સ્કંદ પુરાણ · અધ્યાય 4.15

અગસ્તિરુવાચ ॥
શૃણુ પત્નિ મહાભાગે લોપામુદ્રે સધર્મિણિ ॥
કથા વિષ્ણુગણાભ્યાં ચ કથિતાં શિવશર્મણે

શિવશર્મોવાચ ॥
અહો ગણૌ વિચિત્રેયં શ્રુતા ચાંદ્રમસી કથા ॥
ઉડુલોકકથાં ખ્યાતં વિષ્વગાખ્યાનકોવિદૌ

ગણાવૂચતુઃ ॥
પુરા સિસૃક્ષતઃ સૃષ્ટિં સ્રષ્ટુરંગુષ્ઠપૃષ્ઠતઃ ॥
દક્ષઃ પ્રજાવિનિર્માણે દક્ષો જાતઃ પ્રજાપતિઃ॥
ષષ્ટિર્દુહિતરસ્તસ્ય તપોલાવણ્યભૂષણાઃ ॥
સર્વલાવણ્યરોહિણ્યો રોહિણીપ્રમુખાઃ શુભાઃ

તાભિસ્તપ્ત્વા તપસ્તીવ્રં પ્રાપ્ય વૈશ્વેશ્વરીં પુરીમ્ ॥
આરાધિતો મહાદેવઃ સોમઃ સોમવિભૂપણઃ

યદા તુષ્ટોયમીશાનો દાતું વરમથાયયૌ ॥
ઉવાચ ચ પ્રસન્નાત્મા યાચધ્વં વરમુત્તમમ્

શંભોર્વાક્યમથાકર્ણ્ય ઊચુસ્તાશ્ચ કુમારિકાઃ ॥
યદિ દેયો વરોઽસ્માકં વરયોગ્યાઃ સ્મ શંકર

ભવતોપિ મહાદેવ ભવતાપહરો હિ યઃ ॥
રૂપેણ ભવતા તુલ્યઃ સ નો ભર્તા ભવત્વિતિ

લિંગં સંસ્થાપ્ય સુમહન્નક્ષત્રેશ્વર સંજ્ઞિતમ્ ॥
વારણાયાસ્તટે રમ્યે સંગમેશ્વરસન્નિધૌ।

દિવ્યં વર્ષ સહસ્રં તુ પુરુષાયિતસંજ્ઞિતમ્ ॥
તપસ્તપ્તં મહત્તાભિઃ પુરુષૈરપિ દુષ્કરમ્

તતસ્તુષ્ટો હિ વિશ્વેશો વ્યતરદ્વરમુત્તમમ્ ॥
સર્વાસામેકપત્નીનામકત્રે(?) સ્થિરચેતસામ્

શ્રી વિશ્વેશ્વર ઉવાચ ॥ ॥
ન ક્ષાંતં હિ તપોત્યુગ્રમેતદન્યાભિરીદૃશમ્ ॥
પુરાઽબલાભિસ્તસ્માદ્વો નામ નક્ષત્રમત્ર વૈ

પુરુષાયિતસંજ્ઞેન તપ્તં યત્તપસાધુના ॥
ભવતીભિસ્તતઃ પુંસ્ત્વમિચ્છયા વો ભવિષ્યતિ

જ્યોતિશ્ચક્રે સમસ્તેઽસ્મિન્નગ્રગણ્યા ભવિષ્યથ ॥
મેષાદીનાં ચ રાશીનાં યોનયો યૂયમુત્તમાઃ

ઓષધીનાં સુધાયાશ્ચ બ્રાહ્મણાનાં ચ યઃ પતિઃ ॥
પતિમત્યો ભવત્યોપિ તેન પત્યા શુભાનનાઃ

ભવતીનામિદં લિંગં નક્ષત્રેશ્વર સંજ્ઞિતમ્ ॥
પૂજયિત્વા નરો ગંતા ભવતીલોકમુત્તમમ્

ઉપરિષ્ટાન્મૃગાંકસ્ય લોકો વસ્તુ ભવિષ્યતિ ॥
સર્વાસાં તારકાણાં ચ મધ્યે માન્યા ભવિષ્યથ

નક્ષત્રપૂજકા યે ચ નક્ષત્રવ્રતચારિણઃ ॥
તે વો લોકે વસિષ્યંતિ નક્ષત્ર સદૃશપ્રભાઃ

નક્ષત્રગ્રહરાશીનાં બાધાસ્તેષાં કદાચન ॥
ન ભવિષ્યંતિ યે કાશ્યાં નક્ષત્રેશ્વરવીક્ષકાઃ

અગસ્ત્ય ઉવાચ ॥ ॥
અતિથિત્વમવાપ નેત્રયોર્બુધલોકઃ શિવશર્મણસ્ત્વથ ॥
ગણયોર્ભગણસ્ય સંકથાં કથયિત્રો રિતિ વિષ્ણુચેતસોઃ

શિવશર્મોવાચ ॥ ॥
કસ્ય લોકોયમતુલો બ્રૂતં શ્રીભગવદ્ગણૌ ॥
પીયૂષભાનોરિવ મે મનઃ પ્રીણયતેતરામ્

॥ ગણાવૂચતુઃ ॥ ॥
શિવશર્મઞ્છૃણુ કથામેતાં પાપાપહારિણીમ્॥
સ્વર્ગમાર્ગવિનોદાય તાપત્રયવિનાશિનીમ્

યોસૌ પૂર્વં મહાકાંતિરાવાભ્યાં પરિવર્ણિતઃ ॥
સામ્રાજ્યપદમાપન્નો દ્વિજરાજસ્તવાગ્રતઃ

દક્ષિણા રાજસૂયસ્ય યેન ત્રિભુવનં કૃતા ॥
તપસ્તતાપ યોત્યુગ્રં પદ્માનાં દશતીર્દશ

અત્રિનેત્રસમુદ્ભૂતઃ પૌત્રો વૈ દ્રુહિણસ્ય યઃ ॥
નાથઃ સર્વૌષધીનાં ચ જ્યોતિષાં પતિરેવ ચ

નિર્મલાનાં કલાનાં ચ શેવધિર્યશ્ચ ગીયતે ॥
ઉદ્યન્પરોપતાપં યઃ સ્વકરૈર્ગલહસ્તયેત્

મુદંકુમુદિનીનાંયસ્તનોતિ જગતા સહ ॥
દિગ્વધૂ ચારુ શૃંગારદર્શનાદર્શમંડલઃ

કિમન્યૈર્ગુણસંભારૈરતોપિ ન સમં વિધોઃ ॥
નિજોત્તમાંગે સર્વજ્ઞઃ કલાં યસ્યાવતંસયેત્

બૃહસ્પતેસ્સ વૈ ભાર્યામૈશ્વર્યમદમોહિતઃ ॥
પુરોહિતસ્યાપિગુરોર્ભ્રાતુરાંગિરસસ્ય વૈ

જહાર તરસા તારાં રૂપવાન્રૂપશાલિનીમ્॥
વાર્યમાણોપિ ગીર્વાણૈર્બહુદેવર્ષિભિઃ પુનઃ

નાયં કલાનિધેર્દોષો દ્વિજરાજસ્ય તસ્ય વૈ ॥
હિત્વા ત્રિનેત્રં કામેન કસ્ય નો ખડિતં મનઃ

ધ્વાંતમેતદભિતઃ પ્રસારિયત્તચ્છમાય વિધિનાવિનિર્મિતમ્॥
દીપભાસ્કરકરામહૌષધં નાધિપત્ય તમસસ્તુકિંચન

આધિપત્યમદમોહિતં હિતં શંસિતં સ્પૃશતિ નો હરેર્હિતમ્ ॥
દુર્જનવિહિતતીર્થમજ્જનૈઃ શુદ્ધધીરિવ વિરુદ્ધમાનસમ્

ધિગ્ધિગેતદધિકર્દ્ધિ ચેષ્ટિતં ચંક્રમેક્ષણવિલક્ષિતં યતઃ ॥
વીક્ષતે ક્ષણમચારુચક્ષુષા ઘાતિતેન વિપદઃપદેન ચ

કઃ કામેન ન નિર્જિતસ્ત્રિજગતાં પુષ્પાયુધેનાપ્યહો કઃ ક્રોધસ્યવશંગતો નનચ કો લોભેન સંમોહિતઃ ॥
યોષિલ્લોચનભલ્લભિન્નહૃદયઃ કો નાપ્તવાનાપદં કો રાજ્યશ્રિયમાપ્યનાંધપદવીં યાતોપિ સલ્લોચનઃ

આધિપત્યકમલાતિચંચલા પ્રાપ્યતાં ચ યદિહાર્જિતં કિલ ॥
નિશ્ચલં સદસદુચ્ચકૈર્હિતં કાર્યમાર્યચરિતૈઃ સદૈવ તત્

ન યદાંગિરસે તારાં સ વ્યસર્જયદુલ્બણઃ ॥
રુદ્રોથ પાર્ષ્ણિં જગ્રાહ ગૃહીત્વાજગવં ધનુઃ

તેન બ્રહ્મશિરોનામ પરમાસ્ત્રં મહાત્મના ॥
ઉત્સૃષ્ટં દેવદેવાયતેન તન્નાશિતં તતઃ

તયોસ્તદ્યુદ્ધમભવદ્ઘોરં વૈ તારકામયમ્ ॥
તતસ્ત્વકાંડ બ્રહ્માંડ ભંગાદ્ભીતોભવદ્વિધિઃ

નિવાર્ય રુદ્રં સમરાત્સંવર્તાનલવર્ચસમ્ ॥
દદાવાંગિરસે તારાં સ્વયમેવ પિતામહઃ

અથાંતર્ગર્ભમાલોક્ય તારાં પ્રાહ બૃહસ્પતિઃ ॥
મદીયાયાં ન તે યોનૌ ગર્ભો ધાર્યઃ કથંચન

ઇષીકાસ્તંબમાસાદ્ય ગર્ભં સા ચોત્સસર્જ હ ॥
જાતમાત્રઃ સ ભગવાન્દેવાનામાક્ષિપદ્વપુઃ

તતઃ સંશયમાપન્નાસ્તારામૂચુઃ સુરોત્તમાઃ ॥
સત્યં બૂહિ સુતઃ કસ્ય સોમસ્યાથ બૃહસ્પતેઃ

પૃચ્છમાના યદા દેવૈ ર્નાહ તારાઽતિસત્રપા ॥
તદા સા શપ્તુમારબ્ધા કુમારેણાતિતેજસા

તં નિવાર્ય તદા બ્રહ્મા તારાં પપ્રચ્છ સંશયમ્॥
પ્રોવાચ પ્રાંજલિઃ સા તં સોમસ્યેતિ પિતામહમ્

તદા સ મૂર્ધ્ન્યુપાઘ્રાય રાજા ગર્ભં પ્રજાપતિઃ ॥
બુધ ઇત્યકરોન્નામ તસ્ય બાલસ્ય ધીમતઃ

તતશ્ચ સર્વદેવેભ્યસ્તેજોરૂપબલાધિકઃ ॥
બુધઃ સોમં સમાપૃચ્છય તપસે કૃતનિશ્ચયઃ

જગામ કાશીં નિર્વાણરાશિં વિશ્વેશપાલિતામ્ ॥
તત્ર લિગં પ્રતિષ્ઠાપ્ય સ સ્વનામ્ના બુધેશ્વરમ્

તપશ્ચચાર ચાત્યુગ્રમુગ્રં સંશીલયન્હૃદિ ॥
વર્ષાણામયુતં બાલો બાલેંદુતિલકં શિવમ્

તતો વિશ્વપતિઃ શ્રીમાન્વિશ્વેશો વિશ્વભાવનઃ ॥
બુધેશ્વરાન્મહાલિંગાદાવિરાસીન્મહોદયઃ

ઉવાચ ચ પ્રસન્નાત્મા જ્યોતીરૂપો મહેશ્વરઃ ॥
વરં બ્રૂહિ મહાબુદ્ધે બુધાન્ય વિબુધોત્તમઃ

તવાનેનાતિ તપસા લિંગસંશીલનેન ચ ॥
પ્રસન્નોસ્મિ મહાસૌમ્ય નાદેયં ત્વયિ વિદ્યતે

ઇતિ શ્રુત્વા વચઃ સોથ મેઘગંભીર નિઃસ્વનમ્॥
અવગ્રહપરિમ્લાન સસ્યસંજીવનોપમમ્

ઉન્મીલ્યલોચને યાવત્પુરઃ પશ્યતિ બાલકઃ ॥
તાવલ્લિંગે દદર્શાથ ત્ર્યંબકં શશિશેખરમ્

બુધ ઉવાચ ॥ ॥
નમઃ પૂતાત્મને તુભ્યં જ્યોતીરૂપ નમોસ્તુ તે ॥
વિશ્વરૂપ નમસ્તુભ્યં રૂપાતીતાય તે નમઃ

નમઃ સર્વાર્તિ નાશાય પ્રણતાનાં શિવાત્મને ॥
સર્વજ્ઞાય નમસ્તુભ્યં સર્વકર્ત્રે નમોસ્તુ તે

કૃપાલવે નમસ્તુભ્યં ભક્તિગમ્યાય તે નમઃ ॥
ફલદાત્રે ચ તપસાં તપોરૂપાય તે નમઃ

શંભો શિવશિવાકાંત શાંતશ્રી કંઠશૂલભૃત્ ॥
શશિશેખરશર્વેશ શંકરેશ્વર ધૂર્જટે

પિનાકપાણે ગિરિશ શિતિકંઠ સદાશિવ ॥
મહાદેવ નમસ્તુભ્યં દેવદેવ નમોસ્તુ તે

સ્તુતિકર્તું ન જાનામિ સ્તુતિપ્રિય મહેશ્વર ॥
તવ પાદાંબુજદ્વંદ્વે નિર્દ્વંદ્વા ભક્તિરસ્તુ મે

અયમેવ વરો નાથ પ્રસન્નોસિ યદીશ્વર ॥
નાન્યં વરં વૃણે ત્વત્તઃ કરુણામૃતવારિધે

તતઃ પ્રાહ મહેશાનસ્તત્સ્તુત્યા પરિતોષિતઃ ॥
રૌહિણેય મહાભાગ સૌમ્યસૌમ્યવચોનિધે

નક્ષત્રલોકાદુપરિ તવ લોકો ભવિષ્યતિ ॥
મધ્યે સર્વગ્રહાણાં ચ સપર્યાં લપ્સ્યસે પરામ્

ત્વયેદં સ્થાપિતં લિંગં સર્વેષાં બુદ્ધિદાયકમ્ ॥
દુર્બુદ્ધિહરણં સૌમ્ય ત્વલ્લોકવસતિપ્રદમ્

ઇત્યુક્ત્વા ભગવાઞ્છંભુસ્તત્રૈવાંતરધીયત ॥
બુધઃ સ્વર્લોકમગમદ્દેવદેવપ્રસાદતઃ

ગણાવૂચતુઃ ॥ ॥
કાશ્યાં બુધેશ્વરસમર્ચનલબ્ધબુદ્ધિઃ સંસારસિંધુમધિગમ્ય નરો હ્યગાધમ્ ॥
મજ્જેન્ન સજ્જનવિલોચન ચંદ્રકાંતિઃ કાંતાનનસ્ત્વધિવસેચ્ચ બુધેઽત્ર લોકે

ચંદ્રેશ્વરાત્પૂર્વભાગે દૃષ્ટ્વા લિંગં બુધેશ્વરમ્ ॥
ન બુદ્ધ્યા હીયતે જંતુરંતકાલેપિ જાતુચિત્

ગણૌ યાવત્કથામિત્થં ચક્રાતે બુધલોકગામ્ ॥
તાવદ્વિમાનં સંપ્રાપ્તં શુક્રલોકમનુત્તમમ્

॥
ઇતિ શ્રી સ્કાંદે મહાપુરાણ એકાશીતિસાહસ્ર્યાં સંહિતાયાં ચતુર્થે કાશીખંડે પૂર્વાર્દ્ધે નક્ષત્રબુધલોકયોર્વર્ણનં નામ પંચદશોધ્યાયઃ