સ્કંદ પુરાણ · અધ્યાય 3.7

॥ વ્યાસ ઉવાચ ॥ ॥
સંપ્રાપ્ય ધર્મવાપ્યાં ચ યઃ કુર્યાત્પિતૃતર્પણમ્ ॥
તૃપ્તિં પ્રયાંતિ પિતરો યાવદિંદ્રાશ્ચતુર્દશ

પિતરશ્ચાત્ર પૂજ્યાશ્ચ સ્વર્ગતા યે ચ પૂર્વજાઃ ॥
પિંડાંશ્ચ નિર્વપેત્તેષાં પ્રાપ્યેમાં મુક્તિદાયિકામ્

ત્રેતાયાં પંચ દિવસૈર્દ્વાપરે ત્રિદિનેન તુ ॥
એકચિત્તેન યો વિપ્રાઃ પિંડં દદ્યાત્કલૌ યુગે

લોલુપા માનવા લોકે સંપ્રાપ્તે તુ કલૌ યુગે ॥
પરદારરતા લોકાઃ સ્ત્રિયોઽતિચપલાઃ પુનઃ

પરદ્રોહરતાઃ સર્વે નરનારીનપુંસકાઃ॥
પરનિન્દાપરા નિત્યં પરચ્છિદ્રોપદર્શકાઃ

પરોદ્વેગકરા નૂનં કલહા મિત્રભેદિનઃ॥
સર્વે તે શુદ્ધતાં યાંતિ કાજેશાઃ સ્વયમબ્રુવન્

એતદુક્તં મહાભાગ ધર્મારણ્યસ્ય વર્ણનમ્ ॥
ફલં ચૈવાત્ર સર્વં હિ યદુક્તં શૂલપાણિના

વાઙ્મનઃ કાયશુદ્ધાશ્ચ પરદારપરાઙ્મુખાઃ ॥
અદ્રોહાશ્ચ સમાઃ ક્રુદ્ધા માતાપિતૃપરાયણાઃ

અલૌલ્યા લોભરહિતા દાનધર્મપરાયણાઃ ॥
આસ્તિકાશ્ચૈવ ધર્મજ્ઞાઃ સ્વામિભક્તિરતાશ્ચ યે

પતિવ્રતા તુ યા નારી પતિશુશ્રૂષણે રતા ॥
અહિંસકા આતિથેયાઃ સ્વધર્મનિરતાઃ સદા

॥ શૌનક ઉવાચ ॥ ॥
શૃણુ સૂત મહાભાગ સર્વધર્મવિદાંવર ॥
ગૃહસ્થાનાં સદાચારઃ શ્રુતશ્ચ ત્વન્મુખાન્મયા

એકં મનેપ્સિતં મેદ્ય તત્કથયસ્વ સૂતજ ॥
પતિવ્રતાનાં સર્વાસાં લક્ષણં કીદૃશં વદ

॥ સૂત ઉવાચ ॥ ॥
પતિવ્રતા ગૃહે યસ્ય સફલં તસ્ય જીવનમ્ ॥
યસ્યાંગચ્છાયયા તુલ્યા યત્કથા પુણ્યકારિણી

પતિવ્રતાસ્ત્વરુંધત્યા સાવિત્ર્યાપ્યનસૂયયા ॥
શાંડિલ્યા ચૈવ સત્યા ચ લક્ષ્મ્યા ચ શતરૂપયા ॥

મેનયા ચ સુનીત્યા ચ સંજ્ઞયા સ્વાહયા સમાઃ ॥
પતિવ્રતાનાં ધર્મા હિ મુનિના ચ પ્રકીર્તિતાઃ

ભુંક્તે ભુક્તે સ્વામિનિ ચ તિષ્ઠ તિ ત્વનુતિષ્ઠતિ ॥
વિનિદ્રિતે યા નિદ્રાતિ પ્રથમં પરિબુધ્યતિ

અનલંકૃતમાત્માનં દેશાંતે ભર્તરિ સ્થિતે ॥
કાર્યાર્થં પ્રોષિતે ક્વાપિ સર્વ્વમંડ નવર્જિતા

ભર્તુર્નામ ન ગૃહ્ણાતિ હ્યાયુષોઽસ્ય હિ વૃદ્ધયે ॥
પુરુષાંતરનામાપિ ન ગૃહ્ણતિ કદાચન

આકૃષ્ટાપિ ચ નાક્રોશેત્તાડિતાપિ પ્રસીદતિ ॥
ઇદં કુરુ કૃતં સ્વામિન્મન્યતામિતિ વક્તિ ચ

આહૂતા ગૃહકાર્યાણિ ત્યક્ત્વા ગચ્છતિ સત્વરમ્ ॥
કિમર્થં વ્યાહૃતા નાથ સ પ્રસાદો વિધીયતામ્

ન ચિરં તિષ્ઠતિ દ્વારિ ન દ્વારમુપસેવતે ॥
અદાતવ્યં સ્વયં કિંચિત્કર્હિચિન્ન દદાત્યપિ

પૂજોપકરણં સર્વમ નુક્તા સાધયેત્સ્વયમ્ ॥
નિયમોદકબર્હીંષિ યત્ર પુષ્પાક્ષતાદિકમ્

પ્રતીક્ષમાણા ચ વરં યથાકાલોચિતં હિ યત્ ॥
તદુપસ્થાપયેત્સર્વમનુદ્વિ ગ્નાતિહૃષ્ટવત્

સેવતે ભર્ત્તુરુચ્છિષ્ટમિષ્ટમન્નં ફલાદિકમ્ ॥
દૂરતો વર્જ્જયેદેષા સમાજોત્સવદર્શનમ્

ન ગચ્છેત્તીર્થયાત્રાદિવિવાહપ્રેક્ષણા દિષુ ॥
સુખસુપ્તં સુખાસીનં રમમાણં યદૃચ્છયા

અંતરાયેઽપિ કાર્યેષુ પતિં નોત્થાપયેત્ક્વચિત્ ॥
સ્ત્રીધર્મિણી ત્રિરાત્રં તુ સ્વમુખં નૈવ દર્શયેત્

સ્વવાક્યં શ્રાવયેન્નાપિ યાવત્સ્નાત્વા ન શુધ્યતિ ॥
સુસ્નાતા ભર્તૃવદનમીક્ષેતાન્યસ્ય ન ક્વચિત્ ॥
અથવા મનસિ ધ્યાત્વા પતિં ભાનું વિલોકયેત્

હરિદ્રાં કુકુમં ચૈવ સિંદૂરં કજ્જલં તથા ॥
કૂર્પાસકં ચ તાંબૂલં માંગલ્યાભરણં શુભમ્

કેશસંસ્કારકં ચૈવ કરકર્ણાદિભૂષણમ્ ॥
ભર્તુરાયુષ્યમિચ્છંતી દૂરયેન્ન પતિવ્રતા

ભર્તૃવિદ્વેષિણીં નારીં નૈષા સંભાષતે ક્વચિત્ ॥
નૈકાકિની ક્વચિદ્ભૂયાન્ન નગ્ના સ્નાતિ ચ ક્વચિત્

નોલૂખલે ન મુશલે ન વર્દ્ધન્યાં દૃષદ્યપિ ॥
ન યંત્રકે ન દેહલ્યાં સતી ચોપવિશેત્ક્વચિત્

વિના વ્યવાયસમયાત્પ્રાગલ્ભ્યં ન ક્વચિચ્ચરેત ॥
યત્રયત્ર રુચિર્ભર્તુસ્તત્ર પ્રેમવતી સદા

ઇદમેવ વ્રતં સ્ત્રીણામયમેવ પરો વૃષઃ ॥
ઇયમેવ ચ પૂજા ચ ભર્તુર્વાક્યં ન લંઘયેત્ ॥

ક્લીબં વા દુરવસ્થં વા વ્યાધિતં વૃદ્ધમેવ વા ॥
સુસ્થિરં દુઃસ્થિરં વાપિ પતિમેકં ન લંઘયેત્

સર્પિર્લવ(?)ણહિંગ્વાદિક્ષયેઽપિ વ પતિ વ્રતા ॥
પતિં નાસ્તીતિ ન બ્રૂયાદાયસીષુ ન ભોજયેત્

તીર્થસ્નાનાર્થિની ચૈવ પતિપાદોદકં પિબેત્ ॥
શંકરાદપિ વા વિષ્ણોઃ પતિરેવાધિ કઃ સ્ત્રિયઃ

વ્રતોપવામનિયમં પતિમુલ્લંઘ્ય યા ચરેત્ ॥
આયુષ્યં હરતે ભર્તુર્મૃતા નિરયમૃચ્છતિ

ઉક્તા પ્રત્યુત્તરં દદ્યાન્નારી યા ક્રોધત ત્પરા ॥
સરમા જાયતે ગ્રામે શૃગાલી નિર્જને વને

સ્ત્રીણાં હિ પરમશ્ચૈકો નિયમઃ સમુદાહૃતઃ ॥
અભ્યર્ચ્ય ચરણૌ ભતુર્ભો ક્તવ્યં કૃતનિશ્ચયા

ઉચ્ચાસનં ન સેવેત ન વ્રજેત્પરવેશ્મસુ ॥
તત્ર પારુષ્યવાક્યાનિ બ્રૂયાન્નૈવ કદાચન

ગુરૂણાં સન્નિધૌ વાપિ નોચ્ચૈર્બ્રુ યાન્નવાહયેત્

યા ભર્તારં પરિત્યજ્ય રહશ્ચરતિ દુર્મતિઃ ॥
ઉલૂકી જાયતે ક્રૂરા વૃક્ષકોટરશાયિની

તાડિતા તાડયેચ્ચેત્તં સા વ્યાઘ્રી વૃષદંશિકા ॥
કટાક્ષયતિ યાઽન્યં વૈ કેકરાક્ષી તુ સા ભવેત્

યા ભર્તારં પરિત્યજ્ય મિષ્ટમશ્નાતિ કેવલમ્ ॥
ગ્રામે સા સૂકરી ભૂયાદ્વલ્ગુલી વાથ વિઙ્ભુજા

હુન્ત્વંકૃત્યાપ્રિયં બ્રૂતે મૂકા સા જાયતે ખલુ ॥
યા સપત્નીં સદૈર્ષ્યેત દુર્ભગા સા પુનઃપુનઃ ॥
દૃષ્ટિં વિલુપ્ય ભર્તુર્યા કંચિદન્યં સમીક્ષતે

કાણા ચ વિમુખા વાપિ કુરૂપાપિ ચ જાયતે ॥
બાહ્યાદાયાંતમાલોક્ય ત્વરિતા ચ જલાસનૈઃ ॥
તાંબૂલૈર્વ્યજનૈશ્ચૈવ પાદસંવાહનાદિભિઃ

તથૈવ ચારુવચનૈઃ સ્વેદસંનોદનૈઃ પરૈઃ ॥
યા પ્રિયં પ્રીણયેત્પ્રીતા ત્રિલોકી પ્રીણિતા તયા ॥
મિતં દદાતિ હિ પિતા મિતં ભ્રાતા સુતં સુતઃ

અમિતસ્ય હિ દાતારં ભર્તારં કા ન પૂજયેત્ ॥
ભર્તા દેવો ગુરુર્ભર્તા ધર્મતીર્થવ્રતાનિ ચ ॥
તસ્માત્સર્વં પરિત્યજ્ય પતિમેકં સમર્ચયેત્

જીવહીનો યથા દેહી ક્ષણાદશુચિતાં વ્રજેત્ ॥
ભર્તૃહીના તથા યોષિત્સુસ્નાતાપ્ય શુચિઃ સદા

અમંગલેભ્યઃ સર્વેભ્યો વિધવા સ્યાદમંગલા ॥
વિધવાદર્શનાત્સિદ્ધિઃ ક્વાપિ જાતુ ન જાયતે

વિહાય માતરં ચૈકાં સર્વા મંગલવર્જિતાઃ ॥
તદાશિષમપિ પ્રાજ્ઞસ્ત્યજેદાશીવિષોપમામ્

કન્યાવિવાહસમયે વાચયેયુરિતિ દ્વિજાઃ ॥
ભર્તુઃ સહચરી ભૂયાજ્જીવતો ઽજીવતોપિ વા

અનુવ્રજન્તી ભર્તારં ગૃહાત્પિતૃવનં મુદા ॥
પદેપદેશ્વમેધસ્ય ફલં પ્રાપ્નોત્યસંશયમ્

વ્યાલગ્રાહી યથા વ્યાલં બલાદુદ્ધરતે બિલાત્ ॥
એવમુત્ક્રમ્ય દૂતેભ્યઃ પતિં સ્વર્ગં વ્રજેત્સતી

યમદૂતાઃ પલાયંતે તામાલોક્ય પતિવ્રતામ્ ॥
તપનસ્તપ્યતે નૂનં દહનોપિ ચ દહ્યતે

કંપંતે સર્વતેજાંસિ દૃષ્ટ્વા પાતિવ્રતં મહઃ ॥
યાવત્સ્વલોમસંખ્યાસ્તિ તાવત્કોટ્યયુતાનિ ચ

ભર્ત્રા સ્વર્ગસુખં ભુંક્તે રમમાણા પતિવ્રતા ॥
ધન્યા સા જનની લોકે ધન્યોઽસૌ જનકઃ પુનઃ

ધન્યઃ સ ચ પતિઃ શ્રીમાન્યેષાં ગેહે પતિવ્રતા ॥
પિતૃવંશ્યા માતૃવંશ્યાઃ પતિવંશ્યાસ્ત્રયસ્ત્રયઃ ॥
પતિવ્રતાયાઃ પુણ્યેન સ્વર્ગસૌખ્યાનિ ભુંજતે

શીલભંગેન દુર્વૃત્તાઃ પાતયંતિ કુલત્રયમ્ ॥
પિતુર્માતુસ્તથા પત્યુરિહારમુત્ર ચ દુઃખિતાઃ

પતિવ્રતાયાશ્ચરણો યત્રયત્ર સ્પૃશેદ્ભુવમ્ ॥
સા તીર્થભૂમિર્મ્માન્યેતિ નાત્ર ભારોઽસ્તિ પાવનઃ

બિભ્યત્પતિવ્રતાસ્પર્શં કુરુતે ભાનુમાનપિ ॥
સોમો ગન્ધર્વ એવાપિ સ્વપાવિત્ર્યાય નાન્યથા

આપઃ પતિવ્રતાસ્પર્શમભિલષ્યંતિ સર્વદા ॥
ગાયત્ર્યાઘવિનાશો નો પાતિવ્રત્યેન સાઽઘનુત્

ગૃહેગૃહે ન કિં નાર્ય્યો રૂપલાવણ્યગર્વિતાઃ ॥
પરં વિશ્વેશભક્ત્યૈવ લભ્યતે સ્ત્રી પતિ વ્રતા

ભાર્યા મૂલં ગૃહસ્થસ્ય ભાર્યા મૂલં સુખસ્ય ચ ॥
ભાર્યા ધર્મફલાયૈવ ભાર્યા સંતાનવૃદ્ધયે

પરલોકસ્ત્વયં લોકો જીયતે ભાર્યયા દ્વયમ્ ॥
દેવપિત્રતિથીનાં ચ તૃપ્તિઃ સ્યાદ્ભાર્યયા ગૃહે ॥
ગૃહસ્થઃ સ તુ વિજ્ઞેયો ગૃહે યસ્ય પતિવ્રતા

યથા ગંગાવગાહેન શરીરં પાવનં ભવેત્ ॥
તથા પતિવ્રતાં દૃષ્ટ્વા સદનં પાવનં ભવેત્

પર્યંકશાયિની નારી વિધવા પાતયેત્પતિમ્॥
તસ્માદ્ભૂશયનં કાર્ય્યં પતિસૌખ્યસમીહયા

નૈવાંગોદ્વર્ત્તનં કાર્ય્યં સ્ત્રિયા વિધવયા ક્વચિત્ ॥
ગન્ધદ્રવ્યસ્ય સંભોગો નૈવ કાર્ય્યસ્તયા ક્વચિત્

તર્પ્પણં પ્રત્યહં કાર્યં ભર્તુઃ કુશતિલોદકૈઃ॥
તત્પિતુસ્તત્પિતુશ્ચાપિ નામગોત્રાદિપૂર્વકમ્

વિષ્ણોઃ સંપૂજનં કાર્યં પતિબુદ્ધ્યા ન ચાન્યથા ॥ ॥
પતિમેવ સદા ધ્યાયેદ્વિષ્ણુરૂપધરં હરિમ્

યદ્યદિષ્ટતમં લોકે યદ્યત્પત્યુઃ સમીહિતમ્ ॥
તત્તદ્ગુણવતે દેયં પતિપ્રીણનકામ્યયા

વૈશાખે કાર્ત્તિકે માસે વિશેષનિયમાંશ્ચરેત્ ॥
સ્નાનં દાનં તીર્થયાત્રાં પુરાણશ્રવણં મુહુઃ

વૈશાખે જલકુમ્ભાશ્ચ કાર્ત્તિકે ઘૃતદીપિકાઃ ॥
માઘે ધાન્યતિલોત્સર્ગઃ સ્વર્ગલોકે વિશિષ્યતે

પ્રપા કાર્યા ચ વૈશાખે દેવે દેયા ગલંતિકા ॥
ઉશીરં વ્યજનં છત્રં સૂક્ષ્મવાસાંસિ ચંદનમ્ ॥

સકર્પૂરં ચ તાંબૂલં પુષ્પદાનં તથૈવ ચ ॥
જલપાત્રાણ્યનેકાનિ તથા પુષ્પગૃહાણિ ચ

પાનાનિ ચ વિચિત્રાણિ દ્રાક્ષારંભાફલાનિ ચ ॥
દેયાનિ દ્વિજમુખ્યેભ્યઃ પતિર્મે પ્રીયતામિતિ

ઊર્જ્જે યવાન્નમશ્નીયાદેકાન્નમથવા પુનઃ॥
વૃન્તાકં સૂરણં ચૈવ શૂકશિંબીં ચ વર્જયેત્

કાર્ત્તિકે વર્જયેત્તૈલં કાંસ્યં ચાપિ વિવર્જયેત્ ॥
કાર્ત્તિકે મૌનનિયમે ચારુઘણ્ટાં પ્રદાપયેત્

પત્રભોજી કાંસ્યપાત્રં ઘૃતપૂર્ણં પ્રયચ્છતિ ॥
ભૂમિશય્યાવ્રતે દેયા શય્યા શ્લક્ષ્ણા સતૂલિકા ॥૭૯।
ફલત્યાગે ફલં દેયં રસત્યાગે ચ તદ્રસઃ ॥
ધાન્યત્યાગે ચ તદ્ધાન્યમથવા શાલયઃ સ્મૃતાઃ ॥
ધેનું દદ્યાત્પ્રયત્ને ન સાલંકારા સકાંચનામ્ ॥।3.2.7.૮ ૦॥
એકતઃ સર્વદાનાનિ દીપદાનં તથૈકતઃ ॥
કાર્ત્તિકે દીપદાનસ્ય કલાં નાર્હંતિ ષોડશીમ્

ઇત્યાદિવિધવાનાં ચ નિયમાઃ સંપ્રકીર્તિતાઃ ॥
તેષાં ફલમિદં રાજન્નાન્યેષાં ચ કદાચન

ધર્મવાપીં સમાસાદ્ય દાનં દદ્યાદ્વિચક્ષણઃ ॥
કોટિધા વર્દ્ધતે નિત્યં બ્રહ્મણો વચનં યથા

તિલધેનું ચ યો દયાદ્ધર્મેશ્વરપુરઃ સ્થિતઃ ॥
તિલસંખ્યાનિ વર્ષાણિ સ્વર્ગે લોકે મહીયતે

ધર્મક્ષેત્રે તુ સંપ્રાપ્ય શ્રાદ્ધં કુર્યાદતંદ્રિતઃ ॥
તસ્ય સંવત્સરં યાવત્તૃપ્તાઃ સ્યુઃ પિતરો ધુવમ્

યે ચાન્યે પૂર્વજાઃ સ્વર્ગે યે ચાન્યે નરકૌકસઃ ॥
યે ચ તિર્યક્ત્વમાપન્ના યે ચ ભૂતાદિસંસ્થિતાઃ

તાન્સર્વાન્ધર્મકૂપે વૈ શ્રાદ્ધં કુર્યાદ્યથાવિધિ ॥
અત્ર પ્રકિરણં યત્તુ મનુષ્યૈઃ ક્રિયતે ભુવિ ॥
તેન તે તૃપ્તિમાયાંતિ યે પિશાચત્વમાગતાઃ

યેષાં તુ સ્નાનવસ્ત્રોત્થં ભૂમૌ પતતિ પુત્રક ॥
તેન યે તરુતાં પ્રાપ્તાસ્તેષાં તૃપ્તિઃ પ્રજાયતે

યા વૈ યવાનાં કણિકાઃ પતંતિ ધરણીતલે ॥
તાભિરાપ્યાયનં તેષાં યે તુ દેવત્વમાગતાઃ

ઉદ્ધૃતેષ્યથ પિંડેષુ યાવાન્નકણિકા ભુવિ ॥
તાભિરાપ્યાયનં તેષાં યે ચ પાતાલમાગતાઃ

યે વા વર્ણાશ્રમાચારક્રિયાલોપા હ્યસંસ્કૃતાઃ ॥
વિપન્નાસ્તે ભવંત્યત્ર સંમાર્જનજલાશિનઃ

ભુક્ત્વા વાચમનં યચ્ચ જલં પતતિ ભૂતલે ॥
બ્રાહ્મણાનાં તથૈવાન્યે તેન તૃપ્તિં પ્રયાંતિ વૈ

એવં યો યજમાનશ્ચ યચ્ચ તેષાં દ્વિજન્મનામ્ ॥
ક્વચિજ્જલાન્નવિક્ષેપઃ શુચિરસ્પૃષ્ટ એવ ચ

યે ચાન્યે નરકે જાતાસ્તત્ર યોન્યંતરં ગતાઃ ॥
પ્રયાંત્યાપ્યાયનં વત્સ સમ્યક્છ્રાદ્ધક્રિયાવતામ્ ॥

અન્યાયોપાર્જિતૈર્દ્રવ્યૈઃ શ્રાદ્ધં યત્ક્રિયતે નરૈઃ ॥
તૃપ્યંતિ તેન ચણ્ડાલપુલ્કસાદિષુ યોનિષુ

એવમાપ્યાયિતા વત્સ તેન ચાનેક
બાંધવાઃ ॥ શ્રાદ્ધં કર્તુમશક્તિશ્ચેચ્છાકૈરપિ હિ જાયતે

તસ્માચ્છ્રાદ્ધં નરો ભક્ત્યા શાકૈરપિ યથાવિધિ ॥
કુરુતે કુર્વતઃ શ્રાદ્ધં કુલં ક્વચિન્ન સીદતિ

પાપં યદિ કૃતં સર્વં પાપં ચ વર્દ્ધતે ધ્રુવમ્ ॥
કુર્વાણો નરકે ઘોરે પચ્યતે નાત્ર સંશયઃ

યથા પુણ્યં તથા પાપં કૃતં કર્મ શુભાશુભમ્ ॥
તત્સર્વં વર્દ્ધતે નૂનં ધર્મારણ્યે નૃપોત્તમ

કામિકં કામદં દેવં યોગિનાં મુક્તિદાયકમ્ ॥
સિદ્ધાનાં સિદ્ધિદં પ્રોક્તં ધર્મારણ્યં તુ સર્વદા

ઇતિ શ્રીસ્કાંદે મહાપુરાણ એકાશીતિસાહસ્ર્યાં સહિતાયાં તૃતીયે બ્રહ્મખણ્ડે પૂર્વભાગે ધર્માણ્યક્ષેત્રમાહાત્મ્યે ધર્માચારવર્ણનંનામ સપ્તમોઽધ્યાયઃ