સ્કંદ પુરાણ · અધ્યાય 4.14

॥ ગણાવૂચતુઃ ॥
અલકાયાઃ પુરોભાગે પૂરૈશાનીમહોદયા ॥
અસ્યાં વસંતિ સતતં રુદ્રભક્તાસ્તપોધનાઃ

શિવસ્મરણસંસક્તાઃ શિવવ્રતપરાયણાઃ ॥
શિવસાત્કૃતકર્માણઃ શિવપૂજારતાઃ સદા

સાભિલાષાસ્તપસ્યંતિ સ્વર્ગભોગોસ્ત્વિતીહ નઃ ॥
તેઽત્ર રુદ્રપુરે રમ્યે રુદ્રરૂપધરા નરાઃ

અજૈકપાદહિર્બુધ્ન્ય મુખ્યા એકાદશાપિ વૈ ॥
રુદ્રાઃ પરિવૃઢાશ્ચાત્ર ત્રિશૂલોદ્યતપાણયઃ

પુર્યષ્ટકં ચ દુષ્ટેભ્યો દેવધ્રુગ્ભ્યો હ્યવંતિ તે ॥
પ્રયચ્છંતિ વરાન્નિત્યં શિવભક્તજને વરાઃ

એતૈરપિ તપસ્તપ્તં પ્રાપ્ય વારાણસીં પુરીમ્ ॥
ઈશાનેશં મહાલિંગં પરિસ્થાપ્ય શુભપ્રદમ્

ઈશાનેશ પ્રસાદેન દિશ્યૈશ્યાં હિ દિગીશ્વરાઃ ॥
એકાદશાપ્યેકચરા જટામુકુટમંડિતાઃ

ભાલનેત્રા નીલગલાઃ શુદ્ધાંગા વૃષભધ્વજાઃ ॥
અસંખ્યાતાઃ સહસ્રાણિ યે રુદ્રા અધિભૂતલમ્

તેઽસ્યાં પુરિ વસંત્યૈશ્યાં સર્વભોગસમૃદ્ધયઃ ॥
ઈશાનેશં સમભ્યર્ચ્ય કાશ્યાં દેશાંતરેષ્વપિ

વિપન્નાસ્તેન પુણ્યેન જાયંતે ઽત્રપુરોહિતાઃ ॥
અષ્ટમ્યાં ચ ચતુર્દશ્યામીશાનેશં યજંતિ યે

ત એવ રુદ્રા વિજ્ઞેયા ઇહામુત્રાપ્યસંશયમ્ ॥
કૃત્વા જાગરણં રાત્રાવીશાનેશ્વર સંનિધૌ

ઉપોષ્યભૂતાંયાંકાંચિન્ન નરો ગર્ભભાક્પુનઃ ॥
સ્વર્ગમાર્ગે કથામિત્થં શૃણ્વન્વિષ્ણુગણોદિતામ્

શિવશર્મા દિવાપ્યુચ્ચૈરપશ્યચ્ચંદ્રચંદ્રિકામ્ ॥
આહ્લાદયંતીં બહુશઃ સમં સર્વેંદ્રિયૈર્મનઃ

ચમત્કૃત્ય ચમત્કૃત્ય કોયં લોકો હરેર્ગણૌ ॥
પપ્રચ્છ શિવશર્મા તૌ પ્રોચતુસ્તં ચ તૌ દ્વિજમ્

ગણાવૂચતુઃ ॥ ॥
શિવશર્મન્મહાભાગ લોક એષ કલાનિધેઃ ॥
પીયૂષવર્ષિભિર્યસ્ય કરૈરાપ્યાય્યતે જગત્

પિતા સોમસ્ય ભો વિપ્ર જજ્ઞેઽત્રિર્ભગવાનૃષિઃ ॥
બ્રહ્મણો માનસાત્પૂર્વં પ્રજાસર્ગં વિધિત્સતઃ

અનુત્તરં નામ તપો યેન તપ્તં હિ તત્પુરા ॥
ત્રીણિવર્ષસહસ્રાણિ દિવ્યાનીતીહ નૌ શ્રુતમ્

ઊર્ધ્વમાચક્રમે તસ્ય રેતઃ સોમત્વમીયિવત્ ॥
નેત્રાભ્યાં તચ્ચ સુસ્રાવ દશધા દ્યોતયદ્દિશઃ

તં ગર્ભં વિધિના દિષ્ટા દશ દેવ્યો દધુસ્તતઃ ॥
સમેત્ય ધારયામાસુર્નૈવ તાઃ સમશક્નુવન્

યદા ન ધારણે શક્તાસ્તસ્ય ગર્ભસ્ય તા દિશઃ ॥
તતસ્તાભિઃ સજૂઃ સોમો નિપપાત વસુંધરામ્

પતિતં સોમમાલોક્ય બ્રહ્મા લો કપિતામહઃ ॥
રથમારોપયામાસ લોકાનાં હિતકામ્યયા

સ તેન રથમુખ્યેન સાગરાંતાં વસુંધરામ્ ॥
ત્રિઃસપ્તકૃત્વો દ્રુહિણશ્ચકારામું પ્રદક્ષિણમ્

તસ્ય યત્પ્લવિતં તેજઃ પૃથિવીમન્વપદ્યત ॥
તથૌષધ્યઃ સમુદ્ભૂતા યાભિઃ સંધાર્યતે જગત્

સલબ્ધતેજા ભગવાન્બ્રહ્મણા વર્ધિતઃ સ્વયમ્ ॥
તપસ્તેપે મહાભાગ પદ્માનાં દશતીર્દશ

અવિમુક્તં સમાસાદ્ય ક્ષેત્રં પરમપાવનમ્ ॥
સંસ્થાપ્ય લિંગમમૃતં ચંદ્રેશાખ્યં સ્વનામતઃ

બીજૌષધીનાં તોયાનાં રાજાભૂદગ્રજન્મનામ્ ॥
પ્રસાદાદ્દેવદેવસ્ય વિશ્વેશસ્ય પિનાકિનઃ

તત્ર કૂપં વિધાયૈકમમૃતોદમિતિ સ્મૃતમ્ ॥
યસ્યાંબુપાનસ્નાનાભ્યાં નરોઽજ્ઞાતાત્પ્રમુચ્યતે

તુષ્ટેનદેવદેવેન સ્વમૌલૌ યો ધૃતઃ સ્વયમ્ ॥
આદાય તાં કલામેકાં જગત્સંજવિનીં પરામ્

પશ્ચાદ્દક્ષેણ શપ્તોપિ માસોને ક્ષયમાપ્ય ચ ॥
આપ્યાય્યતેસૌ કલયા પુનરેવ તયા શશી

સ તત્પ્રાપ્ય મહારાજ્યં સોમઃ સોમવતાં વરઃ ॥
રાજસૂયં સમાજહ્રે સહસ્રશતદક્ષિણમ્

દક્ષિણામદદત્સોમસ્ત્રીંલ્લોકાનિતિ નૌ શ્રુતમ્ ॥
તેભ્યો બ્રહ્મર્ષિમુખ્યેભ્યઃ સદસ્યેભ્યશ્ચ ભો દ્વિજ

હિરણ્યગર્ભો બ્રહ્માઽત્રિર્ભૃગુર્યત્રર્ત્વિજોભવન્ ॥
સદસ્યોભૂદ્ધરિસ્તત્ર મુનિભિર્બહુભિર્યુતઃ

તંસિની ચ કુહૂશ્ચૈવ દ્યુતિઃ પુષ્ટિઃ પ્રભાવસુઃ ॥
કીર્તિર્ધૃતિશ્ચ લક્ષ્મીશ્ચ નવદેવ્યઃ સિષેવિરે

ઉમયા સહિતં રુદ્રં સંતર્પ્યાધ્વરકર્મણા ॥
પ્રાપ સોમ ઇતિ ખ્યાતિં દત્તાં સોમેન શંભુના

તત્રૈવ તપ્તવાન્સોમસ્તપઃ પરમદુષ્કરમ્ ॥
તત્રૈવ રાજસૂયં ચ ચક્રે ચંદ્રેશ્વરાગ્રતઃ

તત્રૈવ બ્રાહ્મણૈઃ પ્રીતૈરિત્યુક્તોસૌ કલાનિધિઃ ॥
સોમોસ્માકં બ્રાહ્મણાનાં રાજા ત્રૈલોક્યદક્ષિણઃ

તત્રૈવ દેવદેવસ્ય વિલોચનપદં ગતઃ ॥
દેવેન પ્રીતમનસા ત્રૈલોક્યાહ્લાદહેતવે

ત્વં મમાસ્ય પરામૂર્તિરિત્યુક્તસ્તત્તપોબલાત્ ॥
જગત્તવોદયં પ્રાપ્ય ભવિષ્યતિ સુખોદયમ્

ત્વત્પીયૂષમયૈર્હસ્તૈઃ સ્પૃષ્ટમેતચ્ચરાચરમ્ ॥
ભાનુતાપપરીતં ચ પરા ગ્લાનિં વિહાસ્યતિ

એતદુક્ત્વા મહેશાનો વરાનન્યાનદાન્મુદા ॥
દ્વિજરાજતપસ્તપ્તં યદત્યુગ્રં ત્વયાત્ર વૈ

યચ્ચ ક્રતુ ક્રિયોત્સર્ગસ્ત્વયા મહ્યં નિવેદિતઃ ॥
સ્થાપિતં યત્ત્વિદં લિંગં મમ ચંદ્રેશ્વરાભિધમ્

તતોત્ર લિંગે ત્વન્નામ્નિ સોમસોમાર્ધરૂપધૃક્ ॥
પ્રતિમાસં પંચદશ્યાં શુક્લાયાં સર્વગોપ્યહમ્ ॥

અહોરાત્રં વસિષ્યામિ ત્રૈલોક્યૈશ્વર્યસંયુતઃ ॥
તતોત્ર પૂર્ણિમાયાં તુ કૃતા સ્વલ્પાપિ સત્ક્રિયા

જપહોમાર્ચનધ્યાનદાનબ્રાહ્મણભોજનમ્ ॥
મહાપૂજા ચ સા નૂનં મમ પ્રીત્યૈ ભવિષ્યતિ

જીર્ણોદ્ધારાદિકરણં નૃત્યવાદ્યાદિકાર્પણમ્ ॥
ધ્વજારોપણકર્માદિ તપસ્વિયતિતપર્ણમ્

ચંદ્રેશ્વરે કૃતં સર્વં તદાનંત્યાય જાયતે ॥
અન્યચ્ચ તે પ્રવક્ષ્યામિ શૃણુ ગુહ્યં કલાનિધે

અભક્તાય ચ નાખ્યેયં નાસ્તિકાય શ્રુતિદ્રુહે ॥
અમાવાસ્યા યદા સોમ જાયતે સોમવાસરે

તદોપવાસઃ કર્તવ્યો ભૂતાયાં સદ્ભિરાદરાત્ ॥
કૃતનિત્યક્રિયઃ સોમ ત્રયોદશ્યાં નિશામય

શનિપ્રદોષે સંપૂજ્ય લિંગં ચંદ્રેશ્વરાહ્વયમ્ ॥
નક્તં કૃત્વા ત્રયોદશ્યાં નિયમં પરિગૃહ્ય ચ

ઉપોષ્ય ચ ચતુર્દશ્યાં કૃત્વા જાગરણં નિશિ ॥
પ્રાતઃ સોમકુહૂયોગે સ્નાત્વા ચંદ્રોદવારિભિઃ

ઉપાસ્ય સંધ્યાં વિધિવત્કૃતસર્વોદક ક્રિયઃ ॥
ઉપચંદ્રોદતીર્થેષુ શ્રાદ્ધં વિધિવદાચરેત્

આવાહનાર્ઘ્યરહિતં પિંડાન્દદ્યાત્પ્રયત્નતઃ ॥
વસુરુદ્રાદિતિસુતસ્વરૂપપુરુષત્રયમ્

માતામહાંસ્તથોદ્દિશ્ય તથાન્યાનપિ ગોત્રજાન્ ॥
ગુરુશ્વશુરબંધૂનાં નામાન્યુચ્ચાર્ય પિંડદઃ

કુર્વઞ્છ્રાદ્ધં ચ તીર્થેસ્મિઞ્છ્રદ્ધયોદ્ધરતેખિલાન્ ॥
ગયાયાં પિંડદાનેન યથા તુપ્યંતિ પૂર્વજાઃ

તથા ચંદ્રોદકુંડેઽત્ર શ્રાદ્ધૈસ્તૃપ્યંતિ પૂર્વજાઃ ॥
ગયાયાં ચ યથા મુચ્યેત્સર્વર્ણાત્પિતૃજાન્નરઃ

તથા પ્રમુચ્યતે ચર્ણાચ્ચંદ્રોદે પિણ્ડદાનતઃ ॥
યદા ચંદ્રેશ્વરં દ્રષ્ટું યાયાત્કોપિ નરોત્તમઃ

તદા નૃત્યંતિ મુદિતાસ્તત્પૂર્વપ્રપિતામહાઃ॥
અયં ચંદ્રોદતીર્થેસ્મિંસ્તર્પણં નઃ કરિષ્યતિ

અસ્માકં મંદભાગ્યત્વાદ્યદિ નૈવ કરિષ્યતિ॥
તદાતત્તીર્થ સંસ્પર્શાદસ્મત્તૃપ્તિર્ભવિષ્યતિ

સ્પૃશેન્નાપિ યદા મંદસ્તદા દ્રક્ષ્યતિ તૃપ્તયે॥
એવં શ્રાદ્ધં વિધાયાથ સ્પૃષ્ટ્વા ચંદ્રેશ્વરં વ્રતી॥
સંતર્પ્ય વિપ્રાંશ્ચ યતીન્કુર્યાદ્વૈ પારણં તતઃ

એવં વ્રતે કૃતે કાશ્યાં સદર્શે સોમવાસરે॥
ભવેદૃણત્રયાન્મુક્તો મૃગાંકમદનુગ્રહાત્

અત્ર યાત્રા મહાચૈત્ર્યાં કાર્યા ક્ષેત્રનિવાસિભિઃ ॥
તારકજ્ઞાનલાભાય ક્ષેત્રવિઘ્નનિવર્તિની

ચંદ્રેશ્વરં સમભ્યર્ચ્ય યદ્યન્યત્રાપિ સંસ્થિતઃ ॥
અઘૌઘપટલીં ભિત્ત્વા સોમલોકમવાપ્સ્યતિ

કલૌ ચંદ્રેશમહિમા નાભાગ્યૈરવગમ્યતે॥
અન્યચ્ચ તે પ્રવક્ષ્યામિ પરં ગુહ્યં નિશાપતે

સિદ્ધયોગીશ્વરં પીઠમેતત્સાધકસિદ્ધિદમ્ ॥
સુરાસુરેષુ ગંધર્વ નાગવિદ્યાધરેષ્વપિ

રક્ષોગુહ્યકયક્ષેષુ કિંનરેષુ નરેષુ ચ ॥
સપ્તકોટ્યસ્તુ સિદ્ધાનામત્ર સિદ્ધા મમાગ્રતઃ ૬૫॥
ષણ્માસં નિયતાહારો ધ્યાયન્વિશ્વેશ્વરીમિહ॥
ચંદ્રેશ્વરાર્ચનાયાતાન્સિદ્ધાન્પશ્યતિ સોઽગ્રગાન્

સિદ્ધયોગીશ્વરી સાક્ષાદ્વરદા તસ્ય જાયતે ॥
તવાપિ મહતી સિદ્ધિઃ સિદ્ધયોગીશ્વરીક્ષણાત્

સંતિ પાઠાન્યનેકાનિ ક્ષિતૌ સાધકસિદ્ધયે॥
પરં યોગીશ્વરી પીઠાદ્ભૂપૃષ્ઠેનાશુ સિદ્ધિદમ્

યત્ર ચંદ્રેશ્વરં લિંગં ત્વયેદં સ્થાપિતં શશિન્॥
ઇદમેવ હિ તત્પીઠમદૃશ્યમકૃતાત્મભિઃ

જિતકામા જિતક્રોધા જિતલોભસ્પૃહાસ્મિતાઃ॥
યોગીશ્વરીં પ્રપશ્યંતિ મમ શક્તિપરાં હિતામ્

યે તુ પ્રત્યષ્ટમિ જનાસ્તથા પ્રતિ ચતુર્દશિ ॥
સિદ્ધયોગીશ્વરીપીઠે પૂજયિષ્યંતિ ભાવિતાઃ

અદૃષ્ટરૂપાં સુભગાં પિંગલાં સર્વસિદ્ધિદામ્ ॥
ધૂપનૈવેદ્યદીપાદ્યૈસ્તેષામાવિર્ભવિષ્યતિ

ઇતિ દત્ત્વા વરાઞ્છંભુસ્તસ્મૈ ચંદ્રમસે દ્વિજ ॥
અંતર્હિતો મહેશાનસ્તત્ર વૈશ્વેશ્વરે પુરે

તદારભ્ય ચ લોકેઽસ્મિન્દ્વિજરાજોધિપોભવત્ ॥
દિશોવિતિમિરાઃ કુર્વન્નિજૈઃ પ્રસૃમરૈઃ કરૈઃ

સોમવારવ્રતકૃતઃ સોમપાનરતા નરાઃ ॥
સોમપ્રભેણયાનેન સોમલોકં વ્રજંતિ હિ ॥

ચંદ્રેશ્વરસમુત્પત્તિં તથા ચાંદ્રમસં તપઃ ॥
યઃ શ્રોષ્યતિ નરો ભક્ત્યા ચંદ્રલોકે સ ઇજ્યતે

અગસ્તિરુવાચ ॥ ॥
શિવશર્મણિ શર્મકારિણીં પ થિ દિવ્યે શ્રમહારિણીં ગણૌ ॥
કથયંતૌ તુ કથામિમાં શુભામુડુલોકં પરિજગ્મતુસ્તતઃ

ઇતિ શ્રીસ્કાંદે મહાપુરાણ એકાશીતિસાહસ્ર્યાં સંહિતાયાં ચતુર્થે કાશીખંડે પૂર્વાર્દ્ધે સોમલોકવર્ણનં નામ ચતુર્દશોઽધ્યાયઃ