્

નિમેષોન્મેષસંચાર પિશુનીકૃતજંતુકમ્ ॥
પિંગતારસ્ફુરદ્રશ્મિ નેત્રદીપિત દિઙ્મુખમ્

તત્તપોગ્નિશિખાદાવ ચુંબિતમ્લાનકાનનમ્॥
તત્સૌમ્યદૃક્સુધાવર્ષ સંસિક્તાઽખિલભૂરુહમ્

સાક્ષાત્તપસ્યંતમિવ તપો ધૃત્વા નરાકૃતિમ્ ॥
નિરાકૃતિં નિરાકાંક્ષં કૃત્વા ભક્તિં ચ કાંચન

કુરંગશાવૈર્ગણશો ભ્રમદ્ભિઃ પરિવારિતમ્ ॥
નિતાંતભીષણાસ્યૈશ્ચ પંચાસ્યૈઃ પરિરક્ષિતમ્

તં તથાભૂતમાલોક્ય દેવી દેવં વ્યજિજ્ઞપત્ ॥
વરેણચ્છંદયેશામું નિજભક્તં તપસ્વિનમ્

ત્વદેકચિત્તં ત્વદધીનજીવિતં ત્વદેકકર્માણમમું ત્વદાશ્રયમ્ ॥
તીવ્રૈસ્તપોભિઃ પરિશુષ્કવિગ્રહં કુરુષ્વ યક્ષસ્ય વરૈરનુગ્રહમ્

દેવો વૃષેંદ્રાદવરુહ્ય દેવ્યા શૈલાદિના દત્તકરાવલંબઃ ॥
સમાધિસંકોચિતનેત્રપત્રં પસ્પર્શ હસ્તેન દયાર્દ્રચેતાઃ

તતઃ સ યક્ષો વિનિમીલ્ય ચક્ષુષી ત્ર્યક્ષં પુરો વીક્ષ્ય સમક્ષમાત્મનઃ ॥
ઉદ્યત્સહસ્રાંશુ સહસ્રતેજસં જગાદ હર્ષાકુલ ગદ્ગદાક્ષરમ્

જયેશ શંભો ગિરિજેશ શંકર ત્રિશૂલપાણે શશિખંડશેખર ॥
સ્પર્શત્કૃપાલો તવ પાણિપંકજં પ્રાપ્યામૃતીભૂતતનૂલતોઽભવમ્

શ્રુત્વોદિતાં તસ્ય મહેશ્વરો ગિરં મૃદ્વીકયા સામ્યમુપેયુષીં મૃદુ ॥
ભક્તસ્ય ધીરસ્ય મહાતપોનિધે દદૌ વરાણાં નિકર તદા મુદા

ક્ષેત્રસ્ય યક્ષાસ્ય મમ પ્રિયસ્ય મે ભવાધુના દંડધરો વરાન્મમ ॥
સ્થિરસ્ત્વમદ્યાદિ દુરાત્મદંડકઃ સુપાલકઃ પુણ્યકૃતાં ચ મત્પ્રિયઃ

ત્વં દંડપાણિર્ભવ નામતોઽધુના સર્વાન્ગણાઞ્છાધિ મમાજ્ઞયોત્કટાન્ ॥
ગણાવિમૌ ત્વામનુયાયિનૌ સદા નામ્ના યથાર્થૌ નૃષુ સંભ્રમોદ્ભ્રમૌ

ત્વમંત્યભૂષાં કુરુ કાશિવાસિનાં ગલે સુનીલાં ભુજગેંદ્ર કંકણામ્ ॥
ભાલેસુ નેત્રાં કરિકૃત્તિવાસસં વામેક્ષણાલક્ષિત વામભાગામ્

મૌલૌ લસત્પિંગકપર્દભારિણી વિભૂતિસંક્ષાલિત પુણ્યવિગ્રહામ્ ॥
અહોહિમાંશોઃ કલયા લસચ્છ્રિયં વૃષેંદ્રલીલા ગતિમંદગામિનીમ્

ત્વમન્નદઃ કાશિનિવાસિનાં સદા ત્વં પ્રાણદો જ્ઞાનદ એક એવ હિ ॥
ત્વં મોક્ષદો મન્મુખસૂપદેશતસ્ત્વં નિશ્ચલાં સદ્વસતિં વિધાસ્યસિ

ત્વં વિઘ્નપૂગૈઃ પરિપીડ્ય પાપિનઃ સંભ્રાતિમુત્પાદ્ય વિનેષ્યસે બહિઃ ॥
આનીય ભક્તાન્ક્ષણતોપિદૂરતો મુક્તિં પરાં દાપયિતાસિ પિંગલ

ત્વત્સાત્કૃતે ક્ષેત્રવરે હિ યક્ષરાટ્કસ્ત્વામનારાધ્ય વિમુક્તિભાજનમ્ ॥
સભાજનં પૂર્વત એવ તે ચરેત્તતઃ સમર્ચાં મમ ભક્ત આચરેત્

ત્વં ગ્રામવાસપ્રદ એવ મે પુરેઽધ્યક્ષસ્ત્વમેધીહ ચ દંડનાયકઃ ॥
દુષ્ટાન્સમુદ્ઘાટય કાશિવૈરિણઃ કાશીં પુરીં રક્ષ સદા મુદાન્વિતઃ

પૂર્ણભદ્રસુતદંડનાયક ત્ર્યક્ષયક્ષહરિકેશ પિંગલ ॥
કાશિવાસ વસતાં સદાન્નદજ્ઞાનમોક્ષદગણાગ્રણીર્ભવ

મદ્ભક્તિયુક્તોપિ વિના ત્વદીયાં ભક્તિં ન કાશી વસતિં લભેત ॥
ગણેષુ દેવેષુ હિ માનવેષુ તદગ્રમાન્યો ભવ દંડપાણે

જ્ઞાનોદતીર્થે વિહિતોદકક્રિયો યસ્ત્વાં સમારાધયિતા ગણેશમ્ ॥
સ એવ લોકે કૃતકૃત્યતામગાન્મમાતુલાનુગ્રહતોઽત્ર પુણ્યવાન્

ત્વં દક્ષિણસ્યાં દિશિ દંડપાણે સદૈવ મે નેત્રસમક્ષમત્ર ॥
ત્વં દંડયન્પ્રાણભૃતો દુરીહાનિહાસ્વનૄન્સ્વાનભયં દિશન્વૈ

॥ સ્કંદ ઉવાચ ॥ ॥
ઇતિ દત્ત્વા વરાન્વિપ્ર ગિરીશો દંડપાણયે ॥
વૃષેંદ્રમધિરુહ્યાથ વિવેશાનંદકાનનમ્

કુંભોદ્ભવ તદારભ્ય યક્ષરાડ્દંડનાયકઃ ॥
પુરીં વારાણસીં સમ્યગનુશાસ્તિ નિદેશતઃ

અહમપ્યત્ર વસતિં ચક્રે તદનુસૂયયા ॥
વસન્નપિ મયા કાશ્યાં યતઃ સંભાવિતો ન સઃ

મુને ક્ષેત્રં યદત્યાક્ષીસ્ત્વમપ્યેવંવિધો વશી ॥
શંકે તત્રાહમેવાદ્ધા કામં તસ્યૈવ વિક્રિયામ્

મનાગ્વિરુદ્ધાચરણં યદિ દ્વિજ વિલક્ષયેત્ ॥
હરિકેશસ્તદા કાશ્યાં ક્વ સ્થિતિઃ ક્વ ચ નિર્વૃતિઃ

દંડપાણિમનારાધ્ય કઃ કાશ્યાં સુખમાપ્નુયાત્ ॥
પ્રવિવિક્ષુરહં કાશીં દૂરગોપિ ભજામિ તમ્

રત્નભદ્રાંગજોદ્ભૂતં પૂર્ણભદ્રસુતોત્તમ ॥
નિર્વિઘ્નં કુરુ મે યક્ષ કાશીવાસં શિવાપ્તયે

ધન્યો યક્ષઃ પૂર્ણભદ્રો ધન્યા કાંચનકુંડલા ॥
યયોર્જઠરપીઠેભૂર્દંડપાણે મહામતે

જય યક્ષપતે ધીર જય પિંગલલોચન ॥
જય પિંગજટાભાર જય દંડ મહાયુધ

અવિમુક્ત મહાક્ષેત્ર સૂત્રધારોગ્રતાપસ ॥
દંડનાયક ભીમાસ્ય જય વિશ્વેશ્વરપ્રિય

સૌમ્યાનાં સૌમ્યવદન ભીષણાનાં ભયાનક ॥
ક્ષેત્રપાપધિયાં કાલ મહાકાલમહાપ્રિય

જયપ્રાણદ યક્ષેંદ્ર કાશીવાસાન્નમોક્ષદ ॥
મહારત્નસ્ફુરદ્રશ્મિ ચયચર્ચિત વિગ્રહ

મહાસંભ્રાતિજનક મહોદ્ભ્રાંતિ પ્રદાયક ॥
અભક્તાનાં ચ ભક્તાનાં સંભ્રાત્યુદ્ભ્રાંતિ નાશક

પ્રાંતનેપથ્યચતુર જયજ્ઞાનનિધિપ્રદ ॥
જયગૌરીપદાબ્જાલે મોક્ષેક્ષણવિચક્ષણ

યક્ષરાજાષ્ટકં પુણ્યમિદં નિત્યં ત્રિકાલતઃ ॥
જપામિ મૈત્રાવરુણે વારાણસ્યાપ્તિકારણમ્

દંડપાણ્યષ્ટકં ધીમાઞ્જપન્વિઘ્નૈર્ન જાતુચિત્ ॥
શ્રદ્ધયા પરિભૂયેત કાશીવાસફલં લભેત

પ્રાદુર્ભાવં દંડપાણેઃ શૃણ્વન્તોત્રમિદં ગૃણન્ ॥
વિપત્તિમન્યતઃ પ્રાપ્ય કાશીં જન્માંતરે લભેત્

શ્રુત્વાધ્યાયમિમં પુણ્યં દંડપાણિસમુદ્ભવમ્ ॥
પઠિત્વા પાઠયિત્વાપિ ન ર્વિઘ્રૈરભિભૂયતૈ

ઇતિ શ્રીસ્કાંદે મહાપુરાણ એકાશીતિસાહસ્ર્યાં સંહિતાયાં ચતુર્થે કાશીખંડે પૂર્વાર્દ્ધે દંડપાણિપ્રાદુર્ભાવો નામ દ્વાત્રિંશોઽધ્યાયઃ