સ્કંદ પુરાણ · અધ્યાય 4.25

॥ વ્યાસ ઉવાચ ॥ ॥
શૃણુ સૂત પ્રવક્ષ્યામિ કથાં કલશજન્મનઃ ॥
યામાકર્ણ્ય નરો ભૂયાદ્વિરજા જ્ઞાનભાજનમ્

ગિરિં પ્રદક્ષિણીકૃત્ય શ્રીસંજ્ઞં કલશોદ્ભવઃ ॥
સપત્નીકો દદર્શાથ રમ્યં સ્કંદવનં મહત્

સર્વર્તં કુસુમાઢ્યં ચ રસવત્ફલપાદપમ્ ॥
સુસેવ્ય કંદમૂલાઢ્યં સુવલ્કલમહીરુહમ્

નિવીતશ્વાપદગણં સસરિત્પલ્વલાવૃતમ્ ॥
સ્વચ્છ ગંભીરકાસારં સારં સર્વભુવઃ પરમ્

નાનાપતત્રિસંઘુષ્ટં નાનામુનિજનોષિતમ્ ॥
તપઃસંકેતનિલયમિવૈકં સંપદાં પદમ્

લોહિતો નામ તત્રાસ્તિ ગિરિઃ સ્વર્ણગિરિપ્રભઃ ॥
સુકંદરપ્રસ્રવણઃ સ્વસાનુ શિખરપ્રભઃ

કૈલાસસ્યૈકશકલં કર્મભૂમાવિહાગતમ્ ॥
તપસ્તપ્તુમિવ પ્રોચ્ચૈર્નાનાશ્ચર્યસમન્વિતમ્

તત્રાદ્રાક્ષીન્મુનિશ્રેષ્ઠોઽગસ્ત્યઃ સાક્ષાત્ષડાનનમ્ ॥
પ્રણમ્ય દંડવદ્ભૂમૌ સપત્નીકો મહાતપાઃ

તુષ્ટાવ ગિરિજાસૂનું સૂક્તૈઃ શ્રુતિસમુદ્ભવૈઃ ॥
તથા સ્વકૃતયા સ્તુત્યા પ્રબદ્ધ કરસંપુટઃ

અગસ્તિરુવાચ ॥ ॥
નમોસ્તુ વૃંદારકવૃંદવંદ્ય પાદારવિંદાય સુધાકરાય ॥
ષડાનનાયામિતવિક્રમાય ગૌરીહૃદાનંદસમુદ્ભવાય

નમોસ્તુ તુભ્યં પ્રણતાર્તિહંત્રે કર્ત્રે સમસ્તસ્ય મનોરથાનામ્ ॥
દાત્રે રથાનાં પરતારકસ્ય હંત્રે પ્રચંડાસુર તારકસ્ય

અમૂર્તમૂર્તાય સહસ્રમૂર્તયે ગુણાય ગુણ્યાય પરાત્પરાય ॥
અપારપારાય પરાપરાય નમોસ્તુ તુભ્યં શિખિવાહનાય

નમોસ્તુ તે બ્રહ્મવિદાંવરાય દિગંબરાયાંબર સંસ્થિતાય ॥
હિરણ્યવર્ણાય હિરણ્યબાહવે નમો હિરણ્યાય હિરણ્યરેતસે

તપઃસ્વરૂપાય તપોધનાય તપઃફલાનાં પ્રતિપાદકાય ॥
સદા કુમારાય હિમારમારિણે તણીકૃતૈશ્વર્ય વિરાગિણે નમઃ

નમોસ્તુ તુભ્યં શરજન્મને વિભો પ્રભાતસૂર્યારુણદંતપંક્તયે ॥
બાલાય ચાબાલપરાક્રમાય ષાણ્માતુરાયાલમનાતુરાય

મીઢુષ્ટમાયોત્તરમીઢુષે નમો નમો ગણાનાં પતયે ગણાય ॥
નમોસ્તુ તે જન્મજરાતિગાય નમો વિશાખાય સુશક્તિપાણયે

સર્વસ્ય નાથસ્ય કુમારકાય ક્રૌંચારયે તારકમારકાય ॥
સ્વાહેય ગાંગેય ચ કાર્તિકેય શૈવેય તુભ્યં સતતં નમોઽસ્તુ

ઇત્થં પરિષ્ટુત્ય સ કાર્તિકેયં નમો નમસ્ત્વિત્યભિભાષમાણઃ ॥
દ્વિસ્ત્રિઃપરિક્રમ્ય પુરો વિવેશ સ્થિતો મુનીશોપવિશેતિ ચોક્તઃ

॥ કાર્તિકેય ઉવાચ ॥ ॥
ક્ષેમોસ્તિ કુંભજ મુને ત્રિદશૈકસહાયકૃત્ ॥
જાને ત્વામિહ સંપ્રાપ્તં તથા વિંધ્યાચલોન્નતિમ્

અવિમુક્તે મહાક્ષેત્રે ક્ષેમં ત્ર્યક્ષેણ રક્ષિતે ॥
યત્ર ક્ષીણાયુષાં સાક્ષાદ્વિરૂપાક્ષોઽસ્તિ મોક્ષદઃ

ભૂર્ભુવઃ સ્વસ્તલે વાપિ ન પાતાલતલે મલમ્ ॥
નોર્ધ્વલોકે મયા દૃષ્ટં તાદૃક્ક્ષેત્રં ક્વચિન્મુને

અહમેકચરોપ્યત્ર તત્ક્ષેત્રપ્રાપ્તયે મુને ॥
તપ્યે તપાંસિનાદ્યાપિ ફલેયુર્મે મનોરથાઃ

ન તત્પુણ્યૈર્ન તદ્દાનૈર્ન તપોભિર્ન તજ્જપૈઃ ॥
ન લભ્યં વિવિધૈર્યજ્ઞૈર્લભ્યમૈશાદનુગ્રહાત્

ઈશ્વરાનુગ્રહાદેવ કાશીવાસઃ સુદુર્લભઃ ॥
સુલભઃ સ્યાન્મુને નૂનં ન વૈ સુકૃતકોટિભિઃ

અન્યૈવ કાચિત્સા સૃષ્ટિર્વિધાતુર્યાઽતિરેકિણી ॥
ન તત્ક્ષેત્રગુણાન્વક્તુમીશ્વરોઽપીશ્વરો યતઃ

અહો મતેઃ સુદૌર્બલ્યમહોભાગ્યસ્ય દૌર્વિધમ્ ॥
અહો મોહસ્ય માહાત્મ્યં યત્કાશીહ ન સેવ્યતે

શરીરં જીર્યતે નિત્યં સંજીર્યંતીંદ્રિયાણ્યપિ ॥
આયુર્મૃગો મૃગયુના કૃતલક્ષ્યો હિ મૃત્યુના

સાપદં સંપદં જ્ઞાત્વા સાપાયં કાયમુચ્ચકૈઃ ॥
ચપલા ચપલં ચાયુર્મત્વા કાશીં સમાશ્રયેત્

યાવન્નૈત્યાયુષશ્ચાંતસ્તાવત્કાશી ન મુચ્યતે ॥
કાલઃ કલાલવસ્યાપિ સંખ્યાતું નૈવ વિસ્મરેત્

જરાનિકટનિક્ષિપ્તા બાધંતે વ્યાધયો ભૃશમ્ ॥
તથાપિ દેહો નાનેહો નાહો કાશીં સમીહતે

તીર્થસ્નાનેન જપ્યેન પરોપકરણોક્તિભિઃ ॥
વિનાર્થં લભ્યતે ધર્મો ધર્માદર્થઃ સ્વયં ભવેત્

વિનૈવાર્થાર્જનોપાયં ધર્માદર્થો ભવેદ્ધ્રુવમ્ ॥
અતોઽર્થચિંતામુત્સૃજ્ય ધર્મમેકં સમાશ્રયેત્

ધર્માદર્થોઽર્થતઃ કામઃ કામાત્સર્વસુખોદયઃ ॥
સ્વર્ગોપિ સુલભો ધર્માત્કાશ્યે કા દુર્લભા પરમ્

ઉપાયત્રયમેવાત્ર સ્થાણુર્નિર્વાણકારણમ્॥
શર્વાણ્યગ્રેવ ભાણાદ્ધા પરિનિર્ણીય સર્વતઃ

પૂર્વં પાશુપતો યોગસ્તતસ્તીર્થં સિતાસિતમ્ ॥
તતોપ્યેકમનાયાસમવિમુક્તં વિમુક્તિદમ્

શ્રીશૈલ હિમશૈલાદ્યા નાનાન્યાયતનાનિ ચ ॥
ત્રિદંડધારણંચાપિ સંન્યાસઃ સર્વકર્મણામ્

તપાંસિ નાનારૂપાણિ વ્રતાનિ નિયમા યમાઃ ॥
સિંધૂનામપિ સંભેદા અરણ્યાનિ બહૂન્યપિ

માનસાન્યપિ ભૌમાનિ ધારાતીર્થાદિકાનિ ચ ॥
ઊષરાશ્ચાપિ પીઠાનિ હ્યચ્છિન્નામ્નાયપાઠનમ્

જપશ્ચાપિ મનૂનાં ચ તથાઽગ્નિહવનાનિ ચ ॥
દાનાનિ નાનાક્રતવો દેવતોપાસનાનિ ચ

ત્રિરાત્રં પંચરાત્રાણિ સાંખ્યયોગાદયસ્તથા ॥
વિષ્ણોરારાધનં શ્રેષ્ઠં મુક્તયેઽભિહિતં કિલ

પુર્યશ્ચાપિ સમાખ્યાતાનૃતજંતુ વિમુક્તિદા ॥
કૈવલ્યસાધનાનીહ ભવંત્યેવ વિનિશ્ચિતમ્

એતાનિ યાનિ પ્રોક્તાનિ કાશીપ્રાપ્તિકરાણિ ચ ॥
પ્રાપ્ય કાશીં ભવેન્મુક્તો જંતુર્નાન્યત્રકુત્રચિત્

અતએવ હિ તત્ક્ષેત્રં પવિત્રમતિચિત્રકૃત્ ॥
વિશ્વેશિતુઃ પ્રિયનિત્યં વિષ્વગ્બ્રહ્માણ્ડમંડલે

ઇદમેવ હિ તત્ક્ષેત્રં કુશલપ્રશ્નકારણમ્ ॥
એહ્યેહિ દેહિ મે સ્પર્શં નિજગાત્રસ્ય સુવ્રત

અપિ કાશ્યાઃ સમાગચ્છત્સ્પર્શવત્સ્પર્શ ઇષ્યતે ॥
મયાત્ર તિષ્ઠતા નિત્યં કિંતુ ત્વં તત આગતઃ

ત્રિરાત્રમપિયે કાશ્યાં વસંતિ નિયતેંદ્રિયાઃ ॥
તેષાં પુનંતિ નિયતં સ્પૃષ્ટાશ્ચરણરેણવઃ

ત્વં તુ તત્ર કૃતાવાસઃ કૃતપુણ્યમહોચ્ચયઃ ॥
ઉત્તરપ્રવહા સ્નાન જાતપિંગલમૂર્ધજઃ

તવ તત્ર તુ યત્કુંડમગસ્તીશ્વરસન્નિધૌ ॥
તત્ર સ્નાત્વા ચ પીત્વા ચ કૃતસર્વોદકક્રિયઃ

પિતૄન્પિંડૈઃ સમભ્યર્ચ્ય શ્રદ્ધાશ્રાદ્ધવિધાનતઃ ॥
કૃત્યકૃત્યો ભવેજ્જંતુર્વારાણસ્યાઃ ફલં લભેત્

ઇત્યુક્ત્વા સર્વગાત્રાણિ સ્પષ્ટ્વા કુંભોદ્ભવસ્ય ચ ॥
સ્કંદોઽમૃતસરોવારિ વિગાહ્ય સુખમાપ્તવાન્

જય વિશ્વેશ નેત્રાણિ વિનિમીલ્ય વદન્નપિ ॥
તતઃ કિંચિત્ક્ષણં દધ્યૌ ગુહઃ સ્થાણુસુનિશ્ચલઃ

સ્કંદે વિસર્જિતધ્યાને સુપ્રસન્નમનોમુખે ॥
પ્રતીક્ષ્ય વાગવસરં પપ્રચ્છાથ મુનિર્ગુહમ્

॥ અગસ્તિરુવાચ ॥ ॥
સ્વામિન્યથા ભગવતા ભગવત્યૈ પુરાઽકથિ ॥
વારાણસ્યાસ્તુ મહિમા હિમશૈલભુવે મુદા

ત્વયા યથા સમાકર્ણિ તદુત્સંગનિવાસિના ॥
તથા કથય ષડ્વક્ત્ર તત્ક્ષેત્રં મેઽતિરોચતે

॥ સ્કંદ ઉવાચ ॥ ॥
શૃણુષ્વ મૈત્રાવરુણે યથા ભગવતાઽકથિ ॥
તત્ક્ષેત્રસ્યાવિમુક્તસ્ય મમ માતુઃ પુરઃ પુરા

શ્રુતં ચ યત્તદુત્સંગે સ્થિતેન સ્થિરચેતસા ॥
માહાત્મ્યં તચ્છૃણુ મુને કથ્યમાનં મયાઽનઘ

ગુહ્યાનાં પરમં ગુહ્યમવિમુક્તમિહેરિતમ્ ॥
તત્ર સંનિહિતા સિદ્ધિસ્તત્ર નિત્યં સ્થિતો વિભુઃ

ભૂર્લોકે નૈવ સંલગ્નં તત્ક્ષેત્રં ત્વંતરિક્ષગમ્ ॥
અયોગિનો ન વીક્ષંતે પશ્યંત્યેવ ચ યોગિનઃ ॥

યસ્તત્ર નિવસેદ્વિપ્ર સંયતાત્મા સમાહિતઃ ॥
ત્રિકાલમપિ ભુંજાનો વાયુભક્ષસમો ભવેત્

નિમેષમાત્રમપિ યો હ્યવિમુક્તેઽતિભક્તિભાક્ ॥
બ્રહ્મચર્યસમાયુક્તં તેન તપ્તં મહત્તપઃ

યસ્તુ માસં વસેદ્ધીરો લઘ્વાહારો જિતેંદ્રિયઃ ॥
સર્વં તેન વ્રતં ચીર્ણં દિવ્યં પાશુપતં ભવેત્

સંવત્સરં વસંસ્તત્ર જિતક્રોધો જિતેંદ્રિયઃ ॥
અપરસ્વવિપુષ્ટાંગઃ પરાન્નપરિવર્જકઃ

પરાપવાદરહિતઃ કિંચિદ્દાનપરાયણઃ ॥
સમાઃ સહસ્રમન્યત્ર તેન તપ્તં મહત્તપઃ

યાવજ્જીવં વસેદ્યસ્તુ ક્ષેત્રમાહાત્મ્યવિન્નરઃ ॥
જન્મમૃત્યુ ભયં હિત્વા સ યાતિ પરમાં ગતિમ્

ન યોગૈર્યા ગતિર્લભ્યા જન્માંતરશતૈરપિ ॥
અન્યત્રહેલયા સાઽત્ર લભ્યેશસ્ય પ્રસાદતઃ

બ્રહ્મહા યોઽભિગચ્છેદ્વૈ દૈવાદ્વારાણસીં પુરીમ્ ॥
તસ્ય ક્ષેત્રસ્ય માહાત્મ્યાદ્બ્રહ્મહત્યા નિવર્તતે

આદેહપતનં યાવદ્યોવિમુક્તં ન મુંચતિ ॥
ન કેવલં બ્રહ્મહત્યા પ્રકૃતિશ્ચ નિવર્તતે

અનન્યમાનસો ભૂત્વા તત્ક્ષેત્રં યો ન મુંચતિ ॥
સ મુંચતિ જરામૃત્યું ગર્ભવાસં સુદુઃસહમ્

અવિમુક્તં નિષેવેત દેવર્ષિગણસેવિતમ્ ॥
યદીચ્છેન્માનવો ધીમાન્ન પુનર્જનનં ભુવિ

અવિમુક્તં ન મુંચેત સંસારભયમોચનમ્ ॥
પ્રાપ્ય વિશ્વેશ્વરં દેવં ન સ ભૂયોઽભિજાયતે

કૃત્વા પાપસહ્સ્રાણિ પિશાચત્વં વરંત્વિહ ॥
ન તુ ક્રતુશતપ્રાપ્યઃ સ્વર્ગઃ કાશીપુરીં વિના

અંતકાલે મનુષ્યાણાં ભિદ્યમાનેષુ મર્મસુ ॥
વાતેનાતુદ્યમાનાનાં સ્મૃતિર્નૈવોપજાયતે

તત્રોત્ક્રમણકાલે તુ સાક્ષાદ્વિશ્વેશ્વરઃ સ્વયમ્ ॥
વ્યાચષ્ટે તારકં બ્રહ્મ યેનાસૌ તન્મયો ભવેત્

અશાશ્વતમિદં જ્ઞાત્વા માનુષ્યં બહુકિલ્બિષમ્ ॥
અવિમુક્તં નિષેવેત સંસારભયનાશનમ્ ॥ ૭૪ ।
વિઘ્રૈરાલોડ્યમાનોપિ યોઽવિમુક્તં ન મુંચતિ ॥
નૈઃશ્રેયસી શ્રિયં પ્રાપ્ય દુઃખાંતં સોધિગચ્છતિ

મહાપાપૌઘશમનીં પુણ્યોપચયકારિણીમ્ ॥
ભુક્તિમુક્તિપ્રદામંતે કો ન કાશીં સુધીઃ શ્રયેત્

એવં જ્ઞાત્વા તુ મેધાવી નાવિમુક્તં ત્યજેન્નરઃ ॥
અવિમુક્તપ્રસાદેન વિમુક્તો જાયતે યતઃ

અવિમુક્તસ્ય માહાત્મ્યં ષડ્ભિર્વક્ત્રૈઃ કથં મયા ॥
વક્તું શક્યં ન શક્નોતિ સહસ્રાસ્યોપિ યત્પરમ્

॥
ઇતિ શ્રીસ્કાંદે મહાપુરાણ એકાશીતિસાહસ્ર્યાં સંહિતાયાં ચતુર્થે કાશીખંડે પૂર્વાર્દ્ધે સ્કંદાગસ્ત્યદર્શનં નામ પંચવિશતિતમોઽધ્યાયઃ