સ્કંદ પુરાણ · અધ્યાય 4.12

શિવશર્મોવાચ ॥
નૈરૃતાદીન્ ક્રમાલ્લોકાનાખ્યાતં પુરુષોત્તમૌ ॥
પુરુષોત્તમપાદાબ્જપરાગોદ્ધૂસરાલકૌ

ગણાવૂચતુઃ ॥
આકર્ણય મહાભાગ સંયમિન્યાઃ પુરીં પરામ્ ॥
દિક્પતેર્નિરૃતસ્યાસૌ પુણ્યાપુણ્યજનોષિતા

રાક્ષસાનિવસંત્યસ્યામપરદ્રોહિણઃ સદા ॥
જાતિમાત્રેણ રક્ષાંસિ વૃત્તૈઃ પુણ્યજના ઇમે

સ્મૃત્યુક્તશ્રુતિવર્ત્માનો જાતવર્ણાવરેષ્વપિ ॥
નાદ્રિયંતેઽન્નપાનાનામસ્મૃત્યુક્તં કદાચન

પરદાર પરદ્રવ્ય પરદ્રોહપરાઙ્મુખાઃ ॥
જાતાજાતૌ નિકૃષ્ટાયામપિપુણ્યાનુસારિણઃ

દ્વિજાતિભક્ત્યુત્પન્નાર્થૈરાત્માનં પોષયંતિ યે ॥
સદા સંકુચિતાંગાશ્ચ દ્વિજસંભાષણાદિષુ

આહૂતા વસ્ત્રવદના વદંતિ દ્વિજસંનિધૌ ॥
જયજીવભગોનાથ સ્વામિન્નિતિ હિ વાદિનઃ

તીર્થસ્નાનપરાનિત્યં નિત્યં દેવપરાયણાઃ ॥
દ્વિજેષુ નિત્યં પ્રણતાઃ સ્વનામાખ્યાનપૂર્વકમ્

દમ દાન દયા ક્ષાંતિ શૌચેંદ્રિય વિનિગ્રહાઃ ॥
અસ્તેય સત્યાહિંસાશ્ચ સર્વેષાં ધર્મહેતવઃ

આવશ્યેષુ સદોદ્યુક્તા યે જાતા યત્રકુત્રચિત્ ॥
સર્વભોગસમૃદ્ધાસ્તે વસંત્યત્ર પુરોત્તમે

મ્લેચ્છા અપિ સુતીર્થેષુ યે મૃતાનાત્મઘાતકાઃ ॥
વિહાય કાશીં નિર્વાણ વિશ્રાણાંતેઽત્ર ભોગિનઃ ॥

અંધં તમો વિશેયુસ્તે યે ચૈવાત્મહનો જનાઃ ॥
ભુક્ત્વા નિરયસાહસ્રં તે ચ સ્યુર્ગ્રામસૂકરાઃ

આત્મઘાતો ન કર્તવ્યસ્તસ્માત્ક્વાપિ વિપશ્ચિતા ॥
ઇહાપિ ચ પરત્રાપિ ન શુભાન્યાત્મઘાતિનામ્

યથેષ્ટમરણં કેચિદાહુસ્તત્ત્વાવબોધકાઃ ॥
પ્રયાગે સર્વતીર્થાનાં રાજ્ઞિસર્વાભિલાષદે

અંત્યજા અપિ યે કેચિદ્દયાધર્માનુસારિણઃ ॥
પરોપકૃતિનિષ્ઠાસ્તે વસંત્યત્ર તુ સત્તમાઃ

અસ્ય સ્વરૂપં વક્ષ્યાવો દિક્પતેઃ ક્ષણતઃ શૃણુ ॥
મધ્યે વિંધ્યાટવિ પુરા પક્કણસ્થજનાગ્રણીઃ

પલ્લીપતિરભૂદુગ્રઃ પિંગાક્ષ ઇતિ વિશ્રુતઃ ॥
નિર્વિંધ્યાયાસ્તટે શૂરઃ ક્રૂરકર્મપરાઙ્મુખઃ

ઘાતયેદ્દૂરસંસ્થોપિ યઃ પાંથપરિપંથિનઃ ॥
વ્યાઘ્રાદીન્ દુષ્ટસત્ત્વાંશ્ચ સ હિનસ્તિ પ્રયત્નતઃ

જીવેન્મૃગયુ ધર્મેણ તત્રાપિ કરુણાપરઃ ॥
ન વિશ્વસ્તાન્પક્ષિમૃગાન્ન સુપ્તાન્ન વ્યવાયિનઃ

ન તોયગૃધ્નૂન્ન શિશૂન્નાંતર્વર્ત્નિત્વલક્ષણાન્ ॥
સ ઘાતયતિ ધર્મજ્ઞો જાતિધર્મપરાઙ્મુખઃ

શ્રમાતુરેભ્યઃ પાંથેભ્યઃ સ વિશ્રામં પ્રયચ્છતિ ॥
હરેત્ક્ષુધા ક્ષુધાર્તાનામુપાનદ્દોઽનુપાનહે

મૃગત્ત્વચોતિમૃદુલા વિવસ્ત્રેભ્યાતિસર્જતિ ॥
અનુવ્રજતિ કાંતારે પ્રાંતરે પથિકાન્પથિ

ન જિઘૃક્ષતિ તેભ્યોર્થમભયં ચેતિ યચ્છતિ ॥
આવિંધ્યાટવિ મે નામ ગ્રાહ્યં દુષ્ટભયાપહમ્

નિત્યં કાર્પટિકાન્સર્વાન્ સ પુત્રેણ પ્રપશ્યતિ ॥
તેપિ ચ પ્રતિતીર્થં હિ તમાશીર્વાદયં તિ વૈ

ઇતિ તિષ્ઠતિ પિંગાક્ષે સાટવી નગરાયિતા ॥
અધ્વનીને ઽધ્વગાન્કોપિ ન રુણદ્ધિ સસાધ્વસઃ

કદાચિત્તત્પિતૃવ્યેણ સમીપ ગ્રામવાસિના ॥
શ્રુતઃ કાર્પટિકાનાં હિ સાર્થઃ સાર્થો મહાસ્વનઃ

લુબ્ધકસ્તદ્ધને લુબ્ધઃ ક્ષુદ્રસ્તન્નિધનોદ્યતઃ ॥
સ રુરોધ તમધ્વાનમગ્રે ગત્વાઽતિગૂઢવત્

તદા યુપ્યસ્યશેષેણ પિંગાક્ષો મૃગયાં ગતઃ ॥
તસ્મિન્નરણ્યે તન્માર્ગં નિકષાધ્યુષિતો નિશિ

પરપ્રાણદ્રુહાં પુંસાં ન સિદ્ધ્યેયુર્મનોરથાઃ ॥
વિશ્વં કુશલિતેનૈતદ્વિશ્વેશપરિરક્ષિતમ્

ન ચિંતયેદનિષ્ટાનિ તસ્માત્કૃષ્ટિઃ કદાચન ॥
વિધિદૃષ્ટં યતો ભાવિ કલુષંભાવિ કેવલમ્

તસ્માદાત્મસુખંપ્રેપ્સુ રિષ્ટાનિષ્ટં ન ચિંતયેત્ ॥
ચિંતયેચ્ચેત્તદાચિંત્યો મોક્ષોપાયો ન ચેતરઃ

વ્યુષ્ટાયામથયામિન્યામભૂત્કોલાહલો મહાન્ ॥
ઘાતયધ્વં પાતયધ્વં નગ્નયધ્વં દ્રુતં ભટાઃ

મા મારયધ્વં ત્રાયધ્વં ભટાઃ કાર્પટિકા વયમ્ ॥
અનાયાસં લુંઠયધ્વં નયધ્વં ચ યદસ્તિ નઃ

વયં પાંથા અનાથાઃ સ્મો વિશ્વનાથપરાયણાઃ ॥
સનાથાસ્તે ન દૂરં સનાથતાં પથિકોઽપરઃ

વયં પિંગાક્ષવિશ્વાસાદસ્મિન્માર્ગેઽકુતોભયાઃ ॥
યાતાયાતં સદા કુર્મઃ સ ચ દૂર ઇતો વનાત્

ઇતિ શ્રુત્વાઽથ પિંગાક્ષો ભટઃ કાર્પટિકેરિતમ ॥
દૂરાન્મા ભૈષ્ટ માભૈષ્ટ બ્રુવન્નિતિ સમાગતઃ

તત્કર્મસૂત્રૈરાકૃષ્ટો ભિલ્લઃકાર્પટિકપ્રિયઃ ॥
તૂર્ણં તદાયુષ્યમિવ તત્રોપસ્થિતવાન્ ક્ષણાત્

કોયંકોયં દુરાચારઃ પિંગાક્ષે મયિ જીવતિ ॥
ઉલ્લુલુંઠયિષુઃ પાંથાન્પ્રાણલિંગસમાન્મમ

ઇતિ તદ્વાક્યમાકર્ણ્ય તારાક્ષસ્તત્પિતૃવ્યકઃ ॥
ધનલોભેન પિંગાક્ષે પાપં પાપો વ્યચિંતયત્

કુલધર્મં વ્યપાસ્યૈષ વર્તતે કુલપાંસનઃ ॥
ચિરં ચિંતિતમદ્યામું ઘાતયિષ્યામ્યસંશયમ્

વિચાર્યેતિ સ દુષ્ટાત્મા ભૃત્યાનાજ્ઞાપયત્ક્રુધા ॥
આદાવેનં ઘાતયંતુ તતઃ કાર્પટિકાનિમાન્

તતો ઽયુધ્યન્દુરાચારાસ્તેનૈકેન ચ તેઽખિલાઃ ॥
યથાકથંચિત્તાનનયત્સ ચ સ્વાવસથાંતિકમ્

આચ્છિન્નં હિ ધનુર્વાણં છિન્નં સન્નહનં શરૈઃ ॥
અસૂદયિષ્યમેતાંસ્તદભવિષ્યં યદીશ્વરઃ

અભિલપ્યન્નિતિ પ્રાણાનત્યાક્ષીત્સ પરાર્થતઃ ॥
તેપિ કાર્પટિકાઃ પ્રાપ્તાસ્તત્પલ્લીં ગતસાધ્વસાઃ

યા મતિસ્ત્વંતકાલે સ્યાદ્ગતિસ્તદનુરૂપતઃ ॥
દિગીશત્વમતઃ પ્રાપ્તો નિરૃત્યાં નૈરૃતેશ્વરઃ

ઇત્થમસ્ય સ્વરૂપં તે આવાભ્યાં સમુદીરિતમ્ ॥
એતસ્યોત્તરતો લોકો વરુણસ્યાયમદ્ભુતઃ

કૂપવાપીતડાગાનાં કર્તારો નિર્મલૈર્ધનૈઃ ॥
ઇહ લોકે મહીયંતે વારુણે વરુણપ્રભાઃ

નિર્જલે જલદાતારઃ પરસંતાપહારિણઃ ॥
અર્થિભ્યો યે પ્રયચ્છંતિ ચિત્રચ્છત્રકમંડલૂન્

પાનીયશાલિકાઃ કુર્યુર્નાનોપસ્કરસંયુતાઃ ॥
દદ્યુર્ધર્મઘટાંશ્ચાપિ સુગંધોદકપૂરિતાન્

અશ્વત્થસેકં યે કુર્યુઃ પથિ પાદપરોપકાઃ ॥
વિશ્રામશાલાકર્તારઃ શ્રાંતસંતાપનોદકાઃ

ગ્રીષ્મોષ્પ્રહંતિ માયૂરપિચ્છાદિ રચિતાન્યપિ ॥
ચિત્રાણિ તાલવૃંતાનિ વિતરંતિ તપાગમે

રસવંતિ સુગંધીનિ હિમવંતિ તપર્તુષુ ॥
વિશ્રાણયંતિ વા તૃપ્તિ પાનકાનિ પ્રયત્નતઃ

ઇક્ષુક્ષેત્રાણિ સંકલ્પ્ય બ્રાહ્મણેભ્યો દદત્યપિ ॥
તથા નાનાપ્રકારાંશ્ચ વિકારાનૈક્ષવાન્બહૂન્

ગોરસાનાં પ્રદાતારસ્તથા ગોમહિષીપ્રદાઃ ॥
ધારામંડપકર્તારશ્છાયામંડપકારિણઃ

દેવાલયેષુ યે દદ્યુર્બહુધારાગલંતિકાઃ ॥
તીર્થે વા કરહર્તારસ્તીર્થમાર્ગાવનેજકા.

અભયં યે પ્રયચ્છંતિ ભયાર્તોદ્યત પાણયઃ ॥
નિર્ભયા વારુણે લોકે તે વસંતિ લસંતિ ચ

વિપાશયંતિ યે પુણ્યા દુર્વૃતૈઃ કંઠપાશિતાન્ ॥
તે પાશપાણે લોકેસ્મિન્નિવસંત્યકુતોભયાઃ

નૌકાદ્યુપાયૈર્ન દ્યાદૌ પાંથાન્યે તારયંત્યપિ ॥
તારયંત્યપિ દુઃખાબ્ધેસ્તત્ર નાગરિકા દ્વિજ

ઘટ્ટાન્પુણ્યતટિન્યાદેર્બંધયંતિ શિલાદિભિઃ ॥
તોયાર્થિસુખસિદ્ધ્યર્થં યે નરાસ્તેત્ર ભોગિનઃ

વિતર્પયંતિ યે પુણ્યાસ્તૃષિતાઞ્શીતલૈર્જલૈઃ ॥
તેઽત્ર વૈ વારુણે લોકે સુખસંતતિભાગિનઃ

જલાશયાનાં સર્વેષામયમેકતમઃ પતિઃ ॥
પ્રચેતા યાદસાંનાથઃ સાક્ષી સર્વેષુકર્મસુ

અસ્યોત્પત્તિં શૃણુ પતેર્વરુણસ્યમહાત્મનઃ ॥
આસીન્મુનિરમેયાત્મા કર્દમસ્ય પ્રજાપતેઃ

શુચિષ્માનિતિ વિખ્યાતસ્તનયો વિનયોચિતઃ ॥
સ્થૈર્ય માધુર્ય ધૈર્યાદ્યૈર્ગુણૈરુપચિતોહિતઃ

અચ્છોદે સરસિ સ્નાતું સ ગતો બાલકૈઃ સહ ॥
જલક્રીડનસંસક્તં શિશુમારો હરચ્ચ તમ્

તતસ્તસ્મિન્મુનિસુતે હૃતેઽત્યાહિતશંસિભિઃ ॥
તૈઃ સમાગત્ય શિશુભિઃ કથિતં તત્પિતુઃ પુરઃ

હરાર્ચનોપવિષ્ટસ્ય સમાધૌ નિશ્ચલાત્મનઃ ॥
શ્રુતબાલવિપત્તેશ્ચ ચચાલ ન મનોહરાત્

અધિકં શીલયામાસ સ સર્વજ્ઞં ત્રિલોચનમ્ ॥
પશ્યઞ્શંભોઃ સમીપે સ ભુવનાનિ ચતુર્દશ

નાના ભૂતાનિ ભૂતાનિ બ્રહ્માંડાંતર્ગતાનિ ચ ॥
ચંદ્રસૂર્યર્ક્ષતારાશ્ચ પર્વતાન્સરિતો દ્રુમાન્

સમુદ્રાનંતરીયાણિ હ્યરણ્યાનીસ્સરાંસિ ચ ॥
નાના દેવનિકાયાંશ્ચ બહ્વીર્દિવિષદાં પુરીઃ

વાપીકૂપતડાગાનિ કુલ્યાઃ પુષ્કરિણીર્બહુ ॥
એકસ્મિન્ક્વાપિ સરસિ જલક્રીડાપરાયણાન્

બહૂન્મુનિકુમારાંશ્ચ મજ્જનોન્મજ્જનાદિભિઃ ॥
કરયંત્રવિનિર્મુક્તતોયધારાભિષેચનૈઃ

કરતાડિતપાનીયશબ્દદિઙ્મુખનાદિભિઃ ॥
જલખેલનકૈરિત્થં સંસક્તાન્બહુબાલકાન્

તેષાં મધ્યે દદર્શાથ સમાધિસ્થઃ સ કર્દમઃ ॥
સ્વં શિશું શિશુમારેણ નીયમાનં સુવિહ્વલમ્

કયાચિજ્જલદેવ્યાથ તસ્માચ્ચક્રૂરયાદસઃ ॥
પ્રસહ્ય નીત્વોદધયે દૃષ્ટવાંસ્તં સમર્પિતમ્

નિર્ભર્ત્સ્ય સરિતાંનાથં કેનચિદ્રુદ્રરૂપિણા ॥
ત્રિશૂલપાણિનેત્યુક્તં ક્રોધતામ્રાનનેનચ

કુતો જલાનામધિપ શિવભક્તસ્ય બાલકઃ ॥
પ્રજાપતેઃ કર્દમસ્ય મહાભાગસ્ય ધીમતઃ

અજ્ઞાત્વા શિવસામર્થ્યં ભવતાચિરમાસિતઃ ॥
ભયત્રસ્તેન તદ્વાક્યશ્રવણાત્તમુદન્વતા

બાલં રત્નૈરલંકૃત્ય બદ્ધ્વા તં શિશુમારકમ્ ॥
સમર્પિતં સમાનીય શંભુપાદાબ્જસંનિધૌ ॥

નત્વા વિજ્ઞાપયત્તં ચ નાપરાધ્યામ્યહં વિભો ॥
અનાથનાથવિશ્વેશ ભક્તાપત્તિવિનાશન

ભક્તકલ્પતરો શંભોઽનેનાયં દુષ્ટયાદસા ॥
અનાયિન મયા નાથ ભવદ્ભક્તજનાર્ભકઃ

ગણેન તેન વિજ્ઞાય શંભોરથ મનોગતમ્ ॥
પાશેન બદ્ધ્વા તદ્યાદઃ શિશુહસ્તે સમર્પિતમ્

ગૃહાણેમં સ્વતનયં પાર્ષદે શંકરાજ્ઞયા ॥
યાહિ સ્વભવનં વત્સ બ્રુવતીતિ સ કર્દમઃ

સમાધિસમયે સર્વમિતિ શૃણ્વન્નુદારધીઃ॥
ઉન્મીલ્ય નયને યાવત્પ્રણિધાનં વિસૃજ્ય ચ

સંપશ્યતે શિશું તાવત્પુરતઃ સમવૈક્ષત ॥
ગૃહીતશિશુમારં ચ પાર્શ્વેઽલંકૃતકર્ણિકમ્

તોયાર્દ્રકાકપક્ષાગ્રં કષાયનયનાંચલમ્ ॥
કિંચિદ્વિરૂક્ષં ત્વક્ક્ષોભં સંભ્રમાપન્નમાનસમ્

કૃતપ્રણામમાલિંગ્ય જિઘ્રંસ્તન્મુખપંકજમ્ ॥
પુનર્જાતમિવામંસ્ત પશ્યંશ્ચાપિ મુહુર્મુહુઃ

શતાનિપંચવર્ષાણિ પ્રણિધાનસ્થિતસ્ય હિ ॥
કર્દમસ્ય વ્યતીતાનિ શંભુમર્ચયતસ્તદા

કર્દમોપિ ચ તત્કાલમજ્ઞાસીત્ક્ષણસંગતમ્ ॥
યતો ન પ્રભવેત્કાલો મહાકાલસ્ય સંનિધૌ

તતસ્તં તનયઃ પૃષ્ટ્વા પિતરં પ્રણિપત્ય ચ ॥
જગામ તૂર્ણં તપસે શ્રીમદ્વારાણસીં પુરીમ્

તત્ર તપ્ત્વા તપો ઘોરં લિંગં સંસ્થાપ્ય શાંભવમ્ ॥
પંચવર્ષસહસ્રાણિ સ્થિતઃ પાષાણનિશ્ચલઃ

આવિરાસીન્મહાદેવસ્તુષ્ટસ્તત્તપસા તતઃ ॥
ઉવાચ કાર્દમે બ્રૂહિ કં દદામિ વરોત્તમમ્

કાર્દમિરુવાચ ॥ ॥
યદિ નાથ પ્રસન્નોસિ ભક્તાનામનુકંપક ॥
સર્વાસામાધિપત્યં મે દેહ્યપાં યાદસામપિ

ઇતિ શ્રુત્વા મહેશાનઃ સર્વચિંતિતદઃ પ્રભુઃ ॥
અભ્યષિંચત તં તત્ર વારુણે પરમે પદે

રત્નાનામબ્ધિજાતાનામબ્ધીનાં સરિતામપિ ॥
સરસાં પલ્વલાનાં ચ વાપ્યંબુ સ્રોતસા પુનઃ

જલાશયાનાં સર્વેષાં પ્રતીચ્યાશ્ચાપિ વૈદિશઃ ॥
અધીશ્વરઃ પાશપાણિર્ભવ સર્વામરપ્રિયઃ

દદામિ વરમન્યં ચ સર્વેષાં હિતકારકમ્ ॥
ત્વયૈતત્સ્થાપિતં લિંગં તવ નામ્ના ભવિષ્યતિ

વરુણેશમિતિ ખ્યાતં વારાણસ્યાં સુસિદ્ધિદમ્ ॥
મણિકર્ણેશ લિંગસ્ય નૈરૃત્યાં દિશિ સંસ્થિતમ્

આરાધિતં સદા પુંસાં સર્વજાડ્યવિનાશકૃત્ ॥
વરુણેશસ્ય યે ભક્તા ન તેષામબ્ભયં ક્વચિત્

ન સંતાપભયં તેષાં નાપાયમરણં ક્વચિત્ ॥
જલોદરભયં નૈવ ન ભયં વૈ તૃષઃ ક્વચિત્

નીરસાન્યન્નપાનાનિ વરુણેશ્વર સંસ્મૃતેઃ ॥
સરસાનિ ભવિષ્યંતિ નાત્ર કાર્યા વિચારણા

ઇત્યુક્ત્વાંતર્દધે શંભુર્વરુણોપિ સ્વબંધુભિઃ ॥
ઇમં લોકમલંકુર્વંસ્તદારભ્ય સ્થિતો દ્વિજઃ

ઇદં વરુણલોકસ્ય સ્વરૂપં તે નિરૂપિતમ્ ॥
યચ્છ્રુત્વા ન નરઃ ક્વાપિ દુરપાયૈઃ પ્રબાધ્યતે

॥
ઇતિ શ્રીસ્કાંદે મહાપુરાણ એકાશીતિ સાહસ્ર્યાં સંહિતાયાં ચતુર્થે કાશીખંડે પૂર્વાદ્ધે નિરૃતિવરુણલોકવર્ણનંનામ દ્વાદશોઽધ્યાયઃ