સ્કંદ પુરાણ · અધ્યાય 4.11

અગસ્તિરુવાચ ॥ ॥
શૃણુ સુશ્રોણિ સુભગે વૈશ્વાનરસમુદ્ભવમ્ ॥
પુણ્યશીલસુશીલાભ્યાં યથોક્તં શિવશર્મણે

અથ કાલેન તદ્યોષિદંતર્વત્ની બભૂવ હ ॥
વિધિવદ્વિહિતે તેન ગર્ભાધાનાખ્ય કર્મણિ

તતઃ પુંસવનં તેન સ્પંદનાત્પ્રાગ્વિપશ્ચિતા ॥
ગૃહ્યોક્તવિધિના સમ્યક્કૃતં પુંસ્ત્વવિવૃદ્ધયે

સીમન્તોથાષ્ટમે માસિ ગર્ભરૂપસમૃદ્ધિકૃત્ ॥
સુખપ્રસવ સિદ્ધ્યૈ ચ તેનાકારિ ક્રિયાવિદા

અથાતઃ સત્સુતારાસુ તારાધિપ વરાનનઃ ॥
કેંદ્રે ગુરૌ શુભે લગ્ને સુગ્રહેષ્વયુગેષુ ચ

અરિષ્ટં દીપયન્દીપ્ત્યા સર્વારિષ્ટવિનાશકૃત્ ॥
તનયો નામ તસ્યાં તુ શુચિષ્મત્યાં બભૂવ હ

સદ્યઃ સમસ્તસુખદો ભૂર્ભુવઃસ્વર્નિવાસિનામ્ ॥
ગંધવાહાગન્ધવાહાદિગ્વધૂમુખવાસનાઃ

ઇષ્ટગન્ધપ્રસૂનૌઘૈર્વવર્ષુસ્તે ઘનાઘનાઃ ॥
દેવદુન્દુભયો નેદુઃ પ્રસેદુઃ સર્વતોદિશઃ

પરિતઃ સરિતઃ સ્વચ્છા ભૂતાનાં માનસૈઃ સહ ૯ ॥
તમોઽતામ્યત્તુ નિતરાં રજોપિ વિરજોભવત્

સત્ત્વાઃ સત્ત્વસમાયુક્તા વસુધાસીચ્છુભા તદા ॥
કલ્યાણી સર્વતો વાણી પ્રાણિનઃ પ્રીણયંત્યભૂત્

તિલોત્તમોર્વશીરંભા પ્રભા વિદ્યુત્પ્રભા શુભા ॥
સુમંગલા શુભાલાપા સુશીલાડ્યા(?) વરાંગનાઃ

ક્વણત્કંકણ પાત્રાણિ કૃત્વા કરતલં મુદા ॥
મુક્તમુક્તાફલાઢ્યાનિ યક્ષકર્દમવંતિ ચ

વજ્રવૈદૂર્ય દીપાનિ હરિદ્રા લેપનાનિ ચ ॥
ગારુત્મતૈકરૂપાણિ શંખશુક્તિદધીનિ ચ

પદ્મરાગપ્રવાલાખ્યરત્નકુંકુમવંતિ ચ ॥
ગોમેદપુષ્પરાગેંદ્ર નીલસન્માલ્યભાંજિ ચ

વિદ્યાધર્યશ્ચ કિન્નર્યસ્તથાઽમર્યઃ સહસ્રશઃ ॥
ચામર વ્યગ્રહસ્તાગ્ર મંગલદ્રવ્યપાણયઃ

ગંધર્વોરગયક્ષાણાં સુવાસિન્યઃ શુભસ્વરાઃ ॥
ગાયંત્યો લલિતં ગીતં તત્રાજગ્મુરનેકશઃ

મરીચિરત્રિ પુલહઃ પુલસ્ત્યઃ ક્રતુરંગિરાઃ ॥
વસિષ્ઠઃ કશ્યપશ્ચાહં વિભાંડો માંડવીસુતઃ

લોમશો લોમચરણો ભરદ્વાજોથ ગૌતમઃ ॥
ભૃગુસ્તુ ગાલવો ગર્ગો જાતૂકર્ણ્યઃ પરાશરઃ

આપસ્તંબો યાજ્ઞવલ્ક્ય દક્ષવાલ્મીકિમુદ્ગલાઃ ॥
શાતાતપશ્ચ લિખિતઃ શિલાદઃ શંખૌંછભુક્

જમદગ્નિશ્ચ સંવર્તો મતંગો ભરતોંશુમાન્ ॥
વ્યાસઃ કાત્યાયનઃ કુત્સઃ શૌનકઃ સુશ્રુતઃ શુકઃ

ઋષ્યશૃંગોથ દુર્વાસા રુચિર્નારદતુંબુરૂ ॥
ઉત્તંકો વામદેવશ્ચ ચ્યવનોસિતદેવલૌ

શાલંકાયનહારી તૌ વિશ્વામિત્રોથભાર્ગવઃ ॥
મૃકંડઃ સહ પુત્રેણ દાલ્ભ્ય ઉદ્દાલકસ્તથા

ધૌમ્યોપમન્યુવત્સાદ્યા મુનયો મુનિકન્યકાઃ ।
તચ્છાંત્યર્થં સમાજગ્મુર્ધન્યં વિશ્વાનરાશ્રમમ્

બ્રહ્મા બૃહસ્પતિયુતો દેવો ગરુડવાહનઃ ॥
નંદિ ભૃંગિ સમાયુક્તો ગૌર્યા સહ વૃષધ્વજઃ

મહેંદ્રમુખ્યા ગીર્વાણા નાગાઃ પાતાલવાસિનઃ ॥
રત્નાન્યાદાય બહુશઃ સસરિત્કા મહાબ્ધયઃ

સ્થાવરા જંગમં રૂપં ધૃત્વા યાતાઃ સહસ્રશઃ ॥
મહામહોત્સવે તસ્મિન્બભૂવાકાલકૌમુદી

જાતકર્મ સ્વયં ચક્રે તસ્ય દેવઃ પિતામહઃ ॥
શ્રુતિં વિચાર્ય તદ્રૂપાં નામ્ના ગૃહપતિસ્ત્વયમ્

ઇતિ નામ દદૌ તસ્મૈ દેયમેકાદશેહનિ ॥
નામકર્મવિધાનેન તદર્થં શ્રુતિમુચ્ચરન્

અયમગ્નિર્ગૃહપતિર્ગાર્હપત્યઃ પ્રજાયા વસુવિત્તમઃ ॥
અગ્ને ગૃહપતેભિદ્યુમ્નમભિ સહ આયચ્છસ્વ

અગ્ને ગૃહપતે સ્થિત્યા પરામપિ નિદર્શયન્ ॥
ચતુર્નિગમમંત્રોક્તૈરાશીર્ભિરભિનંદ્ય ચ

કૃત્વા બાલોચિતાં રક્ષાં હરેણ હરિણા સહ ॥
નિર્યયૌ હંસમારુહ્ય સર્વેષાં પ્રપિતામહઃ

અહોરૂપમહો તેજસ્ત્વહો સર્વાંગલક્ષણમ્ ॥
અહો શુચિષ્મતીભાગ્યમાવિરાસીત્સ્વયં હરઃ

અથવા કિમિદં ચિત્રં શર્વભક્તજનેષ્વહો ॥
આવિર્ભવેત્સ્વયં રુદ્રો યતોરુદ્રાસ્તદર્ચકાઃ

ઇતિ સ્તુવંતસ્ત્વન્યોન્યં જગ્મુઃ સર્વે યથાગતમ્ ॥
વિશ્વાનરં સમાપૃચ્છ્ય સંપ્રહૃષ્ટતનૂરુહાઃ

અતઃ પુત્રં સમીહંતે ગૃહસ્થાશ્રમવાસિનઃ ॥
પુત્રેણ લોકાઞ્જયતિ શ્રુતિરેષા સનાતની

અપુત્રસ્ય ગૃહં શૂન્યમપુત્રસ્યાર્જનં વૃથા ॥
અપુત્રસ્યાન્વયશ્છિન્નો નાપવિત્રં હ્યપુત્રતઃ

ન પુત્રાત્પરમો લાભો ન પુત્રાત્પરમં સુખમ્ ॥
ન પુત્રાત્પરમં મિત્રં પરત્રેહ ચ કુત્રચિત્

ઔરસઃ ક્ષેત્રજઃ ક્રીતો દત્તઃ પ્રાપ્તઃ સુતાસુતઃ ॥
આપત્સુરક્ષિતશ્ચાન્યઃ પુત્રાઃ સપ્તાત્ર કીર્તિતાઃ

એષામન્યતમઃ કાર્યો ગૃહસ્થેન વિપશ્ચિતા ॥
પૂર્વપૂર્વઃ સુતઃ શ્રેયાન્હીનઃસ્યાદુત્તરોત્તરઃ

॥ ગણાવૂચતુઃ ॥ ॥
નિષ્ક્રમોથ ચતુર્થેઽસ્ય માસિ પિત્રાકૃતો ગૃહાત્ ॥
અન્નપ્રાશનમબ્દાર્ધે ચૂડાબ્દે ચાર્થવત્કૃતા

કર્ણવેધં તતઃ કૃત્વા શ્રવણર્ક્ષે સકર્મવિત્ ॥
બ્રહ્મતેજોભિવૃદ્ધ્યર્થં પંચમેઽબ્દે વ્રતં દદૌ

ઉપાકર્મ તતઃ કૃત્વા વેદાનધ્યાપયત્સુધીઃ ॥
ત્ર્યબ્દં વેદાન્સવિધિનાઽધ્યૈષ્ટ સાંગપદક્રમાન્

વિદ્યાજાતં સમસ્તં ચ સાક્ષિમાત્રાદ્ગુરોર્મુખાત્ ॥
વિનયાદિગુણાનાવિષ્કુર્વઞ્જગ્રાહ શક્તિમાન્

તતોથ નવમે વર્ષે પિત્રોઃ શુશ્રૂષણે રતમ્ ॥
વૈશ્વાનરં ગૃહપતિં દૃષ્ટ્વા કામચરો મુનિઃ

વિશ્વાનરોટજં પ્રાપ્ય દેવર્ષિર્નારદઃ સુધીઃ ॥
પપ્રચ્છ કુશલં તત્ર ગૃહીતાર્ઘાસનઃ ક્રમાત્

॥ નારદ ઉવાચ ॥ ॥
વિશ્વાનર મહાભાગ શુચિષ્મતિ શુભવ્રતે ॥
કુરુતે યુવયોર્વાક્યમયં ગૃહપતિઃ શિશુઃ

નાન્યત્તીર્થં ન વા દેવો ન ગુરુર્ન ચ સત્કિયા ॥
વિહાય પિત્રોર્વચનં નાન્યો ધર્મઃ સુતસ્ય હિ

ન પિત્રોરધિકં કિંચિત્ત્રિલોક્યાં તનયસ્ય હિ ॥
ગર્ભધારણપોષાભ્યાં પિતુર્માતા ગરીયસી

અંભોભિરભિષિચ્યસ્વં જનનીચરણચ્યુતૈઃ ॥
પ્રાપ્નુયાત્સ્વર્ધુનીશુદ્ધ કબંધાધિકશુદ્ધતામ્

સંન્યસ્તાખિલકર્માપિ પિતુર્વંદ્યો હિમસ્કરી ॥
સર્વવંદ્યેન યતિના પ્રસૂર્વંદ્યા પ્રયત્નતઃ

ઇદમેવ તપોત્યુગ્રમિદમેવપરં વ્રતમ્ ॥
અયમેવ પરો ધર્મો યત્પિત્રોઃ પરિતોષણમ્

મન્યેમાન્યો નાધમસ્ય તથાન્યસ્ય યથા યુવામ્ ॥
સુખાકારૈર્વિનીતસ્ય શિશોર્ગૃહપતેરહમ્

વૈશ્વાનરસમભ્યેહિ મમોત્સંગે નિષીદ ભો ॥
લક્ષણાનિ પરીક્ષેહં પાણિં દર્શય દક્ષિણમ્

ઇત્યુક્તો મુનિના બાલઃ પિત્રોરાજ્ઞામવાપ્ય સઃ ॥
પ્રણમ્ય નારદં શ્રીમાન્ભક્ત્યાપ્રહ્વ ઉપાવિશત્

તતો દૃષ્ટ્વાસ્ય સર્વાંગં તાલુજિહ્વાદ્વિજાનપિ ॥
આનીય કુંકુમારક્તં સૂત્રં ચ ત્રિગુણીકૃતમ્

સ્મૃત્વા શિવૌ ગણાધ્યક્ષમૂર્ધ્વીભૂતમુદઙ્મુખમ્ ॥
મુનિઃ પરિમમૌ બાલમાપાદતલમસ્તકમ્

તિર્યગૂર્ધ્વં સમો માને યોષ્ટોત્તરશતાંગુલઃ ॥
સ ભવેત્પૃથિવીપાલો બાલોઽયં તે યથા દ્વિજ

પંચસૂક્ષ્મઃ પંચદીર્ઘઃ સપ્તરક્તઃ ષડુન્નતઃ ॥
ત્રિપૃથુર્લઘુગંભીરો દ્વાત્રિંશલ્લક્ષણસ્ત્વિતિ

પંચદીર્ઘાણિ શસ્યાનિ યથાદીર્ઘાયુષોસ્ય વૈ ॥
ભુજૌ નેત્રે હનુર્જાનુ નાસાઽસ્ય તનયસ્ય તે

ગ્રીવાજંઘા મેહનૈશ્ચ ત્રિભિર્હ્રસ્વોયમીડિતઃ ॥
સ્વરેણ સત્ત્વનાભિભ્યાં ત્રિગંભીરઃ શિશુઃ શુભઃ

ત્વક્કેશાંગુલિદશનાઃ પર્વાણ્યંગુલિજાન્યપિ ॥
તથાસ્ય પંચસૂક્ષ્માણિ દિક્પાલપદભાગ્યથા

વક્ષઃ કુક્ષ્યલકં સ્કંધ કરં વક્ત્રં ષડુન્નતમ્ ॥
તથાઽત્ર દૃશ્યતે બાલે મહદૈશ્વર્યભાગ્યથા

પાણ્યોસ્તલે ચ નેત્રાંતે તાલુજિહ્વાધરૌષ્ઠકમ્ ॥
સપ્તારુણં ચ સનખમસ્મિન્રાજ્યસુખપ્રદમ્

લલાટકટિવક્ષોભિસ્ત્રિવિસ્તીર્ણો યથાહ્યસૌ ॥
સર્વતેજોતિરૈશ્વર્યં તથા પ્રાપ્સ્યતિ નાન્યથા

કમઠીપૃષ્ઠકઠિનાવકર્મકરણૌ કરૌ ॥
રાજ્યહેતૂ શિશોરસ્ય પાદૌ ચાધ્વનિ કોમલૌ

અચ્છિન્ના તર્જનીં વ્યાપ્ય તથા રેખાસ્ય દૃશ્યતે ॥
કનિષ્ઠા પૃષ્ઠનિર્યાતા દીર્ઘાયુષ્યં યથાર્પયેત્

પાદૌ સુમાંસલૌ રક્તૌ સમૌ સૂક્ષ્મૌ સુશૌભનૌ ॥
સમગુલ્ફૌ સ્વેદહીનૌ સ્નિગ્ધાવૈશ્વર્યસૂચકૌ

સ્વલ્પાભિઃ કરરેખાભિરારક્તાભિઃ સદાસુખી ॥
લિંગેન કૃશહ્રસ્વેન રાજરાજો ભવિષ્યતિ

ઉત્કંટાસનગુલ્ફાસ્ફિગ્નાભિરસ્યાપિ વર્તુલા ॥
દક્ષિણાવર્તમરુણં મહદૈશ્વર્યસૂચિકા

ધારૈકા મૂત્રયત્યસ્મિન્દક્ષિણાવર્તિની યદિ ॥
ગંધશ્ચ મીનમધુનોર્યદિ વીર્યે તદા નૃપઃ

વિસ્તીર્ણૌ માંસલૌ સ્નિગ્ધૌ સ્ફિચાવસ્ય સુખોચિતૌ ॥
વામાવર્તૌ સુપ્રલંબૌ દોષૌ દિગ્રક્ષણોચિતૌ

શ્રીવત્સવજ્રચક્રાબ્જ મત્સ્યકોદંડદંડભૃત્ ॥
તથાસ્ય કરગા રેખા યથા સ્યાત્ત્રિદિવસ્પતિઃ

દ્વાત્રિંશદ્દશનશ્ચાયં કરકંબુ શિરોધરઃ ॥
કૌંચદુંદુભિહંસાભ્ર સ્વરઃ સર્વેશ્વરાધિકઃ

મધુપિંગલનેત્રોઽસૌ નૈનં શ્રીસ્ત્યજતિ ક્વચિત્ ॥
પંચરેખલલાટસ્તુ તથા સિંહોદરઃ શુભઃ।

ઊર્ધ્વરેખાંકિતપદો નિઃશ્વસન્પદ્મગંધવાન્ ॥
અચ્છિદ્રપાણિઃ સુનખો મહાલક્ષણવાનયમ્

કિંતુ સર્વગુણોપેતં સર્વલક્ષણલક્ષિતમ્ ॥
સંપૂર્ણનિર્મલકલં પાતયેદ્વિધુવદ્વિધિઃ

તસ્માત્સર્વપ્રયત્નેન રક્ષણીયસ્ત્વસૌ શિશુઃ ॥
ગુણોપિ દોષતાં યાતિ વક્રીભૂતે વિધાતરિ

શંકેઽસ્ય દ્વાદશેવર્ષે પ્રત્યૂહો વિદ્યુદગ્નિતઃ ॥
ઇત્યુક્ત્વા નારદો ધીમાન્સ જગામ યથાગતમ્

વિશ્વાનરઃ સપત્નીકસ્તચ્છ્રુત્વા નારદેરિતમ્ ॥
તદૈવ મન્યમાનોભૂદ્વજ્રપાતં સુદારુણમ્

હાહતોસ્મીતિ વચસા હૃદયં સમતાડયત્ ॥
મૂર્ચ્છામવાપ મહતીં પુત્રશોકસમાકુલઃ

શુચિષ્મત્યપિ દુઃખાર્તા રુરોદાતીવ દુઃસહમ્ ॥
આર્તસ્વરેણ હારાવૈરત્યંત વ્યાકુલેદ્રિયા

હાશિશો હાગુણનિધે હા પિતુર્વાક્યકારક ॥
હા કુતો મંદભાગ્યાયા જઠરે મે સમાગતઃ

ત્વદેકપુત્રાં હાપુત્રકોઽત્ર માં ત્રાયતે પુરા ॥
ત્વદૃતે ત્વદ્ગુણોર્મ્યાઢ્યે પતિતાં શોકસાગરે

હા બાલ હા વિમલ હા કમલાયતાક્ષ હા લોકલોચનચકોર કુરંગલક્ષ્મન્ ॥
હા તાત તાત નયનાબ્જ મયૂખમાલિન્હા માતુરુત્સવસહસ્રસુખૈકહેતો

હા પૂર્ણચંદ્રમુખ હા સુનખાંગુલીક હા ચાટુકારવચનામૃતવીચિપૂર ॥
દુઃખૈઃ કિયદ્ભિરહહાં ગમયાત્વમાપ્તઃ કિં કિં કૃતં ગૃહપતે ન મયા ત્વદાપ્ત્યૈ

નોપ્તો બલિર્ન બત કાસુ ચ દેવતા સુતીર્થાનિ કાનિ ન મયાધ્યુષિતાનિ વત્સ ॥
કે કે મયા ન નિયમૌષધમંત્રયંત્રાઃ સંસાધિતાસ્તવ કૃતે સુકૃતૈકલભ્ય

સંસારસાગરતરે હર દુઃખભારં સારં મુખેંદુમભિદર્શય સૌખ્યસિંધો ॥
પુન્નામતીવ્રનરકાર્ણવ વાડવાગ્નેસ્સંજીવયસ્વ પિતરં નિજવાક્સુધોક્ષૈઃ

કિંદેવતા અહહ જન્મમહોત્સવેઽસ્ય જ્ઞાત્વેતિ ભાવિમિલિતા યુગપત્સમસ્તાઃ ॥
એકસ્થ સર્વગુણ શીલ કલાકલાપ સૌંદર્યલક્ષણપરીક્ષણપૂર્ણહર્ષાઃ

શંભો મહેશ કરુણાકર શૂલપાણે મૃત્યુંજયસ્ત્વમિતિ વેદવિદો વદંતિ ॥
ત્વદ્દત્ત બાલતનયે યદિ કાલકાલઃ સ્યાદેવમત્ર વદ કસ્ય ભવેન્ન પાતઃ

હા હંતહંતભવતા ભવ તાપહારી કસ્માદ્વિધેઽત્ર વિદધે બહુભિઃ પ્રયત્નૈઃ ॥
બાલો વિશાલગુણસિંધુમગાધમધ્યં સદ્રત્નસારમખિલં સવિધં વિધાય

હા કાલબાલકવતી કિમુતેન રાજ્ઞી ત્વત્કાલતાં ન હૃતવાન્નસુતાનનેંદુઃ ॥
બાલેતિ કોમલમૃણાલ લતાંગલીલં દંભોલિનિષ્ઠુરકઠોરકુઠારદંષ્ટ્રઃ

ઇત્થં વિલપ્ય બહુશો નયનાંબુધારાસંપાતજાત તટિની શતમુત્તરંગમ્ ॥
સા તોકશોકજનિતાનલ તાપતપ્તા પ્રોચ્છ્વસ્યદીર્ઘવિપુલોષ્ણમહો શુશોષ

આકર્ણ્ય તત્કરુણવત્પરિદેવિતાનિ તાનિ દ્રુમા વ્રતતયઃ કુસુમાશ્રુપાતૈઃ ॥
પ્રાયો રુદંતિ પતતાં વિરુતાર્તરાવૈરાલોલ્યમૌલિમસકૃત્પવનચ્છલેન

રુણ્ણં તયા કિલ તથા બહુમુક્તકંઠમાર્તસ્વરૈઃ પ્રતિરવચ્છલતો યથોચ્ચૈઃ ॥
તદ્દુઃખતોનુરુરુદુર્ગિરિકંદરાસ્યાઃ સર્વા દિશઃ સ્થગિતપત્રિમૃગાગમા હિ

શ્રુત્વાર્તનાદમિતિ વિશ્વનરોપિ મોહં હિત્વોત્થિતઃ કિમિતિ કિંત્વિતિ કિંકિમેતત્ ॥
ઉચ્ચૈર્વદન્ગૃહપતિઃ ક્વ સમે બહિસ્થઃ પ્રાણોંતરાત્મનિલયઃ સકલેંદ્રિયેશઃ

અગસ્ત્ય ઉવાચ ॥ ॥
તતો દૃષ્ટ્વા સ પિતરૌ બહુશોકસમાવૃતૌ ॥
સ્મિત્વોવાચ તતો માતસ્ત્રાસસ્ત્વીદૃક્કુતો હિ વામ્

ન માંકૃત વપુસ્ત્રાણં ભવચ્ચરણરેણુભિઃ ॥
કાલઃ કલયિતું શક્તો વરાકી ચંચલાલ્પિકા

પ્રતિજ્ઞાં શૃણુતં તાતૌ યદિ વાં તનયો હ્યહમ્ ॥
કરિષ્યેહં તથા તેન વિદ્યુન્મત્તસ્ત્રસિષ્યતિ

મૃત્યુંજયં સમારાધ્ય સર્વજ્ઞં સર્વદં સતામ્ ॥
કાલકાલં મહાકાલં કાલકૂટવિષાદિનમ્

ઇતિ શ્રુત્વા વચસ્તસ્ય જરિતૌ દ્વિજદંપતી ॥
અકાલામૃતવર્ષૌઘ શાંતતાપૌ તદોચતુઃ

અપયોદપયોવૃષ્ટિરદુગ્ધાબ્ધિઃ સુધોદયઃ ॥
અનિંદુઃ કૌમુદીકાંતિઃ કુતો નૌ સુખયત્યલમ્

પુનર્બ્રૂહિપુનર્બ્રૂહિ કીદૃક્કીદૃક્પુનઃપુનઃ ॥
કાલઃ કલયિતું નાલં વરાકી ચંચલાલ્પિકા

આવયોસ્તાપનાશાય મહોપાયસ્ત્વયેરિતઃ ॥
મૃત્યુંજયસ્ય દેવસ્ય સમારાધનલક્ષણઃ॥

તદ્ગચ્છ શરણં તાત નાતઃ પરતરં હિતમ્ ॥
મનોરથપથાતીત કારિણઃ કાલહારિણઃ

કિં ન શ્રુતં ત્વયા તાત શ્વેતકેતુ યથા પુરા ॥
પાશિતં કાલપાશેન રરક્ષ ત્રિપુરાંતકઃ

શિલાદતનયં મૃત્યુગ્રસ્તમષ્ટાબ્દમર્ભકમ્ ॥
શિવો નિજજનં ચક્રે નંદિનં વિશ્વનંદિનમ્

ક્ષીરોદમથનોદ્ભૂતપ્રલયાનલસંનિભમ્ ॥
પીત્વા હાલાહલં ઘોરમરક્ષદ્ભુવનત્રયમ્

જાલંધરં મહાદર્પં હૃતત્રૈલોક્યસંપદમ્ ॥
ચરણાંગુષ્ઠરેખોત્થચક્રેણનિજઘાનયઃ

ય એકેષુ નિપાતોત્થ જ્વલનૈસ્ત્રિપુરં પુરા ॥
વિધાય પત્રિણં વિષ્ણું જ્વાલયામાસ ધૂર્જટિઃ

અંધકં યસ્ત્રિશૂલાગ્રપ્રોતં વર્ષાયુતં પુરા ॥
ત્રૈલોક્યૈશ્વર્યસંમૂઢં શોષયામાસ ભાનુના

કામં દૃષ્ટિનિપાતેન ત્રૈલોક્યવિજયોર્જિતમ્ ॥
નિનાયાનંગપદવીં વીક્ષમાણેષ્વજાદિષુ

તં બ્રહ્માદ્યેકકર્તારં મેઘવાહનમચ્યુતમ્ ॥
પ્રયાહિ પુત્ર શરણં વિશ્વરક્ષામણિં શિવમ્

પિત્રોરનુજ્ઞાં પ્રાપ્યેતિ પ્રણમ્ય ચરણૌ તયોઃ ॥
પ્રદક્ષિણમુપાવૃત્ય બહ્વાશ્વાસ્ય વિનિર્યયૌ

સ પ્રાપ્ય કાશીં દુષ્પ્રાપાં બ્રહ્મનારાયણાદિભિઃ ॥
મહાસંવર્તસંવૃત્ત તાપાદ્વિશ્વેશપાલિતામ્

ફિરસ્વર્ધુન્યા હારયષ્ટ્યેવ રાજિતાં કંઠભૂમિષુ ॥
વિચિત્રગુણશાલિન્યાહારનીહારગૌરયા

બહુસંસારસંતાપસંતપ્તજનતોદ્ભવમ્ ॥
વારયંતીં વરણયા છિંદંતીમસિધારયા

યલ્લભ્યતે ચ કૈવલ્યં સુદૃઢાષ્ટાંગયોગતઃ ॥
વિકાસયંતીં તત્સમ્યક્કાશિકાંયાંજગુર્બુધાઃ ॥

સંસારતાપતપ્તાભ્યાં લોચનાભ્યાં સ દૃષ્ટવાન્ ॥
કર્ણાકર્ણપ્રકીર્ણાભ્યાં પ્રાગ્યયૌ મણિકર્ણિકામ્

તત્ર સ્નાત્વા વિધાનેન દૃષ્ટ્વા વિશ્વેશ્વરં વિભુમ્ ॥
ત્રૈલોક્યપ્રાણિસંત્રાણકારિણં પ્રણનામ હ

આલોક્યાલોક્ય તલ્લિંગં તુતોષ હૃદયે બહુ ॥
પરમાનંદકંદાખ્યં સ્ફુટમેતન્ન સંશયઃ

અહો ન મત્તો ધન્યોસ્તિ ત્રૈલોક્યે સચરાચરે ॥
યદદ્રાક્ષિષમદ્યાહં શ્રીમદ્વિશ્વેશ્વરં વિભુમ્

ત્રિલોકીસારસર્વસ્વં પિંડીભૂતમિદં કિલ ॥
કિં વા પીયૂષપિંડોયમુદ્ગતઃ ક્ષીરનીરધેઃ

આત્માવબોધમહસઃ કિમસૌ પ્રથમાંકુરઃ ॥
બ્રહ્માનંદ સુકંદો વા કિમુ બ્રહ્મરસાયનમ્

યોગિહૃત્પદ્મનિલયં યદનાકારમુચ્યતે ॥
તદાકારત્વમાપેદે કિમિદં લિંગકૈતવાત્

બ્રહ્માંડભાંડમથવા નાના રત્નૌઘપૂરિતમ્ ॥
અથવા મોક્ષવૃક્ષસ્ય ફલમેતન્નસંશયઃ

નિર્વાણલક્ષ્મ્યાઃ કિમથ કેશપાશઃ સુપુષ્પયુક ॥
કૈવલ્યમલ્લીવલ્લ્યાઃ કિંસ્તબકઃ સ્તાવકાર્થદઃ

નિઃશ્રેયસશ્રિયઃ કિંવાઽઽનંદક્રીડનકંદુકઃ ॥
અપવર્ગો દયાદ્રેઃ કિમુદિયાય સુધાકરઃ

સંસારમોહતિમિરભિદુરઃકિમસૌ રવિઃ ॥
કિમુ કલ્યાણરમણીરમ્યશૃંગારદર્પણઃ

આજ્ઞાતં નભવેદન્યત્સર્વેષાં દેહધારિણામ્ ॥
અનેકકર્મબીજાનાં બીજપૂરોઽયમદ્ભુતઃ

વિશ્વેષાં વિશ્વબીજાનાં કર્માખ્યાનાં લયો યતઃ ॥
અસ્મિન્નિર્વાણદે લિંગે વિશ્વલિંગમિદં તતઃ

મમ ભાગ્યોદયેનૈવ નારદેન મહર્ષિણા ॥
તદાગત્ય તથોક્તં યત્કૃતકૃત્યોસ્મ્યહં તતઃ

ઇત્યાનંદામૃતરસૈર્વિધાયસહિ પારણમ્ ॥
તતઃશુભેઽહ્નિ સંસ્થાપ્ય લિંગં સર્વહિતપ્રદમ્

જગ્રાહ નિયમાન્ઘોરાન્દુષ્કરાનકૃતાત્મનામ્ ॥
અષ્ટોત્તરશતૈઃ કુંભૈઃ પૂર્ણૈર્ગંગામૃતોદ્રવૈઃ

સંસ્નાપ્ય વાસસા પૂતૈઃ પૂતાત્મા પ્રત્યહં શિવમ્ ॥
નીલોત્પલમયીં માલાં સમર્પયતિ સોઽન્વહમ્

અષ્ટાધિકસહસ્રૈસ્તુ સુમનોભિર્વિનિર્મિતામ્ ॥
સપક્ષાર્ધેન ષણ્માસં કંદમૂલફલાશનઃ

શીર્ણપર્ણાશનઃ પક્ષે ત્વાષણ્માસં બભૂવ સઃ ॥
ષણ્માસં વાયુભક્ષોભૂત્ષણ્માસં જલબિંદુભુક્

એવં વર્ષદ્વયં તસ્ય વ્યતિક્રાંતં તથા સતઃ ॥
જન્મતો દ્વાદશે વર્ષે તદ્વચો નારદેરિતમ્

સત્યં કરિષ્યન્નિવતમભ્યગાત્કુલિશાયુધઃ ॥
ઉવાચ ચ વરં બ્રૂહિ દદ્મિ તન્મનસિ સ્થિતમ્

અહં શતક્રતુર્વિપ્ર પ્રસન્નોસ્મિ શુભવ્રતૈઃ ॥
ઇત્યાકર્ણ્ય મહેંદ્રસ્ય વાક્યં મુનિકુમારકઃ

ઉવાચ મધુરં ધીરઃ કીરવન્મધુરાક્ષરમ્॥
મઘવન્વૃત્રશત્રો ત્વાં જાને કુલિશપાણિનમ્

નાહં વૃણે વરં ત્વત્તઃ શંકરો વરદોસ્તિ મે

ઇંદ્ર ઉવાચ ॥
ન મત્તઃ શંકરોસ્ત્વન્યો દેવદેવોસ્મ્યહં શિશો ॥
વિહાય બાલિશત્વં ત્વં વરયાચસ્વ માં વરમ્

બ્રાહ્મણ ઉવાચ ॥
ગચ્છાહલ્યાપતેઽસાધો ગોત્રારે પાકશાસન ॥
ન પ્રાર્થયે પશુપતેરન્યદેવાંતરં સ્ફુટમ્

ઇતિ તસ્ય વચઃ શ્રુત્વા ક્રોધસંરક્તલોચનઃ ॥
ઉદ્યમ્ય કુલિશં ઘોરં ભીષયામાસ બાલકમ્

સ દૃષ્ટ્વા બાલકો વજ્રં વિદ્યુજ્જ્વાલાશતાકુલમ્ ॥
સ્મરન્નારદવાક્યં ચ મુમૂર્ચ્છ ભયવિહ્વલઃ

અથ ગૌરીપતિઃ શંભુરાવિરાસીત્તમોનુદઃ ॥
ઉત્તિષ્ઠોત્તિષ્ઠ ભદ્રં તે સ્પર્શૈઃ સંજીવયન્નિવ

ઉન્મીલ્ય નેત્રકમલે સુપ્તે ઇવ દિવાક્ષયે ॥
અપશ્યદગ્રે ચોત્થાય શંભુમર્કશતાધિકમ્

ભાલે લોચનમાલોક્ય કંઠે કાલં વૃષધ્વજમ્ ॥
વામાંગસંનિવિષ્ટાદ્રિતનયં ચં દ્રશેખરમ્

કપર્દેન વિરાજંતં ત્રિશૂલાજગવાયુધમ્ ॥
સ્ફુરત્કર્પૂરગૌરાંગં પરિણદ્ધ ગજાજિનમ્

પરિજ્ઞાય મહાદેવં ગુરુવાક્યત આગમાત્ ॥
હર્ષ બાષ્પાકુલઃ સન્ન કઠો રોમાંચકંચુકઃ

ક્ષણંસ્થગિતવત્તસ્થૌ ચિત્રકૃત્રિમપુત્રકઃ ॥
યથાતથા સુસંપન્નો વિસ્મૃત્યાત્માનમેવ ચ

ન સ્તોતું ન નમસ્કર્તું કિંચિદ્વિજ્ઞપ્તુમેવ ચ ॥
યદાસનશશાકાલં તદા સ્મિત્વાઽઽહ શંકરઃ

ઈશ્વર ઉવાચ ॥
શિશો ગૃહપતે શક્રાદ્વજ્રોદ્યતપરાદહો ॥
જ્ઞાતો ભીતોસિ મા ભૈષીર્જિજ્ઞાસા તે કૃતા મયા

મમ ભક્તસ્ય નો શક્રો ન વજ્રં નાંતકોપિ વા ॥
પ્રભવેદિંદ્રરૂપેણ મયૈવ ત્વં હિ ભાષિતઃ

વરં દદામિ તે ભદ્ર ત્વમગ્નિપદભાગ્ભવ ॥
સર્વેષામેવ દેવાનાં વદનં ત્વં ભવિષ્યસિ

સર્વેષામેવ ભૂતાનાં ત્વમગ્નેંઽતશ્ચરો ભવ ॥
ધર્મરાજેંદ્રયોર્મધ્યે દિગીશો રાજ્યમાપ્નુહિ

ત્વયેદં સ્થાપિતં લિંગં તવ નામ્ના ભવિષ્યતિ ॥
અગ્નીશ્વરં ઇતિ ખ્યાતં સર્વતેજોભિબૃંહણમ્

અગ્નીશ્વરસ્ય ભક્તાનાં ન ભયં વિદ્યુદગ્નિજમ્ ॥
અગ્નિમાંદ્ય ભયં નૈવ નાકાલમરણં ક્વચિત્

અગ્નીશ્વરં સમભ્યર્ચ્ય કાશ્યાં સર્વસમૃદ્ધિદમ્ ॥
અન્યત્રાપિ મૃતો દૈવાદગ્નિલોકે મહીયતે

તતઃ કાશીં પુનઃ પ્રાપ્ય કલ્પાંતે મોક્ષમાપ્નુયાત્ ॥
વીરેશ્વરસ્ય પૂર્વેણ ગંગાયાઃ પશ્ચિમે તટે

અગ્નીશ્વરં સમારાધ્ય વહ્નિલોકે વસેન્નરઃ ॥
પિતૃભ્યાં સ્વજનૈઃ સાર્ધં મિત્રબંધુસમાયુતઃ

વિમાનમિદમારુહ્ય પ્રયાહ્યેવ દિશઃપતે ॥
ઇત્યુક્ત્વાનીય તદ્બંધૂન્ પિત્રોશ્ચ પરિપશ્યતોઃ ॥
દિક્પતિત્વેઽભિષિચ્યાગ્નિં તત્ર લિંગે શિવોવિશત્

ગણાવૂચતુઃ ॥ ॥
ઇત્થમગ્નિસ્વરૂપં તે શિવશર્મન્પ્રવર્ણિતમ્ ॥
કિમન્યચ્છ્રોતુકામોસિ કથયાવસ્તદીરય

॥
ઇતિ શ્રીસ્કાંદે મહાપુરાણ એકાશીતિસાહસ્ર્યાં સંહિતાયાં ચતુર્થે કાશીખંડે પૂર્વાદ્ધેં વહ્નિલોકવર્ણનં નામૈકાદશોઽધ્યાયઃ