સ્કંદ પુરાણ · અધ્યાય 4.26

અગસ્તિરુવાચ ॥ ॥
પ્રસન્નોસિ યદિ સ્કંદ મયિ પ્રીતિરનુત્તમા ॥
તત્સમાચક્ષ્વ ભગવંશ્ચિરં યન્મે હૃદિસ્થિતમ્

અવિમુક્તમિદં ક્ષેત્રં કદારભ્ય ભુવસ્તલે ॥
પરાં પ્રથિતિમાપન્નં મોક્ષદં ચાભવત્કથમ્

કથમેષા ત્રિલોકીડ્યા ગીયતે મણિકર્ણિકા ॥
તત્રાસીત્કિં પુરાસ્વામિન્યદા નામરનિમ્નગા

વારાણસીતિ કાશીતિ રુદ્રાવાસ ઇતિ પ્રભો ॥
અવાપ નામધેયાનિ કથમેતાનિ સા પુરી ॥
આનંદકાનનં રમ્યમવિમુક્તમનંતરમ્

મહાશ્મશાન ઇતિ ચ કથં ખ્યાતં શિખિધ્વજ ॥
એતદિચ્છામ્યહં શ્રોતું સંદેહં મેઽપનોદય

॥ સ્કંદ ઉવાચ ॥
પ્રશ્નભારોયમતુલસ્ત્વયા યઃ સમુદાહૃતઃ ॥
કુંભયોનેઽમુમેવાર્થમપ્રાક્ષીદંબિકા હરમ્

યથા ચ દેવદેવેન સર્વજ્ઞેન નિવેદિતમ્ ॥
જગન્માતુઃ પુરસ્તાચ્ચ તથૈવ કથયામિ તે

મહાપ્રલય કાલે ચ નષ્ટે સ્થાવરજંગમે ॥
આસીત્તમોમયં સર્વમનર્કગ્રહતારકમ્

અચંદ્રમનહોરાત્રમનગ્ન્યનિલભૂતલમ્ ॥
અપ્રધાનં વિયચ્છૂન્યમન્યતેજોવિવર્ધિતમ્

દ્રષ્ટૃત્વાદિ વિહીનં ચ શબ્દસ્પર્શસમુજ્ઝિતમ્ ॥
વ્યપેતગંધરૂપં ચ રસત્યક્તમદિઙ્મુખમ્

ઇત્થં સત્યંધતમસિ સૂચીભેદ્યે નિરંતરે ॥
તત્સદ્બ્રહ્મેતિ યચ્છ્રુત્યા સદૈકં પ્રતિપાદ્યતે

અમનોગોચરોવાચાં વિષયં ન કથંચન ॥
અનામરૂપવર્ણં ચ ન સ્થૂલં ન ચ યત્કૃશમ્

અહ્રસ્વદીર્ઘમલઘુગુરુત્વપરિવર્જિતમ્ ॥
ન યત્રોપચયઃ કશ્ચિત્તથા ચાપચયોપિ ચ

અભિધત્તે સ ચકિતં યદસ્તીતિ શ્રુતિઃ પુનઃ ॥
સત્યં જ્ઞાનમનંતં ચ યદાનંદં પરં મહઃ

અપ્રમેયમનાધારમવિકારમનાકૃતિ ॥
નિર્ગુણં યોગિગમ્યં ચ સર્વવ્યાપ્યેકકારણમ્

નિર્વિકલ્પં નિરારંભં નિર્માયં નિરુપદ્રવમ્ ॥
યસ્યેત્થં સંવિકલ્પ્યંતે સંજ્ઞાઃ સંજ્ઞોદિતસ્ય વૈ

તસ્યૈકલસ્ય ચરતો દ્વિતીયેચ્છા ભવત્કિલ ॥
અમૂર્તેન સ્વમૂર્તિશ્ચ તેનાકલ્પિ સ્વલીલયા

સર્વૈશ્વર્યગુણોપેતા સર્વજ્ઞાનમયી શુભા ॥
સર્વગા સર્વરૂપા ચ સર્વદૃક્સર્વકારિણી

સર્વૈકવંદ્યા સર્વાદ્યા સર્વદા સર્વસંકૃતિઃ ॥
પરિકલ્પ્યેતિ તાં મૂર્તિમીશ્વરીં શુદ્ધરૂપિણીમ્

અંતર્દધે પરાખ્યં યદ્બ્રહ્મસર્વંગમવ્યયમ્

અમૂર્તં યત્પરાખ્યં વૈ તસ્ય મૂર્તિરહં પ્રિયે ॥
અર્વાચીનપરાચીના ઈશ્વરં માં જગુર્બુધાઃ

તતસ્તદૈકલેનાપિ સ્વૈરં વિહરતામયા ॥
સ્વવિગ્રહાત્સ્વયં સૃષ્ટા સ્વશરીરાનપાયિની

પ્રધાનં પ્રકૃતિં ત્વાં ચ માયાં ગુણવતીં પરામ્ ॥
બુદ્ધિ તત્ત્વસ્ય જનનીમાહુર્વિકૃતિવર્જિતામ્

યુગપચ્ચ ત્વયા શક્ત્યા સાકં કાલસ્વરૂપિણા॥
મયાઽઽદ્ય પુરુષેણૈતત્ક્ષેત્રં ચાપિ વિનિર્મિતમ્

સા શક્તિઃ પ્રકૃતિઃ પ્રોક્તા સ પુમાનીશ્વરઃ પરઃ ॥
તાભ્યાં ચ રમમાણાભ્યાં તસ્મિન્ક્ષેત્રે ઘટોદ્ભવ

પરમાનંદરૂપાભ્યાં પરમાનંદરૂપિણી ॥
પંચક્રોશપરીમાણે સ્વપાદતલનિર્મિતે

મુને પ્રલયકાલેપિ ન તત્ક્ષેત્રં કદાચન॥
વિમુક્તં હિ શિવાભ્યાં યદવિમુક્તં તતો વિદુઃ

ન યદા ભૂમિવલયં ન યદાઽપાં સમુદ્ભવઃ ॥
તદા વિહર્તુમીશેન ક્ષેત્રમેતદ્વિનિ ર્મિતમ્

ઇદં રહસ્યં ક્ષેત્રસ્ય વેદ કોપિ ન કુંભજ॥
નાસ્તિકાય ન વક્તવ્યં કદાચિચ્ચર્મચક્ષુષે

શ્રદ્ધાલવે વિનીતાય ત્રિકાલજ્ઞાનચક્ષુષે ॥
શિવભક્તાય શાંતાય વક્તવ્યં ચ મુમુક્ષવે

અવિમુક્તં તદરભ્ય ક્ષેત્રમેતદુદીર્યતે ॥
પર્યંક(?)ભૂતં શિવયોર્નિરંતરસુખાસ્પદમ્

(પર્યંક)
અભાવઃ કલ્પ્યતે મૂઢૈર્યદા ચ શિવયોસ્તયોઃ॥
ક્ષેત્રસ્યાસ્ય તદાભાવઃ કલ્પ્યો નિર્વાણકારિણઃ

અનારાધ્ય મહેશાનમનવાપ્ય ચ કાશિકામ્॥
યોગાદ્યુપાયવિજ્ઞોપિ ન નિર્વાણમવાપ્નુયાત્

અસ્યાનંદવનં નામ પુરા કારિ પિનાકિના ॥
ક્ષેત્રસ્યાનંદહેતુત્વાદવિમુક્તમંનતરમ્

આનંદકંદબીજાનામંકુરાણિ યતસ્તતઃ ॥
જ્ઞેયાનિ સર્વલિંગાનિ તસ્મિન્નાનંદકાનને

અવિમુક્તમિતિ ખ્યાતમાસીદિત્થં ઘટોદ્ભવ ॥
તથા ચાખ્યામ્યથ મુને યથાસીન્મણિકર્ણિકા

પ્રાગાનંદવને તત્ર શિવયો રમમાણયોઃ ॥
ઇચ્છેત્યભૂત્કલશજ સૃજ્યઃ કોપ્યપરઃ કિલ

યસ્મિન્ન્યસ્તે મહાભારે આવાં સ્વઃ સ્વૈરચારિણૌ ॥
નિર્વાણશ્રાણનં કુર્વઃ કેવલં કાશિશાયિનામ્

સ એવ સર્વં કુરુતે સ એવ પરિપાતિ ચ ॥
સ એવ સંવૃણોત્યંતે સર્વૈશ્વર્યનિધિઃ સ ચ

ચેતઃસમુદ્રમાકુંચ્ય ચિંતાકલ્લોલદોલિતમ્ ॥
સત્ત્વરત્નં તમોગ્રાહં રજોવિદ્રુમવલ્લિતમ્

યસ્ય પ્રસાદાત્તિષ્ઠાવઃ સુખમાનંદકાનને ॥
પરિક્ષિપ્ત મનોવૃત્તૌ ક્વ હિ ચિંતાતુરે સુખમ્

સંપ્રધાર્યેતિ સ વિભુઃ સર્વતશ્ચિત્સ્વરૂપયા ॥
તયા સહ જગદ્ધાત્ર્યા જગદ્ધાતાઽથ ધૂર્જટિઃ

સવ્યે વ્યાપારયાંચક્રે દૃશમંગે સુધામુચમ્ ॥
તતઃ પુમાનાવિરાસીદેકસ્ત્રૈલોક્યસુંદરઃ

શાંતઃ સત્ત્વગુણોદ્રિક્તો ગાંભીર્ય જિતસાગરઃ ॥
તથા ચ ક્ષમયા યુક્તો મુનેઽલબ્ધોપમોઽભવત્

ઇંદ્રનીલદ્યુતિઃશ્રીમાન્પુંડરીકોત્તમેક્ષણઃ ॥
સુવર્ણાકૃતિ સુચ્છાય દુકૂલયુગલાવૃતઃ

લસત્પ્રચંડદોર્દંડ યુગલદ્વયરાજિતઃ ॥
ઉલ્લસત્પરમામોદનાભીહ્રદકુશેશયઃ

એકઃ સર્વગુણાવાસસ્ત્વેકઃ સર્વકલાનિધિઃ ॥
એકઃ સર્વોત્તમો યસ્માત્તતો યઃ પુરુષોત્તમઃ

તતો મહાંતં તં વીક્ષ્ય મહામહિમભૂષણમ્ ॥
મહાદેવ ઉવાચેદં મહાવિષ્ણુર્ભવાચ્યુત

તવ નિઃશ્વસિતં વેદાસ્તેભ્યઃ સર્વમવૈષ્યસિ ॥
વેદદૃષ્ટેન માર્ગેણ કુરુ સર્વં યથોચિતમ્

ઇત્યુક્ત્વા તં મહેશાનો બુદ્ધિતત્ત્વસ્વરૂપિણમ્ ॥
શિવયા સહિતો રુદ્રો વિવેશાનંદકાનનમ્

તતઃ સ ભગવાન્વિષ્ણુર્મૌલાવાજ્ઞાં નિધાય ચ ॥
ક્ષણં ધ્યાનપરો ભૂત્વા તપસ્યેવ મનો દધૌ

ખનિત્વા તત્ર ચક્રેણ રમ્યાં પુષ્કરિણીં હરિઃ ॥
નિજાંગસ્વેદસંદોહ સલિલૈસ્તામપૂરયત્

સમાઃ સહસ્રં પંચાશત્તપ ઉગ્રં ચચાર સઃ ॥
ચક્રપુષ્કીરણી તીરે તત્ર સ્થાણુસમાકૃતિઃ

તતઃ સ ભગવાનીશો મૃડાન્યા સહિતો મૃડઃ ॥
દૃષ્ટ્વા જ્વલંતં તપસા નિશ્ચલં મીલિતેક્ષણમ્

તમુવાચ હૃષીકેશં મૌલિમાંદોલયન્મુહુઃ ॥
અહો મહત્ત્વં તપસસ્ત્વહો ધૈર્યં ચ ચેતસઃ

અહો અનિંધનો વહ્નિર્જ્વલત્યેષ નિરંતરમ્॥
અલં તપ્ત્વા મહાવિષ્ણો વરં વરય સત્તમ

મૃડસ્યામ્રોડિતમિદં પ્રત્યભિજ્ઞાય ભાષિતમ્ ॥
ઉન્મીલિત દૃગંભોજઃ સમુત્તસ્થૌ ચતુર્ભુજઃ

શ્રીવિષ્ણુરુવાચ ॥ ॥
યદિ પ્રસન્નો દેવેશ દેવદેવ મહેશ્વર ॥
ભવાન્યા સહિતં ત્વાં તુ દ્રષ્ટુમિચ્છામિ સર્વદા

સર્વકર્મસુ સર્વત્ર ત્વામેવ શશિશેખર ॥
પુરશ્ચરં તં પશ્યામિ યથા તન્મે વરસ્તથા

ત્વદીય ચરણાંભોજ મકરંદમધૂત્સુકઃ ॥
મચ્ચેતો ભ્રમરો ભ્રાંતિં વિહાયાસ્તુ સુનિશ્ચલઃ

॥ શ્રીશિવ ઉવાચ ॥
એવમસ્તુ હૃષીકેશ યત્ત્વયોક્તં જનાર્દન ॥
અન્યં વરં પ્રયચ્છામિ તમાકર્ણય સુવ્રત

ત્વદીયસ્યાસ્ય તપસો મહોપચય દર્શનાત્ ॥
યન્મયાંદોલિતો મૌલિરહિશ્રવણભૂષણઃ

તદાંદોલનતઃ કર્ણાત્પપાત મણિકર્ણિકા ॥
મણિભિઃ ખચિતા રમ્યા તતોઽસ્તુ મણિકર્ણિકા

ચક્રપુષ્કરિણી તીર્થં પુરાખ્યાતમિદં શુભમ્ ॥
ત્વયા ચક્રેણ ખનનાચ્છંખચક્રગદાધર

મમ કર્ણાત્પપાતેયં યદા ચ મણિકર્ણિકા ॥
તદાપ્રભૃતિ લોકેઽત્ર ખ્યાતાસ્તુ મણિકર્ણિકા

॥ શ્રીવિષ્ણુરુવાચ ॥ ॥
મુક્તાકુંડલપાતેન તવાદ્રિતનયાપ્રિય ॥
તીર્થાનાં પરમં તીર્થં મુક્તિક્ષેત્રમિહાસ્તુ વૈ

કાશતેઽત્ર યતો જ્યોતિસ્તદનાખ્યેયમીશ્વરઃ ॥
અતો નામાપરં ચાસ્તુ કાશીતિ પ્રથિતં વિભો

અન્યં વરં વરે દેવ દેયઃ સોપ્યવિચારિતમ્ ॥
સ તે પરોપકારાર્થં જગદ્રક્ષામણે શિવ

આબ્રહ્મસ્તંબપર્યંતં યત્કિંચિજ્જંતુસંજ્ઞિતમ્ ॥
ચતુર્ષુ ભૂતગ્રામેષુ કાશ્યાં તન્મુક્તિમાપ્સ્યતુ

અસ્મિંસ્તીર્થવરે શંભો મણિશ્રવ ણભૂષણે ॥
સંધ્યાં સ્નાનં જપં હોમં વેદાધ્યયનમુત્તમમ્ ॥
તર્પણ પિંડદાનં ચ દેવતાનાં ચ પૂજનમ્

ગોભૂતિલહિરણ્યાશ્વદીપાન્નાંબરભૂષણમ્ ॥
કન્યાદાનં પ્રયત્નેન સપ્તતંતૂનનેકશઃ

વ્રતોત્સર્ગં વૃષોત્સર્ગં લિંગાદિ સ્થાપનં તથા ॥
કરોતિ યો મહાપ્રાજ્ઞો જ્ઞાત્વાયુઃક્ષણગત્વરમ્

વિપત્તિં વિપુલાં ચાપિ સંપત્તિમતિભંગુરામ્ ॥
અક્ષયા મુક્તિરેકાસ્તુ વિપાકસ્તસ્ય કર્મણઃ

અન્યચ્ચાપિ શુભં કર્મ યદત્ર શ્રદ્ધયાયુતમ્ ॥
વિનાત્મઘાતમીશાન ત્યક્ત્વા પ્રાયોપવેશનમ્

નૈઃશ્રેયસ્યાઃ શ્રિયો હેતુસ્તદસ્તુ જગદીશ્વર ॥
નાનુશોચતિ નાખ્યાતિ કૃત્વા કાલાંતરેપિ યત્

તદિહાક્ષયતામેતુ તસ્યેશ ત્વદનુગ્રહાત્॥
તવ પ્રસાદાત્તસ્યેશ સર્વમક્ષયમસ્તુ તત્

યદસ્તિ યદ્ભવિષ્યચ્ચ યદ્ભૂતં ચ સદાશિવ ॥
તસ્માદેતચ્ચ સર્વસ્માત્ક્ષેત્રમસ્તુ શુભોદયમ્

યથા સદાશિવ ત્વત્તો ન કિંચિદધિકં શિવમ્ ॥
તથાનંદવનાદસ્માત્કિંચિન્માસ્ત્વધિકં ક્વચિત્

વિના સાંખ્યેન યોગેન વિના સ્વાત્માવલોકનમ્॥
વિના વ્રત તપો દાનૈઃ શ્રેયોઽસ્તુ પ્રાણિનામિહ

શશકા મશકા કીટાઃ પતં ગાસ્તુરગોરગાઃ ॥
પંચક્રોશ્યાં મૃતાઃ કાશ્યાં સંતુ નિર્વાણદીક્ષિતાઃ

નામાપિ ગૃહ્ણતાં કાશ્યાઃ સદૈવાસ્ત્વેનસઃ ક્ષયઃ

સદા કૃતયુગં ચાસ્તુ સદાચાસ્તૂત્તરાયણમ્॥
સદા મહોદયશ્ચાસ્તુ કાશ્યાં નિવસતાં સતામ્

યાનિ કાનિ પવિત્રાણિ શ્રુત્યુક્તાનિ સદાશિવ ॥
તેભ્યોઽધિકતરં ચાસ્તુ ક્ષેત્રમેતત્ત્રિલોચન

ચતુર્ણામપિ વેદાનાં પુણ્યમધ્યયનાચ્ચ યત્ ॥
તત્પુણ્યં જાયતાં કાશ્યાં ગાયત્રીલક્ષ જાપ્યતઃ

અષ્ટાંગયોગાભ્યાસેન યત્પુણ્યમપિ જાયતેઃ ॥
તત્પુણ્યં સાધિકં ભૂયાચ્છ્રદ્ધાકાશીનિષેવણાત્

કૃચ્છ્રચાંદ્રાયણાદ્યૈશ્ચ યચ્છ્રેયઃ સમુપાર્જ્યતે ॥
તદેકેનોપવાસેન ભવત્વાનંદકાનને

અન્યત્ર યત્તપસ્તપ્ત્વા શ્રેયઃ સ્યાચ્છરદાં શતમ્ ॥
તદસ્તુ કાશ્યાં વર્ષેણ ભૂમિશય્યા વ્રતેન હિ

આજન્મ મૌનવ્રતતો યદન્યત્રફલં સ્મૃતમ્ ॥
તદસ્તુ કાશ્યાં પક્ષાહઃ સત્યવાક્પરિભાષણાત્

અન્યત્ર દત્ત્વા સર્વસ્વં સુકૃતં યત્સમીરિતમ્ ॥
સહસ્રભોજનાત્કાશ્યાં તદ્ભૂયાદયુતાધિકમ્

મુક્તિક્ષેત્રાણિ સર્વાણિ યત્સંસેવ્યોદિતં ફલમ્ ॥
પંચરાત્રાત્તદત્રાસ્તુ નિષેવ્ય મણિકર્ણિકામ્

પ્રયાગસ્નાનપુણ્યેન યત્પુણ્યં સ્યાચ્છિવપ્રદમ્ ॥
કાશીદર્શનમાત્રેણ તત્પુણ્યં શ્રદ્ધયાસ્ત્વિહ

યત્પુણ્યમશ્વમેધેન યત્પુણ્યં રાજસૂયતઃ ॥
કાશ્યાં તત્પુણ્યમાપ્નોતુ ત્રિરાત્રશયનાદ્યમી

તુલાપુરુષદાનેન યત્પુણ્યં સમ્યગાપ્યતે ॥
કાશીદર્શનમાત્રેણ તત્પુણ્યં શ્રદ્ધયાસ્તુ વૈ

ઇતિ વિષ્ણોર્વરં શ્રુત્વા દેવદેવો જગત્પતિઃ ॥
ઉવાચ ચ પ્રસન્નાત્મા તથાઽસ્તુ મધુસૂદન

॥ શ્રીમહાદેવ ઉવાચ ॥ ॥
શૃણુ વિષ્ણો મહાબાહો જગતઃ પ્રભવાપ્યય ॥
વિધેહિ સૃષ્ટિં વિવિધાં યથાવત્ત્વં શ્રુતીરિતામ્

પિતેવ સર્વભૂતાનાં ધર્મતઃ પાલકો ભવ ॥
વિધ્વંસનીયા વિવિધા ધર્મધ્વંસવિધાયિનઃ

ધર્મેતરપથસ્થાનામુપસંહૃતયે હરે ॥
હેતુમાત્રં ભવાન્યસ્માત્સ્વકર્મનિહતા હિ તે

યથા પરિણતં સસ્યં પતેત્પ્રસવબંધનાત્ ॥
તે પરીણતપાપ્માનઃ પતિષ્યંતિ તથા સ્વયમ્

યે ચ ત્વામવમન્યંતે દર્પિતાઃ સ્વતપોબલૈઃ ॥
તેષાં ચૈવોપસંહૃત્યૈ પ્રભવિષ્યામ્યહં હરે

ઉપપાતકિનો યે ચ મહાપાતકિનશ્ચ યે ॥
તેપિ કાશીં સમાસાદ્ય ભવિષ્યંતિ ગતૈનસઃ

ઇદં મમ પ્રિયં ક્ષેત્રં પંચક્રોશીપરીમિતમ્ ॥
મમાજ્ઞા પ્રભવેદત્ર નાન્યાજ્ઞા પ્રભવેદિહ

પુનર્વિષ્ણુર્મયા પ્રોક્તો મૃડાનિ શુભલોચને ॥
અત્યુગ્રતેજસા તેજો ભ્રમંસ્ત્રૈલોક્યવિભ્રમઃ

પાપિનામપિ જંતૂનામવિમુક્તનિવાસિનામ્ ॥
નાન્યઃ શાસયિતા વિપ્ણો તેષાં શાસ્તાઽહમેવ હિ

યોજનાનાં શતસ્થોપિ યો(?)ઽવિમુક્તં સ્મરેદ્ધૃદિ ॥
બહુપાતકપૂર્ણોપિ ન સ પાપૈઃ પ્રબાધ્યતે

મમ પ્રિયસ્ય ક્ષેત્રસ્ય યોઽવિમુક્તસ્ય સંસ્મરેત્ ॥
પ્રાણ પ્રયાણસમયે દૂરગોપ્યઘવાનપિ

સ પાપપૂગમુત્સૃજ્ય સ્વર્ગભોગાન્સમશ્નુતે ॥
કાશીસ્મરણપુણ્યેન સ્વર્ગાદ્ભ્રષ્ટો હિ જાયતે

પૃથિવ્યામેકરાડ્ભૂત્વા ભુક્ત્વા ભોગાનનેકશઃ ॥
પ્રાપ્યાવિમુક્તં તત્પુણ્યાન્નિર્વાણપદભાગ્ભવેત્

બહુકાલમુષિત્વાઽત્ર નિયતેંદ્રિયમાનસઃ ॥
યદ્યન્યત્ર વિપદ્યેત દૈવયોગાચ્છુચિસ્મિતે

સોપિ સ્વર્ગસુખં ભુક્ત્વા ભૂત્વા ક્ષિતિપતીશ્વરઃ ॥
પુનઃ કાશીમવાપ્યાથ વિંદેન્નૈઃશ્રેયસીં શ્રિયમ્

વિષ્ણોઽવિમુક્તે સંવાસઃ કર્મનિર્મૂલનક્ષમઃ ॥
દ્વિત્રાણાં હિ પવિત્રાણાં નિર્વાણા યેહ જાયતે

વિષ્ણુરુવાચ ॥ ॥
દેવેશક્ષેત્રમાહાત્મ્યં યો ન જાનાતિ તત્ત્વતઃ ॥
ન શ્રદ્દધાતિ મ્રિયતે મૃતે તસ્યેહ કા ગતિઃ

॥ શિવ ઉવાચ ॥ ॥
અન્યત્ર કૃત્વા પાપાનિ બહૂનિ સુમહાંતિ ચ ॥
અશ્રદ્દધાનોઽતત્ત્વજ્ઞો યદ્યત્ર ચ વિપદ્યતે

મહિમન્યનભિજ્ઞોપિ ક્ષેત્રસ્યાસ્ય જનાર્દન॥
તસ્ય યા ગતિરુદ્દિષ્ટા તાં નિશામય સુવ્રત

પંચક્રોશીં પ્રવિશતસ્તસ્ય પાતકસંતતિઃ ॥
બહિરેવ પ્રતિષ્ઠેત નાંતર્નિર્વિશતે ક્વચિત્

ભયાદ્બહિઃ સ્થિતાયાં ચ તસ્ય પાતકસંતતૌ ॥
ત્રિશૂલપાશપાણીનાં ગણાનાં સીમચારિણામ્

પ્રવેશમાત્રાદનઘ સર્વૈરેનોભિરુજ્ઝિતઃ ॥
સંસ્નાય મણિકર્ણિક્યાં પુણ્યં પ્રાપ્નોત્યનુત્તમમ્

સર્વતીર્થેષુસંસ્નાનાદ્યત્પુણ્યં સમવાપ્યતે ॥
તત્પુણ્યમાપ્યતે સમ્યઙ્મણિકર્ણ્યેક મજ્જનાત્

વિધિના તત્ર સંસ્નાય મૃદ્ગોમયકુશાદિભિઃ ॥
સ્વશાખાવારુણૈર્મંત્રૈર્દૂર્વાપામાર્ગદર્ભકૈઃ

સર્વતીર્થેષુ યત્પુણ્યં સર્વદાનેષુ યત્ફલમ્ ॥
મણિકર્ણ્યાં વિધિસ્નાતઃ શ્રદ્ધયા તદવાપ્નુયાત્

અશ્રદ્ધયાપિ યઃ સ્નાતો મણિકર્ણ્યાં વિધાનતઃ ॥
સોપિ પુણ્યમવાપ્નોતિ સ્વર્ગપ્રાપ્તિકરં પરમ્

શ્રદ્ધયા વિધિવત્સ્નાત્વા કૃત્વા દેવાદિતર્પણમ્ ॥
તિલબર્હિર્યવૈઃ સમ્યક્સર્વયજ્ઞફલં લભેત્

શ્રદ્દધાનો વિધિસ્નાતઃ કૃત સર્વોદકક્રિયઃ ॥
જપન્દેવાન્સમભ્યર્ચ્ય સર્વમંત્રફલં લભેત્

સ્નાત્વા મૌનેન વિશ્વેશ દર્શના ન્નિયતેંદ્રિયઃ ॥
સર્વવ્રતકૃતં શ્રેયો લભેદ્વાચંયમઃ શિવે

સ્નાને દેવાર્ચને જપ્યે મલમૂત્રવિસર્જને ॥
મૌનં કુર્યાત્પ્રયત્નેન દંતધાવનહોમયોઃ

વિશ્વેશ્વરં સમભ્યર્ચ્ય સૂપચારૈર્વિધાનતઃ ॥
યાવજ્જીવં શિવાર્ચાયાઃ ફલમાપ્નોતિ વૈ સકૃત્

દત્ત્વાલ્પમપિ દેવેશિ ન્યાયેનોપાર્જિતં ધનમ્ ॥
અવિમુક્તે મમ ક્ષેત્રે ન દરિદ્રો ભવેત્ક્વચિત્

વિવિધં ધનમાવર્જ્ય યોઽવિમુક્તે ન યચ્છતિ ॥
સંપ્રાપ્ય નિધનં મૂઢોઽન્યત્ર શોચતિ સર્વદા

રમ્યાણિ યાનિ રત્નાનિ ગોગજાશ્વાંબરાણ્યપિ ॥
કૃતાનિ તાનિ શ્રેયોર્થમવિમુક્તનિવાસિનામ્

વિશ્વેશપ્રીણનાર્થાય ધનં નિધનમેવ વા ॥
ન્યાયેન કાશ્યાં યઃ કુર્યાત્સ ધન્યઃ સ ચ ધર્મવિત્

યોસૌ વિશ્વેશ્વરો દેવઃ કાશીપુર્યામુમે સ્થિતઃ ॥
લિંગરૂપધરઃ સાક્ષાન્મમ શ્રેયાસ્પદં હિ તત્

અવિમુક્તં મહત્ક્ષેત્રં પંચક્રોશપરીમિતમ્ ॥
જ્યોતિર્લિગં તદેકં હિ જ્ઞેયં વિશ્વેશ્વરાભિધમ્

એકદેશસ્થિતમપિ યથા માર્તંડમંડલમ્ ॥
દૃશ્યતે સર્વગં સર્વૈઃ કાશ્યાં વિશ્વેશ્વરસ્તથા

નિષ્પ્રત્યૂહેન યોગેન નાનાજન્માર્જિતેન ચ ॥
યત્ફલં લભ્યતેઽન્યત્ર તત્કાશ્યાં ત્યજતસ્તનુમ

તપ્ત્વા તપાંસિ સર્વાણિ બહુકાલં જિતેંદ્રિયૈઃ ॥
યત્ફલં લભ્યતેઽન્યત્ર તત્કાશ્યામેકરાત્રતઃ

અક્ષેત્રમહિમજ્ઞોપિ શ્રદ્ધાહીનોપિ કાલતઃ ॥
કાશીપ્રવેશાદનઘોઽમૃતત્વં લભતેમૃતઃ

કૃત્વાપ્યેનાંસિ ચોગ્રાણિ કાલાત્પ્રાપ્યાથ કાશિકામ્ ॥
ત્યક્ત્વા તનું પ્રસાદાન્મે મામેવ પ્રતિપદ્યતે

વિના મમ પ્રસાદં વૈ કઃ કાશીં પ્રતિપદ્યતે ॥
વિના બ્રધ્નં વિશાલાક્ષિ દિનકૃત્ક ઇહોચ્યતે

અપ્રાપ્ય કાશીં કો દેવિ નિરંતર સુખં લભેત્ ॥
બહ્માદ્યાઃ પ્રાકૃતૈઃ પાશૈર્યતો બદ્ધા નિરંતરમ્

ચતુર્વિંશતિભિઃ પાશૈસ્ત્રિગુણૈઃ ક્રિયયા દૃઢૈઃ ॥
કંઠે બદ્ધા વિમુચ્યંતે કથં કાશીં વિના જનાઃ ॥

બહૂપસર્ગો યોગોયં કૃચ્છ્રસાધ્યં તપો હિ યત્ ॥
યોગાદ્ભ્રષ્ટસ્તપોભ્રષ્ટો ગર્ભક્લેશસહઃપુનઃ

કૃત્વાપિ કાશ્યાં પાપાનિ કાશ્યામેવ મ્રિયેત ચેત્ ॥
ભૂત્વા રુદ્રપિશાચોપિ પુનર્મુક્તિમવાપ્સ્યતિ

કાશ્યાં મૃતાનાં જંતૂનાં દૈવાત્પાપકૃતામપિ ॥
ન પાતો નરકે તેષાં તેષાં શાસ્તાહમેવ યત્

કાયં વિજ્ઞાય સાપાયં સ્મૃત્વા ગર્ભસ્ય વેદનામ્ ॥
ત્યક્ત્વા રાજ્યમપિ પ્રાજ્યં સેવ્યા કાશી નિરંતરમ્

અતર્કિતં સમભ્યેત્ય યમદૂતાઃ સુદારુણાઃ ॥
બદ્ધ્વા પાશૈર્હનિષ્યંતિ ક્ષિપ્રં કાશીં તતઃ શ્રયેત

ન પાપેભ્યો ભયં યત્ર ન ભયં યત્ર વૈ યમાત્ ॥
ન ગર્ભવાસભીર્યત્ર તાં કાશીં કો ન સંશ્રયેત્

અદ્ય પ્રાતઃ પરશ્વો વા મરણં પ્રાપ્યમેવ ચ ॥
યાવત્કાલવિલંબોસ્તિ તાવત્કાશીં સમાશ્રયેત્

પ્રાપ્તે તુ મરણે પુંસાં પુનર્જન્મ પુનર્મૃતિઃ ॥
અપુનર્ભવભૂમિં ચ તસ્માત્કાશીં શ્રયેદ્બુધઃ

પુત્રક્ષેત્રકલત્રાખ્યાં ત્યક્ત્વા માયાં હિ વૈષ્ણવીમ્ ॥
ભવાંતરેનેકરૂપાં ભવઘ્નીં કાશિકાં શ્રયેત્

॥ સ્કંદ ઉવાચ ॥
દૂરં મે મરણંયુવાહમધુના ધાર્યં ન ચિત્તેત્વિતિ શ્રોતવ્યો નિભૃતં કૃતાંત મહિષગ્રૈવેયઘંટારવઃ ॥
નૈકટ્યાત્પ્રકટોત્કટશ્રમઘટામપ્રાપ્ય હિત્વા દ્રુતં જીર્ણાં પર્ણકુટીં તતઃ પટુમતિર્ગચ્છેત્પુરીં ધૂર્જટેઃ

વ્યાસ ઉવાચ ॥
અગસ્ત્યસ્ય પુરઃ સૂત કથયિત્વા કથામિમામ્ ॥
સર્વપાપપ્રશમનીં પુનઃ સ્કંદ ઉવાચ હ

ઇતિ શ્રીસ્કાંદે મહાપુરાણ એકાશીતિ સાહસ્ર્યાં સંહિતાયાં ચતુર્થે કાશીખંડે પૂર્વાર્દ્ધે મણિકર્ણિકાખ્યાનં નામ ષડ્વિંશોઽધ્યાયઃ