સ્કંદ પુરાણ · અધ્યાય 3.51

॥ સૂત ઉવાચ ॥ ॥
અથાતઃ સંપ્રવક્ષ્યામિ સેતુયાત્રાક્રમં દ્વિજાઃ ॥
યં શ્રુત્વા સર્વપાપેભ્યો મુચ્યતે માનવઃ ક્ષણાત્

સ્નાત્વાચમ્ય વિશુદ્ધાત્મા કૃતનિત્યવિધિઃ સુધીઃ ॥
રામનાથસ્ય તુષ્ટ્યર્થં પ્રીત્યર્થં રાઘવસ્ય ચ

ભોજયિત્વા યથાશક્તિ બ્રાહ્મણાન્વેદપારગાન્ ॥
ભસ્મોદ્ધૂલિતસર્વાંગસ્ત્રિપુંડ્રાંકિતમસ્તકઃ

ગોપીચન્દનલિપ્તો વા સ્વભાલેઽપ્યૂર્ધ્વપુંડ્રકઃ ॥
રુદ્રાક્ષ માલાભરણઃ સપવિત્રકરઃ શુચિઃ

સેતુયાત્રાં કરિષ્યેઽહમિતિ સંકલ્પ્ય ભક્તિતઃ ॥
સ્વગૃહાત્પ્રવ્રજેન્મૌની જપન્નષ્ટાક્ષરં મનુમ્

પંચાક્ષરં નામમંત્રં જપેન્નિયતમાનસઃ ॥
એકવારં હવિષ્યાશી જિતક્રોધો જિતેંદ્રિયઃ

પાદુકાછત્રરહિતસ્તાંબૂલપરિવર્જિતઃ ॥
તૈલાભ્યંગવિહીનશ્ચ સ્ત્રીસંગાદિવિવર્જિતઃ

શૌચાદ્યાચારસંયુક્તઃ સન્ધ્યોપાસ્તિપરાયણઃ ॥
ગાયત્ર્યુપાસ્તિ કુર્વાણસ્ત્રિસંધ્યં રામચિંતકઃ

મધ્યેમાર્ગં પઠન્નિત્યં સેતુમાહાત્મ્યમાદરાત્ ॥
પઠન્રામાયણં વાપિ પુરાણાંતરમેવ વા

વ્યર્થવાક્યાનિ સંત્યજ્ય સેતું ગચ્છેદ્વિશુદ્ધયે ॥
પ્રતિગ્રહં ન ગૃહ્ણીયાન્નાચારાંશ્ચ પરિત્યજેત્

કુર્યાન્માર્ગે યથાશક્તિ શિવવિષ્ણ્વાદિપૂજનમ્ ॥
વૈશ્વદેવાદિકર્માણિ યથાશક્તિ સમાચરેત્

બ્રહ્મયજ્ઞમુખાન્ધર્મા ન્પ્રકુર્યાચ્ચાગ્નિપૂજનમ્ ॥
અતિથિભ્યોઽન્નપાનાદિ સંપ્રદદ્યાદ્યથાબલમ્

દદ્યાદ્ભિક્ષાં યતિભ્યોઽપિ વિત્તશાઠ્યં પરિત્યજન્ ॥
શિવવિષ્ણ્વાદિ નામાનિ સ્તોત્રાણિ ચ પઠેત્પથિ

ધર્મમેવ સદા કુર્યાન્નિષિદ્ધાનિ પરિત્યજેત્ ॥
ઇત્યાદિનિયમોપેતઃ સેતુમૂલં તતો વ્રજેત્

પાષાણં પ્રથમં દદ્યાત્તત્ર ગત્વા સમાહિતઃ ॥
તત્રાવાહ્ય સમુદ્રં ચ પ્રણમેત્તદનંતરમ્

અર્ઘ્યં દદ્યાત્સમુદ્રાય પ્રાર્થયેત્તદનંતરમ્॥
અનુજ્ઞાં ચ તતઃ કુર્યાત્તતઃ સ્નાયાન્મહોદધૌ

મુનીનામથ દેવાનાં કપીનાં પિતૃણાં તથા ॥
પ્રકુર્યાત્તર્પણં વિપ્રા મનસા સંસ્મરન્હરિમ્

॥
॥ પાષાણસંખ્યા ॥ ॥
પાષાણસપ્તકં દદ્યાદેકં વા વિપ્રપુંગવાઃ ॥
પાષાણદાનાત્સફલં સ્નાનં ભવતિ નાન્યથા

॥ પાષાણદાનમંત્રઃ ॥ ॥
પિપ્પલાદસમુત્પન્ને કૃત્યે લોકભયંકરે ॥
પાષાણં તે મયા દત્તમાહારાર્થં પ્રકલ્પ્યતામ્

॥ સાન્નિધ્યપ્રાર્થનામન્ત્રઃ ॥ ॥
વિશ્વાર્ચિ ત્વં ઘૃતાચિ ત્વં વિશ્વયાને વિશાંપતે ॥
સાન્નિધ્યં કુરુ મે દેવ સાગરે લવણાંભસિ

॥ નમસ્કારમન્ત્રઃ ॥ ॥
નમસ્તે વિશ્વગુપ્તાય નમો વિષ્ણો હ્યપાંપતે ॥
નમો હિરણ્યશૃંગાય નદીનાં પતયે નમઃ ॥
સમુદ્રાય વયૂનાય પ્રોચ્ચાર્ય પ્રણમેત્તથા

॥ અર્ઘ્યમન્ત્રઃ ॥ ॥
સર્વરત્નમય શ્રીમન્સર્વરત્નાકરાકર ॥
સર્વરત્નપ્રધાનસ્ત્વં ગૃહાણાર્ઘ્યં મહોદધે

॥ અનુજ્ઞાપનમંત્રઃ ॥ ॥
અશેષજગદાધાર શંખચક્રગદા ધર ॥
દેહિ દેવ મમાનુજ્ઞાં યુષ્મત્તીર્થનિષેવણે

॥ પ્રાર્થનામંત્રઃ ॥ ॥
પ્રાચ્યાં દિશિ ચ સુગ્રીવં દક્ષિણસ્યાં નલં સ્મરેત્

પ્રતીચ્યાં મૈંદનામાનમુદીચ્યાં દ્વિવિદં તથા ॥
રામં ચ લક્ષ્મણં ચૈવ સીતામપિ યશસ્વિનીમ્

અંગદં વાયુતનયં સ્મરેન્મધ્યે વિભીષણમ્ ॥
પૃથિવ્યાં યાનિ તીર્થાનિ પ્રાવિશંસ્ત્વા મહોદધે

સ્નાનસ્ય મે ફલં દેહિ સર્વસ્માત્ત્રાહિ માંહસઃ ॥
હિરણ્યશૃંગમિત્યાભ્યાં નાભ્યાં નારાયણં સ્મરેત્

ધ્યાયન્નારાયણં દેવં સ્નાનાદિષુ ચ કર્મસુ ॥
બ્રહ્મલોકમવાપ્નોતિ જાયતે નેહ વૈ પુનઃ

સર્વેષામપિ પાપાનાં પ્રાયશ્ચિત્તં ભવેત્તતઃ ॥
પ્રહ્લાદં નારદં વ્યાસમંબરીષં શુકં તથા ॥
અન્યાંશ્ચ ભગવદ્ભક્તાંશ્ચિંતયેદેકમાનસઃ

॥ સ્નાનમન્ત્રઃ ॥ ॥
વેદાદિર્યો વેદવસિષ્ઠયોનિઃ સરિત્પતિઃ સાગરરત્નયોનિઃ ॥
અગ્નિશ્ચ તેજશ્ચ ઇલાં ચ તેજો રેતોધા વિષ્ણુરમૃતસ્ય નાભિઃ

ઇદં તે અન્યાભિરસમાનમદ્ભિર્યાઃ કાશ્ચ સિંધું પ્રવિશંત્યાપઃ ॥
સર્પો જીર્ણામિવ ત્વચં જહામિ પાપં શરીરાત્સશિરસ્કોઽભ્યુપેત્ય

સમુદ્રાય વયૂનાય નમસ્કુર્યાત્પુનર્દ્વિજાઃ ॥
સર્વતીર્થમયં શુદ્ધં નદીનાં પતિમંબુધિમ્

દ્વૌ સમુદ્રાવિતિ પુનઃ પ્રોચ્ચાર્ય સ્નાનમાચરેત્ ॥
બ્રહ્માંડોદરતીર્થાનિ કરસ્પૃષ્ટાનિ તે રવે

તેન સત્યેન મે સેતૌ તીર્થં દેહિ દિવાકર ॥
પ્રાચ્યાં દિશિ ચ સુગ્રીવમિત્યાદિક્રમયોગતઃ

સ્મૃત્વા ભૂયો દ્વિજાઃ સેતૌ તૃતીયં સ્નાનમાચરેત્ ॥
દેવીપત્તનમારભ્ય પ્રવ્રજેદ્યદિ માનવઃ

તદા તુ નવપાષાણમધ્યે સેતૌ વિમુક્તિદે ॥
સ્નાનમંબુનિધૌ કુર્યાત્સ્વપાપૌઘાપનુત્તયે

દર્ભશય્યાપદવ્યા ચેદ્ગચ્છે ત્સેતું વિમુક્તિદમ્ ॥
તદા તત્રોદધાવેવ સ્નાનં કુર્યાદ્વિમુક્તયે

॥ તર્પણવિધિઃ ॥ ॥
પિપ્પલાદં કવિં કણ્વં કૃતાંતં જીવિતેશ્વરમ્ ॥
મન્યું ચ કાલરાત્રિં ચ વિદ્યાં ચાહર્ગણેશ્વરમ્

વસિષ્ઠં વામદેવં ચ પરાશરમુમાપતિમ્ ॥
વાલ્મિકિં નારદં ચૈવ વાલખિલ્યાન્મુનીંસ્તથા

નલં નીલં ગવાક્ષં ચ ગવયં ગન્ધમાદનમ્ ॥
મૈંદં ચ દ્વિવિદં ચૈવ શરભં ચર્ષભં તથા

સુગ્રીવં ચ હનૂમંતં વેગદર્શનમેવ ચ ॥
રામં ચ લક્ષ્મણં સીતાં મહાભાગાં યશસ્વિનીમ્

ત્રિઃ કૃત્વા તર્પયેદેતાન્મંત્રાનુક્ત્વા યથાક્રમમ્ ॥
વિભોશ્ચ તત્તન્નામાનિ ચતુર્થ્યંતાનિ વૈ દ્વિજાઃ

દેવા નૃષીન્પિતૄંશ્ચૈવ વિધિવચ્ચ તિલોદકૈઃ॥
દ્વિતીયાંતાનિ નામાનિ ચોક્ત્વા તર્પયેદ્દ્વિજાઃ

તર્પયેત્સપવિત્રસ્તુ જલે સ્થિત્વા પ્રસન્નધીઃ ॥
તર્પણાત્સર્વતીર્થેષુ સ્નાનસ્ય ફલમાપ્નુયાત્

એવમેતાંસ્તર્પયિત્વા નમસ્કૃત્યોત્તરેજ્જલાત્ ॥
આર્દ્રવસ્ત્રં પરિત્યજ્ય શુષ્કવાસઃસમાવૃતઃ

આચમ્ય સપવિત્રશ્ચ વિધિવચ્છ્રાદ્ધમાચરેત્ ॥
પિંડાન્પિતૃભ્યો દદ્યાચ્ચ તિલતણ્ડુલકૈસ્તથા

એતચ્છ્રાદ્ધમશક્તસ્ય મયા પ્રોક્તં દ્વિજોત્તમાઃ ॥
ધનાઢ્યોઽન્નેન વૈ શ્રાદ્ધં ષડ્રસેન સમાચરેત્

ગોભૂતિલહિરણ્યાદિદાનં કુર્યાત્સમૃદ્ધિમાન્ ॥
રામચન્દ્રધનુષ્કોટાવેવમેવ સમાચરેત્

પાષાણદાનપૂર્વાણિ તર્પણાંતાનિ વૈ દ્વિજાઃ ॥
સેતુમૂલે યથૈતાનિ વિધિવદ્વ્યતનોદ્દ્વિજાઃ

ચક્રતીર્થં તતો ગત્વા તત્રાપિ સ્નાનમાચરેત્ ॥
પશ્યેચ્ચ સેત્વધિપતિં દેવં નારાયણં હરિમ્

ગચ્છન્પશ્ચિમમાર્ગેણ તત્રત્યે ચક્રતીર્થકે ॥
સ્નાત્વા દર્ભશયં દેવં પ્રપશ્યેદ્ભક્તિપૂર્વકમ્

કપિતીર્થં તતઃ પ્રાપ્ય તત્રાપિ સ્નાનમાચરેત્ ॥
સીતાકુંડં તતઃ પ્રાપ્ય તત્રાપિ સ્નાનમાચરેત્

ઋણમોચનતીર્થં તુ તતઃ પ્રાપ્ય મહાફલમ્ ॥
સ્નાત્વા પ્રણમ્ય રામં ચ જાનકીરમણં પ્રભુમ્

ગચ્છેલ્લક્ષ્મણતીર્થં તુ કણ્ઠાદુપરિ વાપનમ્ ॥
કૃત્વા સ્નાયાચ્ચ તત્રાપિ દુષ્કૃતાન્યપિ ચિન્તયન્

તતઃ સ્નાત્વા રામતીર્થે તતો દેવાલયં વ્રજેત્ ॥
સ્નાત્વા પાપવિનાશને ચ ગંગાયમુનયોસ્તથા

સાવિત્ર્યાં ચ સરસ્વત્યાં ગાયત્ર્યાં ચ દ્વિજોત્તમાઃ ॥
સ્નાત્વા ચ હનુમત્કુણ્ડે તતઃ સ્નાયાન્મહાફલે ॥
બ્રહ્મકુણ્ડં તતઃ પ્રાપ્ય સ્નાયાદ્વિધિપુરઃસરમ્

નાગકુણ્ડં તતઃ પ્રાપ્ય સર્વપાપવિનાશનમ્ ॥
સ્નાનં કુર્યાન્નરો વિપ્રા નરકક્લેશનાશનમ્ ॥
ગંગાદ્યાઃ સરિતઃ સર્વાસ્તીર્થાનિ સકલાન્યપિ

સર્વદા નાગકુંડે તુ વસંતિ સ્વાઘશાંતયે ॥
અનંતાદિમહાનાગૈરષ્ટાભિરિદમુત્તમમ્

કલ્પિતં મુક્તિદં તીર્થં રામસેતૌ શિવંકરમ્ ॥
અગસ્ત્યકુણ્ડં સંપ્રાપ્ય તતઃ સ્નાયાદનુત્તમમ્

અથાગ્નિતીર્થમાસાદ્ય સર્વદુષ્કર્મનાશનમ્ ॥
સ્નાત્વા સંતર્પ્ય વિધિવચ્છ્રાદ્ધં કુર્યાત્પિતૄન્સ્મરન્

ગોભૂહિરણ્ય ધાન્યાદિ બ્રાહ્મણેભ્યઃ સ્વશક્તિતઃ ॥
દત્ત્વાગ્નિતીર્થતીરે તુ સર્વપાપૈઃ પ્રમુચ્યતે

અથવા યાનિ તીર્થાનિ ચક્રતીર્થમુખાનિ વૈ ॥
અનુક્રાંતાનિ વિપ્રેંદ્રાઃ સર્વપાપહરાણિ તુ

સ્નાયાત્તદનુપૂર્વેણ સ્નાયાદ્વાપિ યથારુચિ ॥
સ્નાત્વૈવં સર્વતીર્થેષુ શ્રાદ્ધાદીનિ સમાચરેત્

પશ્ચાદ્રામેશ્વરં પ્રાપ્ય નિષેવ્ય પરમેશ્વરમ્ ॥
સેતુમાધવમાગત્ય તથા રામં ચ લક્ષ્મણમ્

સીતાં પ્રભંજનસુતં તથાન્યાન્કપિસત્તમાન્ ॥
તત્રત્ય સર્વતીર્થેષુ સ્નાત્વા નિયમપૂર્વકમ્

પ્રણમ્ય રામનાથં ચ રામચંદ્રં તથાપરાન્ ॥
નમસ્કૃત્ય ધનુષ્કોટિં તતઃ સ્નાતું વ્રજેન્નરઃ

તત્ર પાષાણ દાનાદિપૂર્વોક્તનિયમં ચરેત્ ॥
ધનુષ્કોટૌ ચ દાનાનિ દદ્યાદ્વિત્તાનુસારતઃ

ક્ષત્રં ગાશ્ચ તથાન્યાનિ વસ્ત્રાણ્યન્યાનિ ચાદરાત્ ॥
બ્રાહ્મણેભ્યો વેદવિદ્ભ્યો દદ્યાદ્વિત્તાનુસારતઃ

કોટિતીર્થં તતઃ પ્રાપ્ય સ્નાયાન્નિયમપૂર્વકમ્ ॥
તતો રામેશ્વરં દેવં પ્રણમેદ્વૃષભધ્વજમ્

વિભવે સતિ વિપ્રેભ્યો દદ્યાત્સૌવર્ણદક્ષિણામ્॥
તિલાન્ધાન્યં ચ ગાં ક્ષેત્રં વસ્ત્રાણ્યન્યાનિ તંડુલાન્

દદ્યાદ્વિત્તાનુસારેણ વિત્તલોભવિવર્જિતઃ ॥
ધૂપં દીપં ચ નૈવેદ્યં પૂજોપકરણાનિચ

રામેશ્વરાય દેવાય દદ્યાદ્વિત્તાનુસારતઃ ॥
સ્તુત્વા રામેશ્વરં દેવં પ્રણમ્ય ચ સભક્તિકમ્

અનુજ્ઞાપ્ય તતો ગચ્છત્સેતુમાધવસંનિધિમ્ ॥
તસ્મૈ દત્ત્વા ચ ધૂપાદીનનુજ્ઞાપ્ય ચ માધવમ્

પૂર્વોક્તનિયમોપેતઃ પુનરાયાત્સ્વકં ગૃહમ્ ॥
બ્રાહ્મણાન્ભોજયેદન્નૈઃ ષડ્રસૈઃ પરિપૂરિતૈઃ

તેનૈવ રામનાથોઽસ્મૈ પ્રીતોઽભીષ્ટં પ્રયચ્છતિ ॥
નારકં ચાસ્ય નાસ્ત્યેવ દારિદ્ર્યં ચ વિનશ્યતિ ॥

સંતતિર્વર્ધતે તસ્ય પુરુષસ્ય દ્વિજોત્તમાઃ ॥
સંસારમવધૂયાશુ સાયુજ્યમપિ યાસ્યતિ

અત્રાગન્તુમશક્તશ્ચેચ્છ્રુતિસ્મૃત્યાગમેષુ યત્ ॥
ગ્રંથજાતં મહાપુણ્યં સેતુમાહાત્મ્યસૂચકમ્

તં ગ્રંથં પાઠયેદ્વિપ્રા મહાપાતકનાશનમ્ ॥
ઇદં વા સેતુમાહાત્મ્યં પઠેદ્ભક્તિપુરઃસરમ્

સેતુસ્નાનફલં પુણ્યં તેનાપ્નોતિ ન સંશયઃ ॥
અંધપંગ્વાદિવિષયમેતત્પ્રોક્તં મનીષિભિઃ

॥ શ્રીસૂત ઉવાચ ॥ ॥
એવં વઃ કથિતો વિપ્રાઃ સેતુયાત્રાક્રમો દ્વિજાઃ ॥
એતત્પઠન્વા શૃણ્વન્વા સર્વદુઃખાદ્વિમુચ્યતે

ઇતિ શ્રીસ્કાંદે મહાપુરાણ એકાશીતિસાહસ્ર્યાં સંહિતાયાં તૃતીયે બ્રહ્મખણ્ડે સેતુમાહાત્મ્યે યાત્રાક્રમવર્ણનંનામૈકપંચાશત્તમોઽધ્યાયઃ