स्कन्द पुराण · अध्याय 4.1

श्रीगणेशाय नमः ॥ ॥
तं मन्महे महेशानं महेशानप्रियार्भकम् ॥
गणेशानं करिगणेशानाननमनामयम्

भूमिष्ठापि न यात्रभूस्त्रिदिवतोप्युच्चैरधःस्थापि या या बद्धा भुवि मुक्तिदास्युरमृतं यस्यां मृता जंतवः ॥
या नित्यं त्रिजगत्पवित्रतटिनी तीरे सुरैः सेव्यते सा काशी त्रिपुरारिराजनगरी पायादपायाज्जगत्

नमस्तस्मै महेशाय यस्य संध्यात्त्रयच्छलात् ॥
यातायातं प्रकुर्वंति त्रिजगत्पतयोऽनिशम्

अष्टादशपुराणानां कर्त्ता सत्यवतीसुतः ॥
सूताग्रे कथयामास कथां पापापनोदिनीम्

श्रीव्यास उवाच ॥ ॥
कदाचिन्नारदः श्रीमान्स्नात्वा श्रीनर्मदांभसि ॥
श्रीमदोंकारमभ्यर्च्य सर्वदं सर्वदेहिनाम्

व्रजन्विलोकयांचक्रे पुरोविंध्यं धराधरम् ॥
संसारतापसंहारि रेवावारिपरिष्कृतम्

द्वैरूप्येणापि कुर्वंतं स्थावरेण चरेण च ॥
साभिख्येन यथार्थाख्यामुच्चैर्वसु मतीमिमाम्

रसालयं रसालैस्तैरशोकैः शोकहारिणाम् ॥
तालैस्तमालेर्हिंतालैः सालैः सर्वत्रशालितम्

खपुरैः खपुराकारं श्रीफलं श्रीफलैः किल ॥
गुरुश्रियंत्वगुरुभिः कपिपिंगं कपित्थकैः

वनश्रियः कुचाकारैर्लकुचैश्च मनोहरम् ॥
सुधाफलसमारंभि रंभाभिः परिभासितम्

सुरंगैश्चापि नारंगैरंगमंडपवच्छियः ॥
वानीरैश्चापि जंबीरैर्बीजपूरैः प्रपूरितम्

अनिलालोल कंकोल वल्लीहल्ली सकायितम् ॥
लवलीलवलीलाभिर्लास्यलीलालयं किल

मंदांदोलितकर्पूर कदलीदल संज्ञया ॥
विश्रमाय श्रमापन्नानाहूयंतमिवाध्वगान्

पुन्नागमिव पुन्नागपल्लवैःकरपल्लवैः ॥
कलयंतमिवाऽलोलैर्मल्लिकास्तबकस्तनम्

विदीर्णदाडिमैः स्वांतं दर्शयंतं तु रागवत् ॥
माधवीं धवरूपेण श्लिष्यंतमिव कानने

उदुंबरैरंबरगैरनंतफलमालितैः ॥
ब्रह्मांडकोटीर्बिभ्रंतमनंतमिव सर्वतः

पनसैर्वनासाभैः शुकनासैः पलाशकैः॥
पलाशनाद्विरहिणां पत्रत्यक्तैरिवावृतम्

कदंबवादिनो नीपान्दृष्ट्वा कंटकितैरिव॥
समंततो भ्राजमानं कदंबककदंबकैः

नमेरुभिश्च मेरूच्चशिखरैरिव राजितम् ॥
राजादनैश्च मदनैः सदनैरिव कामिनाम्

तटेतटेपटुवटैरुच्चैःपटकुटी वृतम् ॥
कुटजस्तबकैर्भांतमधिष्ठितबकैरिव

करमर्दैः करीरैश्च करजैश्चकरंबकैः ॥
सहस्रकरवद्भांतमर्थिप्रत्युद्गतैः करैः

नीराजितमिवोद्दीपैराजचंपककोरकैः ॥
सपुष्पशाल्मलीभिश्च जितपद्माकरश्रियम्

क्वचिच्चलदलैरुच्चैः क्वचित्कांचनकेतकैः ॥
कृतमालैर्न क्तमालैः शोभमानं क्वचित्क्वचित्

कर्कंधु बंधुजीवैश्च पुत्रजीवैर्विराजितम् ॥
सतिंदुकेंगुदीभिश्च करुणैःकरुणालयम् ॥ २४ !।
गलन्मधू ककुसुमैर्धरारूपधरंहरम् ॥
स्वहस्तमुक्तमुक्ताभिरर्चयंतमिवानिशम्

सर्जार्जुनांजनैर्बीजैर्व्यजनैर्वीज्यमानवत् ॥
नारिकेलैः सखर्जूरैर्धृतच्छत्रमिवांबरे

अमंदैः पिचुमंदैश्च मंदारैः कोविदारकैः ॥
पाटलातिंतिणीघोंटाशाखोटैः करहाटकैः

उद्दंडैश्चापि शेहुंडैरेरंडैर्गुडपुष्पकैः ॥
बकुलैस्तिलकैश्चैव तिलकांकितमस्तकम्

अक्षैः प्लक्षैः शल्लकीभिर्देवदारुहरिद्रुमैः ॥
सदाफलसदापुष्प वृक्षवल्लीविराजितम्

एलालवंग मरिचकुलुं जनवनावृतम् ॥
जंब्वाम्रातकभल्लातशेलुश्रीपर्णिवर्णितम्

शाकशंखवनैरम्यं चदनैरक्तचंदनैः ॥
हरीतकीकर्णिकार धात्रीवनविभूषणम्

द्राक्षावल्लीनागवल्लीकणावल्लीशतावृतम् ॥
मल्लिकायूथिकाकुंदम दयंती सुगंधिनम्

भ्रमद्भ्रमरमालाभिर्मालतीभिरलंकृतम् ॥
अलिच्छलागतंकृष्णं गोपीरंतुमनेकशः

नानामृगगणाकीर्णं नानापक्षिविनादितम् ॥
नानासरित्सरः स्रोतः पल्वलैः परितो वृतम्

तुच्छश्रियः स्वर्गभूमीः परिहायागतैरिव ॥
नानासुरनिकायैश्च विष्वग्भोगेच्छयोषितम्

उत्सृजंतमिवार्घ्यं वै पत्रपुष्पैरितस्ततः ॥
केकिकेकारवैर्दूरात्कुर्वंतं स्वागतं किल

अथ सूर्यशताभासं नभसि द्योतितांबरम् ॥
नारदं दृष्टवाञ्छैलो दूरात्प्रत्युज्जगाम तम्

ब्रह्मसूनुवपुस्तेजो दूरीकृतदरीतमाः ॥
तमागच्छंतमालोक्य मानसं तम उज्जहौ

ब्रह्मतेजःसमुद्भूत साध्वसः साधुस त्क्रियः ॥
कठिनोपि परित्यज्य धत्ते मृदुलतां किल

दृष्ट्वा मृदुलतां तस्य द्वैरूप्येपि स नारदः ॥
मुमुदे सुतरां संतः प्रश्रयग्राह्यमानसाः

गृहानायांतमालोक्य गुरुंवाऽगुरुमेव वा ॥
योऽगुरुर्नम्रतां धत्ते स गुरुर्न गुरुर्गुरुः

तं प्रत्युच्चैः शिराःसोपि विनम्रतरकंधरः ॥
शैलस्त्विलामिलन्मौलिः प्रणनाम महामुनिम्

तमुत्थाप्य कराग्राभ्यामाशीर्भिरभिनंद्य च ॥
तदुद्दिष्टासनं भेजे मनसोपि समुच्छ्रितम्

स दध्नामधुनाज्येन नीरार्द्राक्षतदूर्व या ॥
तिलैः कुशैः प्रसूनैस्तमष्टांगार्घ्यैरपूजयत्

गृहीतार्घ्यंकिल श्रांतं पादसंवाहनादिभिः ॥
गतश्रममथालोक्य बभाषे ऽवनतो गिरिः

अद्य सद्यः परिहृतं त्वदंघ्रिरजसारजः ॥
त्वदंगसंगिमहसा सहसाऽप्यांतरंतमः

सफलर्धिरहं चाद्य सुदिवाद्यच मे मुने ॥
प्राक्कृतैः सुकृतैरद्य फलितं मे चिरार्जितैः

धराधरत्वं कुलिषुमान्यं मेऽद्य भविष्यति ॥
इति श्रुत्वा तदा किंचिदुच्छुस्य स्थितवान्मुनिः

पुनरूचे कुलिवरः संभ्रमाप न्नमानसः ॥
उच्छ्वासकारणं ब्रह्मन्ब्रूहि सर्वार्थकोविद

अदृष्टं तव नोदृष्टं यदिष्टंविष्टपत्रये ॥
अनुक्रोशोत्र मयिचेदुच्यतां प्रणतोस्म्यहम्

त्वदागमनजानन्दसंदोहैर्मे दुरारवः ॥
अलं न वक्तुमसकृत्तथाप्येकं वदाम्यहम्

धराधरणसामर्थ्यं मेर्वादौ पूर्वपूरुषैः ॥
वर्ण्यते समुदायात्तदहमेको दधे धराम्

गौरीगुरुत्वाद्धिमवानादिपत्याच्च भूभृताम् ॥
संबंधित्वात्पशुपतेः स एको मान्यभृत्सताम्

नमेरुः स्वर्णपूर्णत्वाद्रत्नसानुतयाथवा ॥
सुरसद्मतयावापि क्वापि मान्यो मतो मम

परं शतं न किंशैला इलाकलनकेलयः ॥
इह संति सतां मान्या मान्यास्ते तु स्वभूमिषु ॥

मन्देहदेहसंदेहादुदयैकदयाश्रितः ॥
निषधो नौषधिधरोऽप्यस्तोप्यस्तमितप्रभः

नीलश्च नीलीनिलयो मन्दरो मन्दलोचनः ॥
सर्पालयः समलयो रायं नावैति रैवतः

हेमकूटत्रिकूटाद्याः कूटोत्तरपदास्तुते ॥
किष्किंधक्रौंचसह्याद्या भारसह्या न ते भुवः

इति विंध्यवचः श्रुत्वा नारदोऽचिन्तयद्धृदि ॥
अखर्वगर्वसंसर्गो न महत्त्वाय कल्पते

श्रीशैलमुख्याः किंशैलानेह संत्यमलश्रियः ॥
येषां शिखरमात्रादि दर्शनं मुक्तये सताम्

अद्यास्य बलमालोक्यमिति ध्यात्वाब्रवीन्मुनिः ॥
सत्यमुक्तं हि भवता गि रिसारंविवृण्वता

परं शैलेषु शैलेंद्रो मेरुस्त्वामवमन्यते ॥
मया निःश्वसितं चैतत्त्वयि चापि निवेदितम्

अथवा मद्विधानां हि केयं चिंता महात्मनाम् ॥
स्वस्त्यस्तु तुभ्यमित्युक्त्वा ययौ स व्योमवर्त्मनि

गते मुनौ निनिंदस्वमतीवोद्विग्नमानसः ॥
चिन्तामवाप महतीं विंध्यो र्वंध्यमनोरथः

विंध्य उवाच ॥ ॥
धिग्जीवितंशास्त्रकलोज्झितस्य धिग्जीवितं चोद्यमवर्जितस्य ॥
धिग्जीवितं ज्ञातिपराजितस्य धिग्जीवितं व्यथर्मनोरथस्य

कथं भुनक्ति स दिवा कथं रात्रौ स्वपित्यहो ॥
रहः शर्म कथं तस्य यस्याभिभवनं रिपोः

अहोदवाग्निदवथुस्तथामां न स बाधते ॥
बाधते तु यथा चित्ते चिन्तासंतापसंततिः

युक्तमुक्तं पुराविद्भिश्चिन्तामूर्तिः सुदारुणा ॥
न भेषजैर्लंघनैर्वा न चान्यैरुपशाम्यति

चिन्ताज्वरो मनुष्याणां क्षुधांनिद्रांबलं हरेत् ॥
रूपमुत्साहबुद्धिं श्री जीवितं च न संशयः

ज्वरो व्यतीते षडहे जीर्णज्वर इहोच्यते ॥
असौ चिन्ताज्वरस्तीव्रः प्रत्यहं नवतां व्रजेत्

धन्यो धन्वतरिर्नात्र चरकश्चरतीह न ॥
नासत्यावपिनाऽ सत्यावत्र चिन्ताज्वरे किल

किं करोमि क्व गच्छामि कथं मेरुं जयाम्यहम् ॥
उत्प्लुत्य तस्य शिरसि पतामि न पताम्यतः

शक्रं कोपयता पूर्वमस्मद्गोत्रेण केनचित् ॥
पक्षहीनः कृतो यत्र धिगपक्षस्यचेष्टितम्

अथवा स कथं मेरुस्तथोच्चैः स्पर्द्धते मया ॥
भूमेर्भारभृतःप्रायो भवंति भ्रांति भूमयः

अलीकवाक्त्वमथवा संभाव्यं नारदे कथम् ॥
ब्रह्मचारिणि वेदज्ञे सत्यलोकनिवासिनि

युक्तायुक्तविचारोथ मादृशेनोपयुज्यते ॥
पराक्रमेष्वशक्तानां विचारं गाहते मनः

अथवा चिन्तनैरेतैः किंव्यर्थैर्विश्वकारकम् ॥
विश्वेशं शरणं यायां समे बुद्धिं प्रदास्यति

अनाथनाथः सर्वेषां विश्वनाथो हि गीयते ॥
क्षणं मनसि संचित्य भवेदित्थमसंशयम्

एतदेव करिष्यामि नेष्टं कालविलंबनम् ॥
विचक्षणैरुपेक्ष्यौ न वर्द्धमानौ परामयौ

मेरुं प्रदक्षिणीकुर्यान्नित्यमेव दिवाकरः ॥
सग्रहर्क्षगणो नूनं मन्यमानो बलाधिकम्

इति निश्चित्य विन्ध्याद्रिर्ववृधे स मृधेक्षणः ॥
अनंतगगनस्यांतं कुर्वद्भिः शिखरैरिव

कैश्चित्सार्द्धं विरोधो न कर्तव्यः केनचित्क्वचित् ॥
कर्तव्यश्चेत्प्रयत्नेन यथा नोपहसेज्जनः

निरुध्य ब्राध्नमध्वानं कृतकृत्य इवाद्रिराट् ॥
स्वस्थोऽभवद्भवाधीना प्राणिनां हि भविष्यता

यमद्ययमकर्तासौ दक्षिणं प्रक्रमिष्यति ॥
सकुलीनः स च श्रीमान्समहान्महितः स च

यावत्स्वश क्तिं शक्तोपि न दर्शयति कर्हिचित् ॥
तावत्स लंघ्यः सर्वेषां ज्वलनो दारुगो यथा

इति चिंतामहाभारं त्यक्त्वा तस्थौ स्थिरोद्यमः ॥
आकांक्षमाणस्तरणे रुदयं ब्राह्मणो यथा

इति श्रीस्कान्देमहापुराणे एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां चतुर्थे काशीखंडे पूर्वार्धे विन्ध्यवर्धनंनाम प्रथमोऽध्यायः