સ્કંદ પુરાણ · અધ્યાય 4.1

શ્રીગણેશાય નમઃ ॥ ॥
તં મન્મહે મહેશાનં મહેશાનપ્રિયાર્ભકમ્ ॥
ગણેશાનં કરિગણેશાનાનનમનામયમ્

ભૂમિષ્ઠાપિ ન યાત્રભૂસ્ત્રિદિવતોપ્યુચ્ચૈરધઃસ્થાપિ યા યા બદ્ધા ભુવિ મુક્તિદાસ્યુરમૃતં યસ્યાં મૃતા જંતવઃ ॥
યા નિત્યં ત્રિજગત્પવિત્રતટિની તીરે સુરૈઃ સેવ્યતે સા કાશી ત્રિપુરારિરાજનગરી પાયાદપાયાજ્જગત્

નમસ્તસ્મૈ મહેશાય યસ્ય સંધ્યાત્ત્રયચ્છલાત્ ॥
યાતાયાતં પ્રકુર્વંતિ ત્રિજગત્પતયોઽનિશમ્

અષ્ટાદશપુરાણાનાં કર્ત્તા સત્યવતીસુતઃ ॥
સૂતાગ્રે કથયામાસ કથાં પાપાપનોદિનીમ્

શ્રીવ્યાસ ઉવાચ ॥ ॥
કદાચિન્નારદઃ શ્રીમાન્સ્નાત્વા શ્રીનર્મદાંભસિ ॥
શ્રીમદોંકારમભ્યર્ચ્ય સર્વદં સર્વદેહિનામ્

વ્રજન્વિલોકયાંચક્રે પુરોવિંધ્યં ધરાધરમ્ ॥
સંસારતાપસંહારિ રેવાવારિપરિષ્કૃતમ્

દ્વૈરૂપ્યેણાપિ કુર્વંતં સ્થાવરેણ ચરેણ ચ ॥
સાભિખ્યેન યથાર્થાખ્યામુચ્ચૈર્વસુ મતીમિમામ્

રસાલયં રસાલૈસ્તૈરશોકૈઃ શોકહારિણામ્ ॥
તાલૈસ્તમાલેર્હિંતાલૈઃ સાલૈઃ સર્વત્રશાલિતમ્

ખપુરૈઃ ખપુરાકારં શ્રીફલં શ્રીફલૈઃ કિલ ॥
ગુરુશ્રિયંત્વગુરુભિઃ કપિપિંગં કપિત્થકૈઃ

વનશ્રિયઃ કુચાકારૈર્લકુચૈશ્ચ મનોહરમ્ ॥
સુધાફલસમારંભિ રંભાભિઃ પરિભાસિતમ્

સુરંગૈશ્ચાપિ નારંગૈરંગમંડપવચ્છિયઃ ॥
વાનીરૈશ્ચાપિ જંબીરૈર્બીજપૂરૈઃ પ્રપૂરિતમ્

અનિલાલોલ કંકોલ વલ્લીહલ્લી સકાયિતમ્ ॥
લવલીલવલીલાભિર્લાસ્યલીલાલયં કિલ

મંદાંદોલિતકર્પૂર કદલીદલ સંજ્ઞયા ॥
વિશ્રમાય શ્રમાપન્નાનાહૂયંતમિવાધ્વગાન્

પુન્નાગમિવ પુન્નાગપલ્લવૈઃકરપલ્લવૈઃ ॥
કલયંતમિવાઽલોલૈર્મલ્લિકાસ્તબકસ્તનમ્

વિદીર્ણદાડિમૈઃ સ્વાંતં દર્શયંતં તુ રાગવત્ ॥
માધવીં ધવરૂપેણ શ્લિષ્યંતમિવ કાનને

ઉદુંબરૈરંબરગૈરનંતફલમાલિતૈઃ ॥
બ્રહ્માંડકોટીર્બિભ્રંતમનંતમિવ સર્વતઃ

પનસૈર્વનાસાભૈઃ શુકનાસૈઃ પલાશકૈઃ॥
પલાશનાદ્વિરહિણાં પત્રત્યક્તૈરિવાવૃતમ્

કદંબવાદિનો નીપાન્દૃષ્ટ્વા કંટકિતૈરિવ॥
સમંતતો ભ્રાજમાનં કદંબકકદંબકૈઃ

નમેરુભિશ્ચ મેરૂચ્ચશિખરૈરિવ રાજિતમ્ ॥
રાજાદનૈશ્ચ મદનૈઃ સદનૈરિવ કામિનામ્

તટેતટેપટુવટૈરુચ્ચૈઃપટકુટી વૃતમ્ ॥
કુટજસ્તબકૈર્ભાંતમધિષ્ઠિતબકૈરિવ

કરમર્દૈઃ કરીરૈશ્ચ કરજૈશ્ચકરંબકૈઃ ॥
સહસ્રકરવદ્ભાંતમર્થિપ્રત્યુદ્ગતૈઃ કરૈઃ

નીરાજિતમિવોદ્દીપૈરાજચંપકકોરકૈઃ ॥
સપુષ્પશાલ્મલીભિશ્ચ જિતપદ્માકરશ્રિયમ્

ક્વચિચ્ચલદલૈરુચ્ચૈઃ ક્વચિત્કાંચનકેતકૈઃ ॥
કૃતમાલૈર્ન ક્તમાલૈઃ શોભમાનં ક્વચિત્ક્વચિત્

કર્કંધુ બંધુજીવૈશ્ચ પુત્રજીવૈર્વિરાજિતમ્ ॥
સતિંદુકેંગુદીભિશ્ચ કરુણૈઃકરુણાલયમ્ ॥ ૨૪ !।
ગલન્મધૂ કકુસુમૈર્ધરારૂપધરંહરમ્ ॥
સ્વહસ્તમુક્તમુક્તાભિરર્ચયંતમિવાનિશમ્

સર્જાર્જુનાંજનૈર્બીજૈર્વ્યજનૈર્વીજ્યમાનવત્ ॥
નારિકેલૈઃ સખર્જૂરૈર્ધૃતચ્છત્રમિવાંબરે

અમંદૈઃ પિચુમંદૈશ્ચ મંદારૈઃ કોવિદારકૈઃ ॥
પાટલાતિંતિણીઘોંટાશાખોટૈઃ કરહાટકૈઃ

ઉદ્દંડૈશ્ચાપિ શેહુંડૈરેરંડૈર્ગુડપુષ્પકૈઃ ॥
બકુલૈસ્તિલકૈશ્ચૈવ તિલકાંકિતમસ્તકમ્

અક્ષૈઃ પ્લક્ષૈઃ શલ્લકીભિર્દેવદારુહરિદ્રુમૈઃ ॥
સદાફલસદાપુષ્પ વૃક્ષવલ્લીવિરાજિતમ્

એલાલવંગ મરિચકુલું જનવનાવૃતમ્ ॥
જંબ્વામ્રાતકભલ્લાતશેલુશ્રીપર્ણિવર્ણિતમ્

શાકશંખવનૈરમ્યં ચદનૈરક્તચંદનૈઃ ॥
હરીતકીકર્ણિકાર ધાત્રીવનવિભૂષણમ્

દ્રાક્ષાવલ્લીનાગવલ્લીકણાવલ્લીશતાવૃતમ્ ॥
મલ્લિકાયૂથિકાકુંદમ દયંતી સુગંધિનમ્

ભ્રમદ્ભ્રમરમાલાભિર્માલતીભિરલંકૃતમ્ ॥
અલિચ્છલાગતંકૃષ્ણં ગોપીરંતુમનેકશઃ

નાનામૃગગણાકીર્ણં નાનાપક્ષિવિનાદિતમ્ ॥
નાનાસરિત્સરઃ સ્રોતઃ પલ્વલૈઃ પરિતો વૃતમ્

તુચ્છશ્રિયઃ સ્વર્ગભૂમીઃ પરિહાયાગતૈરિવ ॥
નાનાસુરનિકાયૈશ્ચ વિષ્વગ્ભોગેચ્છયોષિતમ્

ઉત્સૃજંતમિવાર્ઘ્યં વૈ પત્રપુષ્પૈરિતસ્તતઃ ॥
કેકિકેકારવૈર્દૂરાત્કુર્વંતં સ્વાગતં કિલ

અથ સૂર્યશતાભાસં નભસિ દ્યોતિતાંબરમ્ ॥
નારદં દૃષ્ટવાઞ્છૈલો દૂરાત્પ્રત્યુજ્જગામ તમ્

બ્રહ્મસૂનુવપુસ્તેજો દૂરીકૃતદરીતમાઃ ॥
તમાગચ્છંતમાલોક્ય માનસં તમ ઉજ્જહૌ

બ્રહ્મતેજઃસમુદ્ભૂત સાધ્વસઃ સાધુસ ત્ક્રિયઃ ॥
કઠિનોપિ પરિત્યજ્ય ધત્તે મૃદુલતાં કિલ

દૃષ્ટ્વા મૃદુલતાં તસ્ય દ્વૈરૂપ્યેપિ સ નારદઃ ॥
મુમુદે સુતરાં સંતઃ પ્રશ્રયગ્રાહ્યમાનસાઃ

ગૃહાનાયાંતમાલોક્ય ગુરુંવાઽગુરુમેવ વા ॥
યોઽગુરુર્નમ્રતાં ધત્તે સ ગુરુર્ન ગુરુર્ગુરુઃ

તં પ્રત્યુચ્ચૈઃ શિરાઃસોપિ વિનમ્રતરકંધરઃ ॥
શૈલસ્ત્વિલામિલન્મૌલિઃ પ્રણનામ મહામુનિમ્

તમુત્થાપ્ય કરાગ્રાભ્યામાશીર્ભિરભિનંદ્ય ચ ॥
તદુદ્દિષ્ટાસનં ભેજે મનસોપિ સમુચ્છ્રિતમ્

સ દધ્નામધુનાજ્યેન નીરાર્દ્રાક્ષતદૂર્વ યા ॥
તિલૈઃ કુશૈઃ પ્રસૂનૈસ્તમષ્ટાંગાર્ઘ્યૈરપૂજયત્

ગૃહીતાર્ઘ્યંકિલ શ્રાંતં પાદસંવાહનાદિભિઃ ॥
ગતશ્રમમથાલોક્ય બભાષે ઽવનતો ગિરિઃ

અદ્ય સદ્યઃ પરિહૃતં ત્વદંઘ્રિરજસારજઃ ॥
ત્વદંગસંગિમહસા સહસાઽપ્યાંતરંતમઃ

સફલર્ધિરહં ચાદ્ય સુદિવાદ્યચ મે મુને ॥
પ્રાક્કૃતૈઃ સુકૃતૈરદ્ય ફલિતં મે ચિરાર્જિતૈઃ

ધરાધરત્વં કુલિષુમાન્યં મેઽદ્ય ભવિષ્યતિ ॥
ઇતિ શ્રુત્વા તદા કિંચિદુચ્છુસ્ય સ્થિતવાન્મુનિઃ

પુનરૂચે કુલિવરઃ સંભ્રમાપ ન્નમાનસઃ ॥
ઉચ્છ્વાસકારણં બ્રહ્મન્બ્રૂહિ સર્વાર્થકોવિદ

અદૃષ્ટં તવ નોદૃષ્ટં યદિષ્ટંવિષ્ટપત્રયે ॥
અનુક્રોશોત્ર મયિચેદુચ્યતાં પ્રણતોસ્મ્યહમ્

ત્વદાગમનજાનન્દસંદોહૈર્મે દુરારવઃ ॥
અલં ન વક્તુમસકૃત્તથાપ્યેકં વદામ્યહમ્

ધરાધરણસામર્થ્યં મેર્વાદૌ પૂર્વપૂરુષૈઃ ॥
વર્ણ્યતે સમુદાયાત્તદહમેકો દધે ધરામ્

ગૌરીગુરુત્વાદ્ધિમવાનાદિપત્યાચ્ચ ભૂભૃતામ્ ॥
સંબંધિત્વાત્પશુપતેઃ સ એકો માન્યભૃત્સતામ્

નમેરુઃ સ્વર્ણપૂર્ણત્વાદ્રત્નસાનુતયાથવા ॥
સુરસદ્મતયાવાપિ ક્વાપિ માન્યો મતો મમ

પરં શતં ન કિંશૈલા ઇલાકલનકેલયઃ ॥
ઇહ સંતિ સતાં માન્યા માન્યાસ્તે તુ સ્વભૂમિષુ ॥

મન્દેહદેહસંદેહાદુદયૈકદયાશ્રિતઃ ॥
નિષધો નૌષધિધરોઽપ્યસ્તોપ્યસ્તમિતપ્રભઃ

નીલશ્ચ નીલીનિલયો મન્દરો મન્દલોચનઃ ॥
સર્પાલયઃ સમલયો રાયં નાવૈતિ રૈવતઃ

હેમકૂટત્રિકૂટાદ્યાઃ કૂટોત્તરપદાસ્તુતે ॥
કિષ્કિંધક્રૌંચસહ્યાદ્યા ભારસહ્યા ન તે ભુવઃ

ઇતિ વિંધ્યવચઃ શ્રુત્વા નારદોઽચિન્તયદ્ધૃદિ ॥
અખર્વગર્વસંસર્ગો ન મહત્ત્વાય કલ્પતે

શ્રીશૈલમુખ્યાઃ કિંશૈલાનેહ સંત્યમલશ્રિયઃ ॥
યેષાં શિખરમાત્રાદિ દર્શનં મુક્તયે સતામ્

અદ્યાસ્ય બલમાલોક્યમિતિ ધ્યાત્વાબ્રવીન્મુનિઃ ॥
સત્યમુક્તં હિ ભવતા ગિ રિસારંવિવૃણ્વતા

પરં શૈલેષુ શૈલેંદ્રો મેરુસ્ત્વામવમન્યતે ॥
મયા નિઃશ્વસિતં ચૈતત્ત્વયિ ચાપિ નિવેદિતમ્

અથવા મદ્વિધાનાં હિ કેયં ચિંતા મહાત્મનામ્ ॥
સ્વસ્ત્યસ્તુ તુભ્યમિત્યુક્ત્વા યયૌ સ વ્યોમવર્ત્મનિ

ગતે મુનૌ નિનિંદસ્વમતીવોદ્વિગ્નમાનસઃ ॥
ચિન્તામવાપ મહતીં વિંધ્યો ર્વંધ્યમનોરથઃ

વિંધ્ય ઉવાચ ॥ ॥
ધિગ્જીવિતંશાસ્ત્રકલોજ્ઝિતસ્ય ધિગ્જીવિતં ચોદ્યમવર્જિતસ્ય ॥
ધિગ્જીવિતં જ્ઞાતિપરાજિતસ્ય ધિગ્જીવિતં વ્યથર્મનોરથસ્ય

કથં ભુનક્તિ સ દિવા કથં રાત્રૌ સ્વપિત્યહો ॥
રહઃ શર્મ કથં તસ્ય યસ્યાભિભવનં રિપોઃ

અહોદવાગ્નિદવથુસ્તથામાં ન સ બાધતે ॥
બાધતે તુ યથા ચિત્તે ચિન્તાસંતાપસંતતિઃ

યુક્તમુક્તં પુરાવિદ્ભિશ્ચિન્તામૂર્તિઃ સુદારુણા ॥
ન ભેષજૈર્લંઘનૈર્વા ન ચાન્યૈરુપશામ્યતિ

ચિન્તાજ્વરો મનુષ્યાણાં ક્ષુધાંનિદ્રાંબલં હરેત્ ॥
રૂપમુત્સાહબુદ્ધિં શ્રી જીવિતં ચ ન સંશયઃ

જ્વરો વ્યતીતે ષડહે જીર્ણજ્વર ઇહોચ્યતે ॥
અસૌ ચિન્તાજ્વરસ્તીવ્રઃ પ્રત્યહં નવતાં વ્રજેત્

ધન્યો ધન્વતરિર્નાત્ર ચરકશ્ચરતીહ ન ॥
નાસત્યાવપિનાઽ સત્યાવત્ર ચિન્તાજ્વરે કિલ

કિં કરોમિ ક્વ ગચ્છામિ કથં મેરું જયામ્યહમ્ ॥
ઉત્પ્લુત્ય તસ્ય શિરસિ પતામિ ન પતામ્યતઃ

શક્રં કોપયતા પૂર્વમસ્મદ્ગોત્રેણ કેનચિત્ ॥
પક્ષહીનઃ કૃતો યત્ર ધિગપક્ષસ્યચેષ્ટિતમ્

અથવા સ કથં મેરુસ્તથોચ્ચૈઃ સ્પર્દ્ધતે મયા ॥
ભૂમેર્ભારભૃતઃપ્રાયો ભવંતિ ભ્રાંતિ ભૂમયઃ

અલીકવાક્ત્વમથવા સંભાવ્યં નારદે કથમ્ ॥
બ્રહ્મચારિણિ વેદજ્ઞે સત્યલોકનિવાસિનિ

યુક્તાયુક્તવિચારોથ માદૃશેનોપયુજ્યતે ॥
પરાક્રમેષ્વશક્તાનાં વિચારં ગાહતે મનઃ

અથવા ચિન્તનૈરેતૈઃ કિંવ્યર્થૈર્વિશ્વકારકમ્ ॥
વિશ્વેશં શરણં યાયાં સમે બુદ્ધિં પ્રદાસ્યતિ

અનાથનાથઃ સર્વેષાં વિશ્વનાથો હિ ગીયતે ॥
ક્ષણં મનસિ સંચિત્ય ભવેદિત્થમસંશયમ્

એતદેવ કરિષ્યામિ નેષ્ટં કાલવિલંબનમ્ ॥
વિચક્ષણૈરુપેક્ષ્યૌ ન વર્દ્ધમાનૌ પરામયૌ

મેરું પ્રદક્ષિણીકુર્યાન્નિત્યમેવ દિવાકરઃ ॥
સગ્રહર્ક્ષગણો નૂનં મન્યમાનો બલાધિકમ્

ઇતિ નિશ્ચિત્ય વિન્ધ્યાદ્રિર્વવૃધે સ મૃધેક્ષણઃ ॥
અનંતગગનસ્યાંતં કુર્વદ્ભિઃ શિખરૈરિવ

કૈશ્ચિત્સાર્દ્ધં વિરોધો ન કર્તવ્યઃ કેનચિત્ક્વચિત્ ॥
કર્તવ્યશ્ચેત્પ્રયત્નેન યથા નોપહસેજ્જનઃ

નિરુધ્ય બ્રાધ્નમધ્વાનં કૃતકૃત્ય ઇવાદ્રિરાટ્ ॥
સ્વસ્થોઽભવદ્ભવાધીના પ્રાણિનાં હિ ભવિષ્યતા

યમદ્યયમકર્તાસૌ દક્ષિણં પ્રક્રમિષ્યતિ ॥
સકુલીનઃ સ ચ શ્રીમાન્સમહાન્મહિતઃ સ ચ

યાવત્સ્વશ ક્તિં શક્તોપિ ન દર્શયતિ કર્હિચિત્ ॥
તાવત્સ લંઘ્યઃ સર્વેષાં જ્વલનો દારુગો યથા

ઇતિ ચિંતામહાભારં ત્યક્ત્વા તસ્થૌ સ્થિરોદ્યમઃ ॥
આકાંક્ષમાણસ્તરણે રુદયં બ્રાહ્મણો યથા

ઇતિ શ્રીસ્કાન્દેમહાપુરાણે એકાશીતિસાહસ્ર્યાં સંહિતાયાં ચતુર્થે કાશીખંડે પૂર્વાર્ધે વિન્ધ્યવર્ધનંનામ પ્રથમોઽધ્યાયઃ