સ્કંદ પુરાણ · શ્લોક 3.7-2

॥ સૂત ઉવાચ ॥ ॥
ઇત્યુક્તા મુનિના સાધ્વી સા વિપ્રવનિતા પુનઃ ॥
તં પ્રણમ્યાથ પપ્રચ્છ શિવપૂજાવિધેઃ ક્રમમ્

॥ શાંડિલ્ય ઉવાચ ॥ ॥
પક્ષદ્વયે ત્રયોદશ્યાં નિરાહારો ભવેદ્યદા ॥
ઘટીત્રયાદસ્તમયાત્પૂર્વં સ્નાનં સમાચરેત્

શુક્લાંબરધરો ધીરો વાગ્યતો નિયમાન્વિતઃ॥
કૃતસંધ્યાજપવિધિઃ શિવપૂજાં સમારભેત્

દેવસ્ય પુરતઃ સમ્યગુપલિપ્ય નવાંભસા ॥
વિધાય મંડલં રમ્યં ધૌતવસ્ત્રાદિભિર્બુધઃ

વિતાનાદ્યૈરલંકૃત્ય ફલપુષ્પનવાંકુરૈઃ ॥
વિચિત્રપદ્મમુદ્ધૃત્ય વર્ણપંચકસંયુતમ્

તત્રોપવિશ્ય સુશુભે ભક્તિયુક્તઃ સ્થિરાસને ॥
સમ્યક્સંપાદિતાશેષ પૂજોપકરણઃ શુચિઃ

આગમોક્તેન મંત્રેણ પીઠમામંત્રયેત્સુધીઃ ॥
તતઃ કૃત્વાત્મશુદ્ધિં ચ ભૂતશુદ્ધ્યાદિકં ક્રમાત્

પ્રાણાયામત્રયં કૃત્વા બીજવર્ણૈઃ સબિંદુકૈઃ ॥
માતૃકા ન્યસ્ય વિધિવદ્ધ્યાત્વા તાં દેવતાં પરામ્

સમાપ્ય માતૃકા ભૂયો ધ્યાત્વા ચૈવ પરં શિવમ્ ॥
વામભાગે ગુરું નત્વા દક્ષિણે ગણપં નમેત્

અંસોરુયુગ્મે ધર્માદીન્ન્યસ્ય નાભૌ ચ પાર્શ્વયોઃ ॥
અધર્માદીનનંતાદીન્હૃદિ પીઠે મનું ન્યસેત્ ॥

આધારશક્તિમારભ્ય જ્ઞાનાત્માનમનુક્રમાત્ ॥
ઉક્તક્રમેણ વિન્યસ્ય હૃત્પદ્મે સાધુભાવિતે

નવશક્તિમયે રમ્યે ધ્યાયેદ્દેવમુમાપતિમ્॥
ચન્દ્રકોટિપ્રતીકાશં ત્રિનેત્રં ચન્દ્રશેખરમ્

આપિંગલજટાજૂટં રત્નમૌલિવિરાજિતમ્ ॥
નીલગ્રીવમુદારાંગં નાગહારોપશોભિતમ્

વરદાભયહસ્તં ચ ધારિણં ચ પરશ્વધમ્ ॥
દધાનં નાગવલયકેયૂરાંગદમુદ્રિકમ્

વ્યાઘ્રચર્મપરીધાનં રત્નસિંહાસને સ્થિતમ્ ॥
ધ્યાત્વા તદ્વામ ભાગે ચ ચિંતયેદ્ગિરિકન્યકામ્

ભાસ્વજ્જપાપ્રસૂનાભામુદયાર્કસમપ્રભામ્ ॥
વિદ્યુત્પુંજનિભાં તન્વીં મનોનયનનંદિનીમ્

બાલેંદુ શેખરાં સ્નિગ્ધાં નીલકુંચિતકુન્તલામ્ ॥
ભૃંગસંઘાતરુચિરાં નીલાલકવિરાજિતામ્

મણિકુંડલવિદ્યોતન્મુખમંડલવિભ્રમામ્ ॥
નવકુમ્કુમપંકાંક કપોલદલદર્પણામ્

મધુરસ્મિતવિભ્રાજદરુણાધરપલ્લવામ્ ॥
કંબુકંઠીં શિવામુદ્યત્કુચપંકજકુડ્મલામ્

પાશાંકુશાભયાભીષ્ટવિલ સત્સુ ચતુર્ભુજામ્ ॥
અનેકરત્નવિલસત્કંકણાંકિતમુદ્રિકામ્

વલિત્રયેણ વિલસદ્ધેમકાંચીગુણાન્વિતામ્ ॥
રક્તમાલ્યાંબરધરાં દિવ્યચંદનચ ર્ચિતામ્

દિક્પાલવનિતામૌલિસન્નતાંઘ્રિસરોરુહામ્ ॥
રત્નસિંહાસનારૂઢાં સર્પરાજપરિચ્છદામ્

એવં ધ્યાત્વા મહાદેવં દેવીં ચ ગિરિ કન્યકામ્ ॥
ન્યાસક્રમેણ સંપૂજ્ય દેવં ગંધાદિભિઃ ક્રમાત્

પંચભિર્બ્રહ્મભિઃ કુર્યાત્પ્રોક્તસ્થાનેષુ વા હૃદિ ॥
પૃથક્પુષ્પાંજલિં દેહે મૂલેન ચ હદિ ત્રિધા

પુનઃ સ્વયં શિવો ભૂત્વા મૂલમંત્રેણ સાધકઃ ॥
તતઃ સંપૂજયેદ્દેવં બાહ્યપીઠે પુનઃ ક્રમાત્

સંકલ્પં પ્રવદેત્તત્ર પૂજારંભે સમાહિતઃ ॥
કૃતાંજલિપુટો ભૂત્વા ચિંતયેદ્ધૃદિ શંકરમ્

ઋણપાતકદૌર્ભાગ્યદારિદ્ર્યવિનિવૃત્તયે ॥
અશેષાઘવિનાશાય પ્રસીદ મમ શંકર

દુઃખશોકાગ્નિસંતપ્તં સંસારભયપીડિતમ્ ॥
બહુરોગાકુલં દીનં ત્રાહિ માં વૃષવાહન

આગચ્છ દેવદેવેશ મહાદેવાભયંકર ॥
ગૃહાણ સહ પાર્વત્યા તવ પૂજાં મયા કૃતામ્

ઇતિ સંકલ્પ્ય વિધિવદ્બ્રાહ્મપૂજાં સમાચરેત્ ॥
ગુરું ગણપતિં ચૈવ યજેત્સવ્યાપસવ્યયોઃ

ક્ષેત્રેશમીશકોણે તુ યજેદ્વાસ્તોષ્પતિં ક્રમાત્ ॥
વાગ્દેવીં ચ યજેત્તત્ર તતઃ કાત્યાયનીં યજેત્

ધર્મં જ્ઞાનં ચ વૈરાગ્યમૈશ્વર્યં ચ નમોંઽતકૈઃ ॥
સ્વરૈરીશાદિકોણેષુ પીઠપાદાનનુક્રમાત્ ॥
આભ્યાં બિંદુવિસર્ગાભ્યામધર્માદીન્પ્રપૂજયેત્

સત્ત્વરૂપૈશ્ચતુર્દિક્ષુ મધ્યેઽનંતં સતારકમ્ ॥
સત્ત્વાદીંસ્ત્રિગુણાંસ્તં તુ રૂપાન્પીઠેષુ વિન્યસેત્

અત ઊર્ધ્વચ્છદે માયાં સહ લક્ષ્મ્યા શિવેન ચ

તદંતે ચાંબુજં ભૂયઃ સકલં મંડલત્રયમ્ ॥
પત્રકેસરકિંજલ્કવ્યાપ્તં તારાક્ષરૈઃ ક્રમાત્

પદ્મત્રયં તથાભ્યર્ચ્ય મધ્યે મંડલમાદરાત્ ॥
વામાં જ્યેષ્ઠાં ચ રૌદ્રીં ચ ભાગાદ્યૈર્દિક્ષુ પૂજયેત્ ॥

વામાદ્યા નવ શક્તીશ્ચ નવસ્વરયુતા યજેત્ ॥
હૃદિ બીજત્રયાદ્યેન પીઠમંત્રેણ ચાર્ચયેત્

આવૃત્તૈઃ પ્રથમાંગૈશ્ચ પંચભિર્મૂર્ત્તિશક્તિભિઃ ॥
ત્રિશક્તિમૂર્ત્તિભિશ્ચાન્યૈર્નિધિદ્વયસમન્વિતૈઃ

અનંતાદ્યૈઃ પરીતાશ્ચ માતૃભિશ્ચ વૃષાદિભિઃ ॥
સિદ્ધિભિશ્ચાણિમાદ્યાભિરિંદ્રાદ્યૈશ્ચ સહાયુધૈઃ ॥

વૃષભક્ષેત્રચંડેશદુર્ગાશ્ચ સ્કંદનંદિનૌ ॥
ગણેશઃ સૈન્યપશ્ચૈવ સ્વસ્વલક્ષણલક્ષિતાઃ

અણિમા મહિમા ચૈવ ગરિમા લઘિમા તથા ॥
ઈશિત્વં ચ વશિત્વં ચ પ્રાપ્તિઃ પ્રાકામ્યમેવ ચ

અષ્ટૈશ્વર્યાણિ ચોક્તાનિ તેજોરૂપાણિ કેવલમ્ ॥
પંચભિર્બ્રહ્મભિઃ પૂર્વં હૃલ્લેખાદ્યાદિભિઃ ક્રમાત

અંગૈરુમાદ્યૈરિંદ્રાદ્યૈઃ પૂજોક્તા મુનિભિસ્તુ તૈઃ ॥
ઉમાચંડેશ્વરાદીંશ્ચ પૂજયેદુત્તરાદિતઃ

એવમાવરણૈર્યુક્તં તેજોરૂપં સદાશિવમ્ ॥
ઉમયા સહિતં દેવમુપચારૈઃ પ્રપૂજયેત્

સુપ્રતિષ્ઠિતશંખસ્ય તીર્થૈઃ પંચામૃતૈરપિ ॥
અભિષિચ્ય મહાદેવં રુદ્રસૂક્તૈઃ સમાહિતઃ

કલ્પયેદ્વિવિધૈર્મંત્રૈરાસનાદ્યુપચારકાન્॥
આસનં કલ્પયેદ્ધૈમં દિવ્યવસ્ત્રસમન્વિતમ્

અર્ઘ્યમષ્ટગુણોપેતં પાદ્યશુદ્ધોદકેન ચ ॥
તેનૈવાચમનં દદ્યાન્મધુપર્કં મધૂત્તરમ્

પુનરાચમનં દત્ત્વા સ્નાનં મંત્રૈ પ્રકલ્પયેત્ ॥
ઉપવીતં તથા વાસો ભૂષણાનિ નિવેદયેત્ ॥
ગંધમષ્ટાંગસંયુક્તં સુપૂતં વિનિવેદયેત્ ॥

તતશ્ચ બિલ્વમંદારકહ્લારસરસીરુહમ્ ॥
ધત્તૂરકં કર્ણિકારં શણપુષ્પં ચ મલ્લિકામ્

કુશાપામાર્ગતુલસીમાધવીચંપકાદિકમ્ ॥
બૃહતીકરવીરાણિ યથાલબ્ધાનિ સાધકઃ

નિવેદયેત્સુગંધીનિ માલ્યાનિ વિવિધાનિ ચ ॥
ધૂપં કાલાગરૂત્પન્નં દીપં ચ વિમલં શુભમ્ ॥

વિશેષકમ્ ॥
અથ પાયસનૈવેદ્યં સઘૃતં સોપદંશકમ્ ॥
મોદકાપૂપસંયુક્તં શર્કરાગુડસંયુતમ્

મધુનાક્તં દધિયુતં જલપાનસમન્વિતમ્ ॥
તેનૈવ હવિષા વહ્નૌ જુહુયાન્મંત્રભાવિતે

આગમોક્તેન વિધિના ગુરુવાક્યનિયંત્રિતઃ ॥
નૈવેદ્યં શંભવે ભૂયો દત્ત્વા તાંબૂલમુત્તમમ્

।
ધૂપં નીરાજનં રમ્યં છત્રં દર્પણમુત્તમમ્ ॥
સમર્પયિત્વા વિધિવન્મંત્રૈર્વેદિકતાંત્રિકૈઃ

યદ્યશક્તઃ સ્વયં નિઃસ્વો યથાવિભવમર્ચયેત્ ॥
ભક્ત્ત્યા દત્તેન ગૌરીશઃ પુષ્પમાત્રેણ તુષ્યતિ

અથાંગભૂતાન્સકલાન્ગણેશાદીન્પ્રપૂજયેત્ ॥
સ્તવૈર્નાનાવિધૈઃ સ્તુત્વા સાષ્ટાંગં પ્રણમેદ્બુધઃ

તતઃ પ્રદક્ષિણીકૃત્ય વૃષચંડેશ્વરાદિકાન્ ॥
પૂજાં સમર્પ્ય વિધિવત્પ્રાર્થયેદ્ગિરિજાપતિમ્

જય દેવ જગન્નાથ જય શંકર શાશ્વત ॥
જય સર્વ સુરાધ્યક્ષ જય સર્વસુરાર્ચિત

જય સર્વગુણાતીત જય સર્વવરપ્રદ ॥
જય નિત્ય નિરાધાર જય વિશ્વંભરાવ્યય

જય વિશ્વૈકવેદ્યેશ જય નાગેંદ્રભૂષણ ॥
જય ગૌરીપતે શંભો જય ચંદ્રાર્ધશેખર

જય કોટ્યર્કસંકાશ જયાનંતગુણાશ્રય

જય રુદ્ર વિરૂપાક્ષ જયાચિંત્ય નિરંજન ॥
જય નાથ કૃપાસિંધો જય ભક્તાર્તિભઞ્જન ॥
જય દુસ્તરસંસારસાગરોત્તારણ પ્રભો

પ્રસીદ મે મહાદેવ સંસારાર્ત્તસ્ય ખિદ્યતઃ ॥
સર્વપાપભયં હૃત્વા રક્ષ માં પરમેશ્વર

મહાદારિદ્ર્યમગ્નસ્ય મહાપાપહતસ્ય ચ ॥
મહાશોકવિનષ્ટસ્ય મહારોગાતુરસ્ય ચ

ઋણભારપરીતસ્ય દહ્યમાનસ્ય કર્મભિઃ ॥
ગ્રહૈઃ પ્રપીડ્યમાનસ્ય પ્રસીદ મમ શંકર

દરિદ્રઃ પ્રાર્થયેદેવં પૂજાંતે ગિરિજાપતિમ્ ॥
અર્થાઢ્યો વાપિ રાજા વા પ્રાર્થયેદ્દેવમીશ્વરમ્

દીર્ઘમાયુઃ સદારોગ્યં કોશવૃદ્ધિર્બલોન્નતિઃ ॥
મમાસ્તુ નિત્યમાનન્દઃ પ્રસાદાત્તવ શંકર

શત્રવઃ સંક્ષયં યાંતુ પ્રસીદન્તુ મમ ગ્રહાઃ ॥
નશ્યન્તુ દસ્યવો રાષ્ટ્રે જનાઃ સંતુ નિરાપદઃ

દુર્ભિક્ષમારીસંતાપાઃ શમં યાંતુ મહીતલે ॥
સર્વસસ્યસમૃદ્ધિશ્ચ ભૂયાત્સુખમયા દિશઃ

એવમારાધયેદ્દેવં પ્રદોષે ગિરિજાપતિમ્ ॥
બ્રાહ્મણાન્ભોજયેત્પશ્ચાદ્દક્ષિણાભિશ્ચ તોષયેત્

સર્વપાપક્ષયકરી સર્વદારિદ્ર્યનાશિની ॥
શિવપૂજા મયા ખ્યાતા સર્વાભીષ્ટવરપ્રદા

મહાપાતકસંઘાતમધિકં ચોપપાતકમ્ ॥
શિવદ્રવ્યાપહરણાદન્યત્સર્વં નિવારયેત્

બ્રહ્મહત્યાદિપાપાનાં પુરાણેષુ સ્મૃતિષ્વપિ ॥
પ્રાયશ્ચિત્તાનિ દૃષ્ટાનિ ન શિવદ્રવ્યહારિણામ્

બહુનાત્ર કિમુક્તેન શ્લોકાર્ધેન બ્રવીમ્યહમ્ ॥
બ્રહ્મહત્યાશતં વાપિ શિવપૂજા વિનાશયેત્

મયા કથિતમેતત્તે પ્રદોષે શિવપૂજનમ્ ॥
રહસ્યં સર્વજંતૂનામત્ર નાસ્ત્યેવ સંશયઃ

એતાભ્યામપિ બાલાભ્યામેવં પૂજા વિધીયતામ્ ॥
અતઃ સંવત્સરાદેવ પરાં સિદ્ધિમવાપ્સ્યથ

ઇતિ શાંડિલ્યવચનમાકર્ણ્ય દ્વિજભામિની ॥
તાભ્યાં તુ સહ બાલાભ્યાં પ્રણનામ મુનેઃ પદમ્

॥
॥ વિપ્રસ્ત્ર્યુવાચ ॥ ॥
અહમદ્ય કૃતાર્થાસ્મિ તવ દર્શનમાત્રતઃ ॥
એતૌ કુમારૌ ભગવંસ્ત્વામેવ શરણં ગતૌ

એષ મે તનયો બ્રહ્મઞ્છુચિવ્રત ઇતીરિતઃ ॥
એષ રાજસુતો નામ્ના ધર્મગુપ્તઃ કૃતો મયા

એતાવહં ચ ભગવન્ભવચ્ચરણકિંકરાઃ ॥
સમુદ્ધરાસ્મિન્પતિતાન્ઘોરે દારિદ્ર્યસાગરે

ઇતિ પ્રપન્નાં શરણં દ્વિજાંગનામાશ્વાસ્ય વાક્યૈરમૃતોપમાનૈઃ ॥
ઉપાદિદેશાથ તયોઃ કુમારયોર્મુનિઃ શિવારાધનમંત્ર વિદ્યામ્

અથોપદિષ્ટૌ મુનિના કુમારૌ બ્રાહ્મણી ચ સા ॥
તં પ્રણમ્ય સમામંત્ર્ય જગ્મુસ્તે શિવમંદિરાત્

તતઃ પ્રભૃતિ તૌ બાલૌ મુનિવર્યોપદેશતઃ ॥
પ્રદોષે પાર્વતીશસ્ય પૂજાં ચક્રતુરંજસા

એવં પૂજયતોર્દેવં દ્વિજરાજકુમારયોઃ ॥
સુખેનૈવ વ્યતીયાય તયોર્માસચતુષ્ટયમ્

કદાચિદ્રાજપુત્રેણ વિનાસૌ દ્વિજનંદનઃ ॥
સ્નાતું ગતો નદીતીરે ચચાર બહુલીલયા

તત્ર નિર્ઝરનિર્ઘાતનિર્ભિન્ને વપ્ર કુટ્ટિમે ॥
નિધાનકલશં સ્થૂલં પ્રસ્ફુરંતં દદર્શ હ

તં દૃષ્ટ્વા સહસાગત્ય હર્ષકૌતુકવિહ્વલઃ ॥
દૈવોપપન્નં મન્વાનો ગૃહીત્વા શિરસા યયૌ ॥

સસંભ્રમં સમાનીય નિધાય કલશં બલાત્ ॥
નિધાય ભવનસ્યાંતે માતરં સમભાષત

માતર્માતરિમં પશ્ય પ્રસાદં ગિરિજાપતેઃ ॥
નિધાનં કુમ્ભરૂપેણ દર્શિતં કરુણાત્મના

અથ સા વિસ્મિતા સાધ્વી સમાહૂય નૃપાત્મજમ્ ॥
સ્વપુત્રં પ્રતિનંદ્યાહ માનયન્તી શિવાર્ચનમ્ ॥

શૃણુતાં મે વચઃ પુત્રૌ નિધાનકલશીમિમામ્ ॥
સમં વિભજ્ય ગૃહ્ણીતં મમ શાસનગૌરવાત્

ઇતિ માતુર્વચઃ શ્રુત્વા તુતોષ દ્વિજ નંદનઃ ॥
પ્રત્યાહ રાજપુત્રસ્તાં વિસ્રબ્ધઃ શંકરાર્ચને

માતસ્તવ સુતસ્યૈવ સુકૃતેન સમાગતમ્ ॥
નાહં ગ્રહીતુમિચ્છામિ વિભક્તં ધનસંચ યમ્

આત્મનઃ સુકૃતાલ્લબ્ધં સ્વયમેવ ભુનક્ત્વસૌ ॥
સ એવ ભગવાનીશઃ કરિષ્યતિ કૃપાં મયિ

એવમર્ચયતોઃ શંભું ભૂયોપિ પરયા મુદા ॥
સંવત્સરો વ્યતીયાય તસ્મિન્નેવ ગૃહે તયોઃ

અથૈકદા રાજસૂનુઃ સહ તેન દ્વિજન્મના ॥
વસંતસમયે પ્રાપ્તે વિજહાર વનાં તરે

અથ દૂરં ગતૌ ક્વાપિ વને દ્વિજનૃપાત્મજૌ ॥
ગન્ધર્વકન્યાઃ ક્રીડંતી શતશસ્તાવપશ્યતામ્

તાઃ સર્વાશ્ચારુસર્વાંગ્યો વિહરંત્યો મનોહરમ્ ॥
દૃષ્ટ્વા દ્વિજાત્મજો દૂરાદુવાચ નૃપનંદનમ્

ઇતઃ પુરો ન ગંતવ્યં વિહરંત્યગ્રતઃ સ્ત્રિયઃ॥
સ્ત્રીસંન્નિધાનં વિબુધાસ્ત્યજંતિ વિમલાશયાઃ

એતાઃ કૈતવકારિણ્યો ધનયૌવનદુર્મદાઃ ।
મોહયન્ત્યો જનં દૃષ્ટ્વા વાચાનુનયકોવિદાઃ

અતઃ પરિત્યજેત્ત્સ્ત્રીણાં સન્નિધિં સહભાષણમ્ ।
નિજધર્મરતો વિદ્વન્બ્રહ્મચારી વિશેષતઃ

અતોહં નોત્સહે ગન્તું ક્રીડાસ્થાનં મૃગીદૃશામ્ ॥
ઇત્યુક્ત્વા દ્વિજપુત્રસ્તુ નિવૃત્તો દૂરતઃ સ્થિતઃ

અથાસૌ રાજપુત્રસ્તુ કૌતુકાવિષ્ટમાનસઃ ॥
તાસાં વિહારપદવીમેક એવાભયો યયૌ

તત્ર ગંધર્વકન્યાનાં મધ્યે ત્વેકા વરાનના ॥
દૃષ્ટ્વાઽઽયાંતં રાજપુત્રં ચિંતયામાસ ચેતસા

અહો કોયમુદારાંગો યુવા સર્વાંગસુન્દરઃ ॥
મત્તમાતંગ ગમનો લાવણ્યામૃતવારિધિઃ

લીલાલોલવિશાલાક્ષી મધુરસ્મિતપેશલઃ ॥
મદનોપમરૂપશ્રીઃ સુકુમારાંગલક્ષણઃ

ઇત્યાશ્ચર્યયુતા બાલા દૂરાદ્દૃષ્ટ્વા નૃપાત્મજમ્ ॥
સર્વાઃ સખીઃ સમાલોક્ય વચનં ચેદમબ્રવીત્

ઇતો વિદૂરે હે સખ્યો વનમસ્ત્યેકમુત્તમમ્ ॥
વિચિત્રચંપકાશોકપુન્નાગબકુલૈર્યુતમ્

તત્ર ગત્વા વનં સર્વાઃ સંચીય કુસુમોત્કરમ્ ॥
ભવત્યઃ પુનરાયાંતુ તાવત્તિષ્ઠામ્યહં ત્વિહ

ઇત્યાદિષ્ટઃ સખીવર્ગો જગામ વિપિનાંતરમ્ ॥
સાપિ ગંધર્વજા તસ્થૌ ન્યસ્તદૃષ્ટિર્નૃપાત્મજે

તાં સમાલોક્ય તન્વંગીં નવયૌવનશાલિનીમ્ ॥
બાલાં સ્વરૂપસંપત્ત્યા પરૈઇભૂતતિલોત્તમામ્

રાજપુત્રઃ સમાગમ્ય કૌતુકોત્ફુલ્લલોચનઃ ॥
અવાપ દૈવયોગેન મદનસ્ય શરવ્યથામ્

ગન્ધર્વતનયા સાપિ પ્રાપ્તાય નૃપસૂનવે ॥
ઉત્થાય તરસા તસ્મૈ પ્રદદૌ પલ્લવાસનમ્

કૃતોપચારમાસીનં તમાસાદ્ય સુમધ્યમા ॥
પપ્રચ્છ તદ્રૂપગુણૈર્ધ્વસ્તધૈર્યાકુલેંદ્રિયા ॥ ૧૯ ।
કસ્ત્વં કમલપત્રાક્ષ કસ્માદ્દેશાદિહાગતઃ ॥
કસ્ય પુત્ર ઇતિ પ્રેમ્ણા પૃષ્ટઃ સર્વં ન્યવેદયત્

વિદર્ભ રાજતનયં વિધ્વસ્તપિતૃમાતૃકમ્ ॥
શત્રુભિશ્ચ હૃતસ્થાનમાત્માનં પરરાષ્ટ્રગમ્

સર્વમાવેદ્ય ભૂયસ્તાં પપ્રચ્છ નૃપનંદનઃ ॥
કા ત્વં વામોરુ કિં ચાત્ર કાર્યં તે કસ્ય ચાત્મજા

કિમવધ્યાયસિ હૃદા કિં વા વક્તુમિહેચ્છસિ ॥
ઇત્યુક્તા સા પુનઃ પ્રાહ શૃણુ રાજેંદ્રસત્તમ

અસ્ત્યેકો દ્રવિકોનામ ગંધર્વાણાં કુલાગ્રણીઃ ॥
તસ્યાહમસ્મિ તનયા નામ્ના ચાંશુમતી સ્મૃતા

ત્વામાયાંતં વિલોક્યાહં ત્વત્સંભાષણ લાલસા ॥
ત્યક્ત્વા સખીજનં સર્વમેકૈવાસ્મિ મહામતે

સર્વસંગીતવિદ્યાસુ ન મત્તોઽન્યાસ્તિ કાચન ॥
મમ યોગેન તુષ્યંતિ સર્વા અપિ સુરસ્ત્રિયઃ

સાહં સર્વકલાભિજ્ઞા જ્ઞાતસર્વજનેંગિતા ॥
તવાહમીપ્સિતં વેદ્મિ મયિ તે સંગતં મનઃ

તથા મમાપિ ચૌત્સુક્યં દૈવેન પ્રતિપાદિતમ્॥
આવયોઃ સ્નેહભેદોઽત્ર નાભિભૂયાદિતઃ પરમ્

ઇતિ સંભાષ્ય તેનાશુ પ્રેમ્ણા ગન્ધર્વનંદિની ॥
મુક્તાહારં દદૌ તસ્મૈ સ્વકુચાંતરભૂષણમ્

તમાદાયાદ્ભુતં હારં સ તસ્યાઃ પ્રણયાકુલઃ ॥
ગાઢહર્ષભરોત્સિક્તામિદમાહ નૃપાત્મજઃ

સત્યમુક્તં ત્વયા ભીરુ તથાપ્યેકં વદામ્યહમ્ ॥
ત્યક્તરાજ્યસ્ય નિઃસ્વસ્ય કથં મે ભવસિ પ્રિયા

સા ત્વં પિતૃમતી બાલા વિલંઘ્ય પિતૃશાસનમ્ ॥
સ્વચ્છંદા ચરણં કર્તું મૂઢેવ કથમર્હસિ

ઇતિ તસ્ય વચઃ શ્રુત્વા તં પ્રત્યાહ શુચિસ્મિતા ॥
અસ્તુ નામ તથૈવાહં કરિષ્યે પશ્ય કૌતુકમ્

ગચ્છ સ્વભવનં કાંત પરશ્વઃ પ્રાતરેવ તુ ॥
આગચ્છ પુનરત્રૈવ કાર્યમસ્તિ ચ નો મૃષા

ઇત્યુક્ત્વા તં નૃપસુતં સા સંગતસખીજના ॥
અપાક્રામત ચાર્વંગી સ ચાપિ નૃપનન્દનઃ

સ સમભ્યેત્ય હર્ષેણ દ્વિજપુત્રસ્ય સન્નિધિમ્ ॥
સર્વમાખ્યાય તેનૈવ સાર્ધં સ્વભવનં યયૌ ॥

તાં ચ વિપ્રસતીં ભૂયો હર્ષયિત્વા નૃપાત્મજઃ ॥
પરશ્વો દ્વિજપુત્રેણ સાર્ધં તેન વનં યયૌ

સ તયા પૂર્વનિર્દિષ્ટં સ્થાનં પ્રાપ્ય નૃપાત્મજઃ ॥
ગન્ધર્વરાજમદ્રાક્ષીત્સ્વદુહિત્રા સમન્વિતમ્

સ ગંધર્વપતિઃ પ્રાપ્તાવભિનંદ્ય કુમારકૌ ॥
ઉપવેશ્યાસને રમ્યે રાજપુત્રમભાષત ॥

॥ ગંધર્વ ઉવાચ ॥ ॥
રાજેંદ્રપુત્ર પૂર્વેદ્યુઃ કૈલાસં ગતવાનહમ્ ॥
તત્રાપશ્યં મહાદેવં પાર્વત્યા સહિતં પ્રભુમ્

આહૂય માં સ દેવેશઃ સર્વેષાં ત્રિદિવૌકસામ્ ॥
સન્નિધાવાહ ભગવાન્કરુણામૃતવારિધિઃ । ૩૭ ॥
ધર્મગુપ્તાહ્વયઃ કશ્ચિદ્રાજપુત્રોઽસ્તિ ભૂતલે ॥
અકિઞ્ચનો ભ્રષ્ટરાજ્યો હૃતદેશશ્ચ શત્રુભિઃ

સ બાલો ગુરુવાક્યેન મદર્ચ્ચાયાં રતઃ સદા ॥
અદ્ય તત્પિતરઃ સર્વે માં પ્રાપ્તાસ્તત્પ્રભાવતઃ

તસ્ય ત્વમપિ સાહાય્યં કુરુ ગન્ધર્વસત્તમ ॥
અથાસૌ નિજરાજ્યસ્થો હતશત્રુર્ભવિષ્યતિ

ઇત્યાજ્ઞપ્તો મહેશેન સંપ્રાપ્તો નિજમદિરમ્ ॥
અનયા મદ્દુહિત્રા ચ બહુશોઽભ્યર્થિતસ્તથા

જ્ઞાત્વેમં સકલં શંભોર્નિયોગં કરુણાત્મનઃ ॥
આદાયેમાં દુહિતરં પ્રાપ્તોઽસ્મીદં વનાંતરમ્

અત એનાં પ્રયચ્છામિ કન્યામંશુમતીં તવ ॥
હત્વા શત્રૂન્સ્વરાષ્ટે ત્વાં સ્થાપયામિ શિવાજ્ઞયા

તસ્મિન્પુરે ત્વમનયા ભુક્ત્વા ભોગાન્યથેપ્સિતાન્॥
દશવર્ષસહસ્રાન્તે ગન્તાસિ ગિરિશાલયમ્ ॥
તત્રાપિ મમ કન્યેયં ત્વામેવ પ્રતિપત્સ્યતે ॥
અનેનૈવ સ્વદેહેન દિવ્યેન શિવસન્નિધૌ

ઇતિ ગન્ધર્વરાજસ્તમાભાષ્ય નૃપનન્દનમ્ ॥
તસ્મિન્વને સ્વદુહિતુઃ પાણિગ્રહમકારયત્

પારિબર્હમદાત્તસ્મૈ રત્નભારાન્મહોજ્જ્વલાન્ ॥
ચૂડામણિં ચન્દ્રનિભં મુક્તાહારાંશ્ચ ભાસુરાન્

દિવ્યાલંકારવાસાંસિ કાર્ત્તસ્વરપરિચ્છદાન્ ॥
ગજાનામયુતં ભૂયો નિયુતં નીલવાજિનામ્

સ્યન્દનાનાં સહસ્રાણિ સૌવર્ણાનિ મહાંતિ ચ ॥
પુનરેકં રથં દિવ્યં ધનુશ્ચેન્દ્રાયુધોપમમ્

અસ્ત્રાણાં ચ સહસ્રાણિ તૂણી ચાક્ષય્યસાયકૌ ॥
અભેદ્યં વર્મ સૌવર્ણં શક્તિં ચ રિપુમર્દિનીમ્

દુહિતુઃ પરિચર્યાર્થં દાસીપઞ્ચસહસ્રકમ્ ॥
દદૌ પ્રીતમનાસ્તસ્મૈ ધનાનિ વિવિધાનિ ચ ॥

ગંધર્વસૈન્યમત્યુગ્રં ચતુરંગસમમન્વિતમ્ ॥
પુનશ્ચ તત્સહાયાર્થે ગન્ધર્વાધિપતિર્દદૌ

ઇત્થં રાજેન્દ્રતનયઃ સંપ્રાપ્તઃ શ્રિયમુત્તમામ્ ॥
અભીષ્ટજાયાસહિતો મુમુદે નિજસંપદા

કારયિત્વા સ્વદુહિતુર્વિવાહં સમયોચિતમ્ ॥
યયૌ વિમાનમારુહ્ય ગંધર્વાધિપતિર્દિવમ્

ધર્મગુપ્તઃ કૃતોદ્વાહઃ સહ ગંધર્વસેનયા ॥
પુનઃ સ્વનગરં પ્રાપ્ય જઘાન રિપુવાહિનીમ્

દુર્ધર્ષણં રણે હત્વા શક્ત્યા ગંધર્વસેનયા ॥
નિઃ શેષિતારાતિબલઃ પ્રવિવેશ નિજં પુરમ્

તતોભિષિક્તઃ સચિવૈર્બ્રાહ્મણૈશ્ચ મહોત્તમૈઃ ॥
રત્નસિંહાસનારૂઢશ્ચક્રે રાજ્યમકણ્ટકમ્

યા વિપ્રવનિતા પૂર્વં તમપુષ્ણાત્સ્વપુત્રવત્ ॥
સૈવ માતાભવત્તસ્ય સ ભ્રાતા દ્વિજનન્દનઃ

ગંધર્વતનયા જાયા વિદર્ભનગરેશ્વરઃ ॥
આરાધ્ય દેવં ગિરિશં ધર્મગુપ્તો નૃપોઽભવત્

એવમન્યે સમારાધ્ય પ્રદોષે ગિરિજાપતિમ્ ॥
લભંતેભીપ્સિતાન્કામાન્દેહાંતે તુ પરાં ગતિમ્

॥ સૂત ઉવાચ ॥ ॥
એતન્મહાવ્રતં પુણ્યં પ્રદોષે શંકરાર્ચનમ્ ॥
ધર્માર્થકામમોક્ષાણાં યદેતત્સાધનં પરમ્

ય એતચ્છૃણુયાત્પુણ્યં માહાત્મ્યં પરમાદ્ભુતમ્ ॥
પ્રદોષે શિવપૂજાંતે કથયેદ્વા સમાહિતઃ

ભવેન્ન તસ્ય દારિદ્ર્યં જન્માન્તરશતેષ્વપિ ॥
જ્ઞાનૈશ્વર્યસમાયુક્તઃ સોન્તે શિવપુરં વ્રજેત્

યે પ્રાપ્ય દુર્લભતરં મનુજાઃ શરીરં કુર્વંતિ હંત પરમેશ્વરપાદપૂજામ્ ॥
ધન્યાસ્ત એવ નિજપુણ્યજિતત્રિલોકાસ્તેષાં પદાંબુજરજો ભુવનં પુનાતિ

॥
ઇતિ શ્રીસ્કાન્દે મહાપુરાણ એકાશીતિસાહસ્ર્યાં સંહિતાયાં તૃતીયે બ્રહ્મોત્તરખણ્ડે પ્રદોષમહિમાવર્ણનં નામ સપ્તમો ઽધ્યાયઃ