સ્કંદ પુરાણ · અધ્યાય 3.5

॥ વ્યાસ ઉવાચ ॥ ॥
અતઃ પરં પ્રવક્ષ્યામિ ધર્મારણ્યનિવાસિના ॥
યત્કાર્યં પુરુષેણેહ ગાર્હસ્થ્યમનુતિષ્ઠતા

ધર્મારણ્યેષુ યે જાતા બ્રાહ્મણાઃ શુદ્ધવંશજા ॥
અષ્ટાદશસહસ્રાશ્ચ કાજેશૈશ્ચ વિનિર્મિતાઃ

સદાચારાઃ પવિત્રાશ્ચ બ્રાહ્મણા બ્રહ્મવિત્તમાઃ ॥
તેષાં દર્શનમાત્રેણ મહાપાપૈર્વિમુચ્યતે

॥ યુધિષ્ઠિર ઉવાચ ॥ ॥
પારાશર્ય સમાખ્યાહિ સદાચારં ચ મે પ્રભો ॥
આચારાદ્ધર્મમાપ્નોતિ આચારાલ્લભતે ફલમ્॥
આચારાચ્છ્રિયમાપ્નોતિ તદાચારં વદસ્વ મે

॥ વ્યાસ ઉવાચ ॥ ॥
સ્થાવરાઃ કૃમયોઽબ્જાશ્ચ પક્ષિણઃ પશવો નરાઃ ॥
ક્રમેણ ધાર્મિકાસ્ત્વેત એતેભ્યો ધાર્મિકાઃ સુરાઃ

સહસ્રભાગાત્પ્રથમે દ્વિતીયાનુક્રમાસ્તથા ॥
સર્વ એતે મહાભાગાઃ પાપાન્મુક્તિસમાશ્રયાઃ

ચતુર્ણામપિ ભૂતાનાં પ્રાણિનોતીવ ચોત્તમાઃ ॥
પ્રાણિકેભ્યોપિ મુનિશ્રેષ્ઠાઃ સર્વે બુદ્ધ્યુપજીવિનઃ

મતિમદ્ભ્યો નરાઃ શ્રેષ્ઠાસ્તેભ્ય શ્રેષ્ઠાસ્તુ વાડવાઃ ॥
વિપ્રેભ્યોઽપિ ચ વિદ્વાંસો વિદ્વદ્ભ્યઃ કૃતબુદ્ધયઃ

કૃતધીભ્યોઽપિ કર્તારઃ કર્તૃભ્યો બ્રહ્મતત્પરાઃ ॥
ન તેભ્યોઽભ્યધિકઃ કશ્ચિત્ત્રિષુ લોકેષુ ભારત

અન્યોન્યપૂજકાસ્તે વૈ તપો વિદ્યાવિશેષતઃ ॥
બ્રાહ્મણો બ્રહ્મણા સૃષ્ટઃ સર્વભૂતેશ્વરો યતઃ

અતો જગત્સ્થિતં સર્વં બ્રાહ્મણોઽર્હતિ નાપરઃ ॥
સદાચારો હિ સર્વાર્હો નાચારાદ્વિચ્યુતઃ પુનઃ

તસ્માદ્વિપ્રેણ સતતં ભાવ્યમાચારશીલિના ॥
વિદ્વેષરાગરહિતા અનુતિષ્ઠન્તિ યં મુને

સદ્ધિ યસ્તં સદાચારં ધર્મમૂલં વિદુર્બુધાઃ ॥
લક્ષણૈઃ પરિહીનોઽપિ સમ્યગાચારતત્પરઃ

શ્રદાલુરનસૂયુશ્ચ નરો જીવેત્સમાઃ શતમ્ ॥।
શ્રુતિસ્મૃતિભ્યામુદિતં સ્વેષુસ્વેષુ ચ કર્મસુ

સદાચારં નિષેવેત ધર્મમૂલમતન્દ્રિતઃ ॥
દુરાચારરતો લોકે ગર્હણીયઃ પુમા ન્ભવેત્

વ્યાધિભિશ્ચાભિભૂયેત સદાલ્પાયુઃ સુદુઃખભાક્ ॥
ત્યાજ્યં કર્મ પરાધીનં કાર્યમાત્મવશં સદા

દુઃખી યતઃ પરાધીનઃ સદૈવાત્મવશઃ સુખી ॥
યસ્મિન્કર્મણ્યંતરાત્મા ક્રિયમાણે પ્રસીદતિ

તદેવ કર્મ કર્ત્તવ્યં વિપરીતં ન ચ ક્વચિત્ ॥
પ્રથમં ધર્મ્મસર્વસ્વં પ્રોક્તં યન્નિયમા યમાઃ

અતસ્તેષ્વેવ વૈ યત્નઃ કર્તવ્યો ધર્મમિચ્છતા ॥
સત્યં ક્ષમાર્તવં ધ્યાનમાનૃશંસ્યમહિંસનમ્

દમઃ પ્રસાદો માધુર્યં મૃદુતેતિ યમા દશ ॥
શૌચં સ્નાનં તપો દાનં મૌનેજ્યાધ્યયનં વ્રતમ્

ઉપોષણોપસ્થદંડો દશૈતે નિયમાઃ સ્મૃતાઃ ॥
કામં ક્રોધં દમં મોહં માત્સર્યં લોભમેવ ચ

અમૂન્ષડ્વૈરિણો જિત્વા સર્વત્ર વિજયી ભવેત્ ॥
શનૈઃ સંચિનુયાદ્ધર્મં વલ્મીકં શૃંગવાન્યથા

પરપીડામકુર્વાણઃ પર લોકસહાયિનમ્ ॥
ધર્મ એવ સહાયી સ્યાદમુત્ર પરિરક્ષિતઃ

પિતૃમાતૃસુતભ્રાતૃયોષિદ્બંધુજનાધિકઃ ॥
જાયતે ચૈકલઃ પ્રાણી મ્રિયતે ચ તથૈ કલઃ

એકલઃ સુકૃતં ભુંક્તે ભુંક્તે દુષ્કૃતમેકલઃ ॥
દેહે પંચત્વમાપન્ને ત્યક્ત્વૈકં કાષ્ઠલોષ્ટવત્

બાંધવા વિમુખા યાંતિ ધર્મો યાંતમનુ વ્રજેત્ ॥
અતઃ સંચિનુયાદ્ધર્મ્મમત્રાઽમુત્ર સહાયિનમ્

ધર્મં સહાયિનં લબ્ધ્વા સંતરેદ્દુસ્તરં તમઃ ॥
સંબંધાનાચારેન્નિત્યમુત્તમૈરુત્તમૈઃ સુધીઃ ॥

અધમાનધમાંસ્ત્યક્ત્વા કુલમુત્કર્ષતાં નયેત્ ॥
ઉત્તમાનુત્તમાનેવ ગચ્છેદ્ધીનાંશ્ચ વર્જયેત્ ॥
બ્રાહ્મણઃ શ્રેષ્ઠતામેતિ પ્રત્યવાયેન શૂદ્રતામ્

અનધ્યયનશીલં ચ સદાચારવિલંઘિનમ્ ॥
સાલસં ચ દુરન્નાદં બ્રાહ્મણં બાધતેંઽતકઃ

અતોઽભ્યસ્યેત્પ્રયત્નેન સદાચારં સદા દ્વિજઃ ॥
તીર્થાન્યપ્યભિલષ્યંતિ સદાચારિસમાગમમ્

રજનીપ્રાંતયામાર્દ્ધં બ્રાહ્મઃ સમય ઉચ્યતે ॥
સ્વહિતં ચિંતયેત્પ્રાજ્ઞસ્તસ્મિંશ્ચોત્થાય સર્વદા ॥

ગજાસ્યં સંસ્મરેદાદૌ તત ઈશં સહાંબયા ॥
શ્રીરંગં શ્રીસમેતં તુ બ્રહ્માણં કમલોદ્ભવમ્

ઇંદ્રાદીન્સકલાન્દેવાન્વસિષ્ઠાદીન્મુનીનપિ ॥
ગંગાયાઃ સરિતઃ સર્વાઃ શ્રીશૈલાયખિલાન્ગિરીન્

ક્ષીરોદાદીન્સમુદ્રાંશ્ચ માનસાદિસરાંસિ ચ ॥
વનાનિ નંદનાદીનિ ધેનૂઃ કામદુઘાદયઃ ॥

કલ્પવૃક્ષાદિવૃક્ષાંશ્ચ ધાતૂન્કાંચનમુખ્યતઃ ॥
દિવ્યસ્ત્રીરુર્વશીમુખ્યાઃ પ્રહ્રાદાવદ્યાન્હરેઃ પ્રિયાન્

જનનીચરણૌ સ્મૃત્વા સર્વતીર્થોક્ત્ત મોત્તમૌ ॥
પિતરં ચ ગુરૂંશ્ચાપિ હદિ ધ્યાત્વા પ્રસન્નધીઃ

તતશ્ચાવશ્યકં કર્ત્તું નૈરૃતીં દિશમાવ્રજેત્ ॥
ગ્રામાદ્ધનુઃશતં ગચ્છેન્નગરાચ્ચ ચતુર્ગુણ મ્

તૃણૈરાચ્છાદ્ય વસુધાં શિરઃ પ્રાવૃત્ય વાસસા ॥
કર્ણોપવીત ઉદગ્વક્ત્રો દિવસે સંધ્યયોરપિ

વિણ્મૂત્રે વિસૃજેન્મૌની નિશાયાં દક્ષિણામુખઃ ॥
ન તિષ્ઠન્નાશુ નો વિપ્ર ગોવન્હ્યનિલસંમુખઃ

ન ફાલકૃષ્ટે ભૂભાગે ન રથ્યાસેવ્યભૂતલે ॥
નાલોકયેદ્દિશો ભાગઞ્જ્યો તિશ્ચક્રં નભો મલમ્

વામેન પાણિના શિશ્નં ધૃત્વોત્તિષ્ઠેત્પ્રયત્નવાન્ ॥
અથો મૃદં સમાદદ્યાજ્જંતુકર્ક્કરવર્જિતામ્

વિહાય મૂષકો ત્ખાતાં ચોચ્છિષ્ટાં કેશસંકુલામ્ ॥
ગુહ્યે દદ્યાન્મૃદં ચૈકાં પ્રક્ષાલ્ય ચાંબુના તતઃ

પુનર્વામકરેણેતિ પંચધા ક્ષાલયેદ્ગુદમ્ ॥
એકૈક પાદયોર્દદ્યાત્તિસ્રઃ પાણ્યોર્મૃદસ્તથા

ઇત્થં શૌચં ગૃહી કુર્યાદ્ગંધલેપક્ષયાવધિ ॥
ક્રમાદ્વૈગુણ્યતઃ કુર્યાદ્બ્રહ્મચર્યાદિષુ ત્રિષુ

દિવાવિહિતશૌચાચ્ચ રાત્રાવર્દ્ધં સમાચરેત્ ॥
પરગ્રામે તદર્ધં ચ પથિ તસ્યાર્ધમેવ ચ

તદર્ધં રોગિણાં ચાપિ સુસ્થે ન્યૂનં ન કાર યેત્ ॥
અપિ સર્વનદીતોયૈર્મૃત્કૂટૈશ્ચાપ્યગોપમૈઃ

આપાતમાચરેચ્છૌચં ભાવદુષ્ટો ન શુદ્ધિભાક્ ॥
આર્દ્રધાત્રીફલોન્માના મૃદઃ શૌચે પ્રકીર્તિતાઃ

સર્વાશ્ચાહુતયોઽપ્યેવં ગ્રાસાશ્ચાંદ્રાયણેપિ ચ ॥
પ્રાગાસ્ય ઉદગાસ્યો વા સૂપવિષ્ટઃ શુચૌ ભુવિ

ઉપસ્પૃશેદ્વિહીનાભિસ્તુષાંગારાસ્થિભસ્મભિઃ ॥
અતિસ્વચ્છાભિરદ્ભિશ્ચ યાવદ્ધૃદ્ગાભિરત્વરઃ

બ્રાહ્મણો બ્રહ્મતીર્થેન દૃષ્ટિપૂતાભિરાચમેત્ ॥
કણ્ઠગાભિર્નૃપઃ શુધ્યેત્તાલુગાભિસ્તથોરુજઃ

સ્ત્રીશૂદ્રાવાથ સંસ્પર્શમાત્રેણાપિ વિશુધ્યતઃ ॥
શિરઃ શબ્દં સકંઠં વા જલે મુક્તશિખોઽપિ વા

અક્ષાલિતપદદ્વદ્વ આચાંતોઽપ્યશુચિર્મ્મતઃ ॥
ત્રિઃ પીત્વાંબુ વિશુદ્ધ્યર્થં તતઃ ખાનિ વિશોધયેત્

અંગુષ્ઠમૂલદેશેન હ્યધરોષ્ઠૌ પરિ મૃજેત્ ॥
સ્પૃષ્ટ્વા જલેન હૃદયં સમસ્તાભિઃ શિરઃ સ્પૃશેત્

અંગુલ્યગ્રૈસ્તથા સ્કન્ધૌ સાંબુ સર્વ્વત્ર સંસ્પૃશેત્ ॥
આચાંતઃ પુનરાચામેત્કૃત્વા રથ્યોપસર્પણમ્

સ્નાત્વા ભુક્ત્વા પયઃ પીત્વા પ્રારંભે શુભકર્મણામ્ ॥
સુપ્ત્વા વાસઃ પરીધાય દૃષ્ટ્વા તથાપ્યમંગલમ્

પ્રમાદાદશુચિ સ્મૃત્વા દ્વિરાચાંતઃ શુચિર્ભવેત્ ॥
દંતધાવનં પ્રકુર્વીત યથોક્ત ધર્મશાસ્ત્રતઃ ॥
આચાંતોઽપ્યશુચિર્યસ્માદકૃત્વા દંતધાવનમ્

પ્રતિપદ્દર્શષષ્ઠીષુ નવમ્યાં રવિવાસરે ॥
દંતાનાં કાષ્ઠસંયોગો દહેદાસપ્તમં કુલમ્

અલાભે દંતકાષ્ઠાનાં નિષિદ્ધે વાથ વાસરે ॥
ગંડૂષા દ્વાદશ ગ્રાહ્યા મુખસ્ય પરિશુદ્ધયે

કનિષ્ઠાગ્રપરીમાણં સત્વચં નિર્વ્રણારુજમ્ ॥
દ્વાદશાંગુલમાનં ચ સાર્દ્રં સ્યાદ્દંતધાવનમ્

એકેકાંગુલમાનં તચ્ચર્વયેદ્દંતધાવનમ્ ॥
પ્રાતઃ સ્નાનં ચરિત્વા ચ શુદ્ધ્યૈ તીર્થે વિશેષતઃ

પ્રાતઃ સ્નાનાદ્યતઃ શુદ્ધ્યેત્કાયોઽયં મલિનઃ સદા॥
યન્મલં નવભિશ્છિદ્રૈઃ સ્રવત્યેવ દિવાનિશમ્

ઉત્સાહમેધાસૌભાગ્યરૂપસંપત્પ્રવર્દ્ધકમ્ ॥
પ્રાજાપત્યસમં પ્રાહુસ્તન્મહાઘવિનાશકૃત્

પ્રાતઃ સ્નાનં હરેત્પાપમલક્ષ્મીં ગ્લાનિમેવ ચ ॥
અશુચિત્વં ચ દુઃસ્વપ્નં તુષ્ટિં પુષ્ટિં પ્રયચ્છતિ

નોપસર્પંતિ વૈ દુષ્ટાઃ પ્રાતસ્નાયિજનં ક્વચિત્ ॥
દૃષ્ટાદૃષ્ટફલં યસ્માત્પ્રાતઃસ્નાનં સમાચરેત્

પ્રસંગતઃ સ્નાનવિધિં પ્રવક્ષ્યામિ નૃપોત્તમાઃ ॥
વિધિસ્નાનં યતઃ પ્રાહુઃ સ્નાના ચ્છતગુણોત્તરમ્

વિશુદ્ધાં મૃદમાદાય બર્હિષસ્તિલગોમયમ્ ॥
શુચૌ દેશે પરિસ્થાપ્ય હ્યાચમ્ય સ્નાનમાચરેત્

ઉપગ્રહી બદ્ધ શિખો જલમધ્યે સમાવિશેત્ ॥
સ્વશાખોક્તવિધાનેન સ્નાનં કુર્યાદ્યથાવિધિ

સ્નાત્વેત્થં વસ્ત્રમાપીડ્ય ગૃહ્ણીયાદ્ધૌતવાસસી ॥
આચમ્ય ચ તતઃ કુર્યાત્પ્રાતઃસંધ્યાં કુશાન્વિતઃ

પ્રાણાયામાંશ્ચરન્વિપ્રો નિયમ્ય માનસં દૃઢમ્ ॥
અહોરાત્રકૃતૈઃ પાપૈર્મુક્તો ભવતિ તત્ક્ષણાત્ ॥

દશ દ્વાદશસંખ્યા વા પ્રાણાયામાઃ કૃતા યદિ ॥
નિયમ્ય માનસં તેન તદા તપ્તં મહત્તપઃ

સવ્યાહૃતિપ્રણવકાઃ પ્રાણાયામાસ્તુ ષોડશ ॥
અપિ ભ્રૂણહનં માસાત્પુનંત્યહરહઃ કૃતાઃ

યથા પાર્થિવધાતૂનાં દહ્યતે ધમનાન્મલાઃ ॥
તથેંદ્રિયૈઃ કૃતા દોષા જ્વાલ્યંતે પ્રાણસંયમાત્

એકાક્ષરં પરં બ્રહ્મ પ્રાણાયામઃ પરં તપઃ ॥
ગાયત્ર્યાસ્તુ પરં નાસ્તિ પાવનં ચ નૃપોત્તમ

કર્મણા મનસા વાચા યદ્રાત્રૌ કુરુતે ત્વઘમ્॥
ઉત્તિષ્ઠન્પૂર્વસંધ્યાયાં પ્રાણાયામૈર્વિશોધયેત્

યદહ્ના કુરુતે પાપં મનોવાક્કાયકર્મભિઃ ॥
આસીનઃ પશ્ચિમાં સંધ્યાં પ્રાણાયામૈર્વ્યપોહતિ ॥
પશ્ચિમાં તુ સમાસીનો મલં હંતિ દિવાકૃતમ્

નોપતિષ્ઠેત્તુ યઃ પૂર્વ્વાં નોપાસ્તે યસ્તુ પશ્ચિમામ્ ॥
સ શૂદ્રવદ્બહિષ્કાર્યઃ સર્વસ્માદ્દ્વિજકર્મણઃ

અપાં સમીપમાસાદ્ય નિત્યકર્મ સમાચરેત્ ॥
તત આચમનં કુર્યાદ્યથાવિધ્યનુ પૂર્વશઃ

આપોહિષ્ઠેતિ તિસૃભિર્માર્જનં તુ તતશ્ચરેત્ ॥
ભૂમૌ શિરસિ ચાકાશ આકાશે ભુવિ મસ્તકે

મસ્તકે ચ તથાકાશં ભૂમૌ ચ નવધા ક્ષિપેત્ ॥
ભૂમિશબ્દેન ચરણાવાકાશં હૃદયં સ્મૃતમ્ ॥
શિરસ્યેવ શિરઃશબ્દો માર્જનં તૈરુદાહૃતમ્

વારુણાદપિ ચાગ્નેયાદ્વાયવ્યાદપિ ચેંદ્રતઃ ॥
મંત્રસ્થાનાદપિ પરં બ્રાહ્મં સ્નાનમિદં પરમ્ ॥
બ્રાહ્મસ્નાનેન યઃ સ્નાતઃ સ બાહ્યાભ્યંતરં શુચિઃ

સર્વત્ર ચાર્હતામેતિ દેવપૂજાદિકર્મણિ ॥
નક્તંદિનં નિમજ્જ્યાપ્સુ કૈવર્તાઃ કિમુ પાવનાઃ

શતશોઽપિ તથા સ્નાતા ન શુદ્ધા ભાવદૂષિતાઃ ॥
અંતઃકરણશુદ્ધાંશ્ચ તાન્વિભૂતિઃ પવિત્રયેત્

કિં પાવનાઃ પ્રકીર્ત્યંતે રાસભા ભસ્મધૂસરાઃ ॥
સ સ્નાતઃ સર્વતીર્થેષુ મલૈઃ સર્વૈર્વિવર્જિતઃ

તેન ક્રતુશતૈરિષ્ટં ચેતો યસ્યેહ નિર્મલમ્ ॥
તદેવ નિર્મલં ચેતો યથા સ્યાત્તન્મુને શૃણુ

વિશ્વેશશ્ચેત્પ્રસન્નઃ સ્યાત્તદા સ્યાન્નાન્યથા ક્વચિત્ ॥
તસ્માચ્ચેતો વિશુદ્ધ્યર્થં કાશીનાથં સમાશ્રયેત્

ઇદં શરીરમુત્સૃજ્ય પરં બ્રહ્માધિગચ્છતિ॥
દ્રુપદાંતં તતો જપ્ત્વા જલમાદાય પાણિના॥

કુયાદૃતં ચ મંત્રેણ વિધિજ્ઞસ્ત્વઘમર્ષણમ્ ॥
નિમજ્જ્યાપ્સુ ચ યો વિદ્વાઞ્જપેત્ત્રિરઘમર્ષણમ્

જલે વાપિ સ્થલે વાપિ યઃ કુર્યાદઘમર્ષ ણમ્ ॥
તસ્યાઘૌઘો વિનશ્યેત યથા સૂર્યોદયે તમઃ

ગાયત્રીં શિરસા હીનાં મહાવ્યાહૃતિપૂર્વ્વિકામ્ ॥
પ્રણવાદ્યાં જપંસ્તિષ્ઠન્ક્ષિપેદંભોંજલિ ત્રયમ્

તેન વજ્રોદકેનાશુ મંદેહા નામ રાક્ષસાઃ ॥
સૂર્યતેજઃ પ્રલોપંતે શૈલા ઇવ વિવસ્વતઃ

સહાયાર્થં ચ સૂર્યસ્ય યો દ્વિજો નાંજલિ ત્રયમ્॥
ક્ષિપેન્મંદેહનાશાય સોપિ મંદેહતાં વ્રજેત્

પ્રાતસ્તાવજ્જપંસ્તિષ્ઠેદ્યાવત્સૂર્યસ્ય દર્શનમ્ ॥
ઉપવિષ્ટો જપેત્સાયમૃક્ષાણામાવિલોકનાત્ ॥

કાલલોપો ન કર્ત્તવ્યો દ્વિજેન સ્વહિતેપ્સુના॥
અર્દ્ધોદયાસ્તસમયે તસ્માદ્વજ્રોદકં ક્ષિપેત્

વિધિનાપિ કૃતા સંધ્યા કાલાતીતા ઽફલા ભવેત્ ॥
અયમેવ હિ દૃષ્ટાંતો વંધ્યાસ્ત્રીમૈથુનં યથા

જલે વામકરં કૃત્વા યા સંધ્યાઽઽચરિતા દ્વિજૈઃ ॥
વૃષલી સા પરિજ્ઞેયા રક્ષોગણમુદા વહા

ઉપસ્થાનં તતઃ કુર્યાચ્છાખોક્તવિધિના તતઃ ॥
સહસ્રકૃત્વો ગાયત્ર્યાઃ શતકૃત્વોથવા પુનઃ

દશકૃત્વોઽથ દેવ્યૈ ચ કુર્યાત્સૌ રીમુપસ્થિતિમ્ ॥
સહસ્રપરમાં દેવીં શતમધ્યાં દશાવરામ્

ગાયત્રીં યો જપેદ્વિપ્રો ન સ પાપૈઃ પ્રલિપ્યતે ॥
રક્તચંદનમિશ્રાભિરદ્ભિશ્ચ કુસુમૈઃ કુશૈઃ

વેદોક્તૈરાગમોક્તૈર્વા મંત્રૈરર્ઘં પ્રદાપયેત્ ॥
અર્ચિતઃ સવિતા યેન તેન ત્રૈલોક્યમર્ચ્ચિતમ્

અર્ચિતઃ સવિતા દત્તે સુતાન્પશુવ સૂનિ ચ ॥
વ્યાધીન્હરેદ્દદાત્યાયુઃ પૂરયેદ્વાંછિતાન્યપિ

અયં હિ રુદ્ર આદિત્યો હરિરેષ દિવાકરઃ ॥
રવિર્હિરણ્યરૂપોઽસૌ ત્રયીરૂપોઽયમર્યમા

તતસ્તુ તર્પણં કુર્યાત્સ્વશાખોક્તવિધાનતઃ ॥
બ્રહ્માદીનખિલાન્દેવાન્મરીચ્યાદીંસ્તથા મુનીન્

ચંદનાગુરુકર્પ્પૂરગંધવ ત્કુસમૈરપિ ॥
તર્પયેચ્છુચિભિસ્તોયૈસ્તૃપ્યંત્વિતિ સમુચ્ચરેત્

સનકાદીન્મનુષ્યાંશ્ચ નિવીતી તર્પયેદ્યવૈઃ ॥
અંગુષ્ઠદ્વયમધ્યે તુ કૃત્વા દર્ભાનૃજૂન્દ્વિજઃ

કવ્યવાડનલાદીંશ્ચ પિતૄન્દિવ્યાન્પ્રતર્પ્પયેત્ ॥
પ્રાચીનાવીતિકો દર્ભૈર્દ્વિગુણૈસ્તિલમિશ્રિતૈઃ

રવૌ શુક્લે ત્રયોદશ્યાં સપ્તમ્યાં નિશિ સંધ્યયોઃ ॥
શ્રેયોર્થી બ્રાહ્મણો જાતુ ન કુર્યાત્તિલતર્પ્પણમ્

યદિ કુર્યાત્તતઃ કુર્યાચ્છુક્લૈરેવ તિલૈઃ કૃતી ॥
ચતુર્દશ યમાન્પશ્ચાત્તર્પયેન્નામ ઉચ્ચરન્

તતઃ સ્વગોત્રમુચ્ચાર્ય તર્પયેત્સ્વાન્પિતૄન્મુદા ॥
સવ્યજાનુનિપાતેન પિતૃતીર્થેન વાગ્યતઃ

એકૈકમંજલિં દેવા દ્વૌદ્વૌ તુ સનકાદિકાઃ ॥
પિતરસ્ત્રીન્પ્રવાંછંતિ સ્ત્રિય એકૈકમંજલિમ્

અંગુલ્યગ્રેણ વૈ દૈવમાર્ષમંગુલિમૂલગમ્ ॥
બ્રાહ્મમંગુષ્ઠમૂલે તુ પાણિમધ્યે પ્રજાપતેઃ

મધ્યેંગુષ્ઠપ્રદેશિન્યોઃ પિત્ર્યં તીર્થં પ્રચક્ષતે ॥
આબ્રહ્મસ્તંબપર્યંતં દેવર્ષિપિતૃમાનવાઃ

તૃપ્યંતુ સર્વ્વે પિતરો માતૃમાતામહાદયઃ ॥
અન્યે ચ મંત્રાઃ પ્રોક્તા યે વેદોક્તાઃ પુરાણસંભવાઃ

સાંગં ચ તર્પ્પણં કુર્યાત્પિતૄણાં ચ સુખપ્રદમ્ ॥
અગ્નિકાર્યં તતઃ કૃત્વા વેદાભ્યાસં તતશ્ચરેત્

શ્રુત્યભ્યાસઃ પંચધા સ્યાત્સ્વીકારોઽર્થવિચારણમ્ ॥
અભ્યાસશ્ચ તપશ્ચાપિ શિષ્યેભ્યઃ પ્રતિપાદનમ્

લબ્ધસ્ય પ્રતિપાલાર્થમલબ્ધસ્ય ચ લબ્ધયે ॥
પ્રાતઃકૃત્યમિદં પ્રોક્તં દ્વિજાતીનાં નૃપોત્તમ

અથવા પ્રાતરુત્થાય કૃત્વાવશ્યકમેવ ચ ॥
શૌચાચમનમાદાય ભક્ષયેદ્દન્તધાવનમ્ ॥

વિશોધ્ય સર્વગાત્રાણિ પ્રાતઃસંધ્યાં સમાચરેત્ ॥
વેદાર્થાનધિગચ્છેદ્વૈ શાસ્ત્રાણિ વિવિધાન્યપિ

અધ્યાપયેચ્છુચીઞ્છિષ્યાન્હિતાન્મે ધાસમન્વિતાન્ ॥
ઉપેયાદીશ્વરં ચાપિ યોગક્ષેમાદિસિદ્ધયે

તતો મધ્યાહ્નસિદ્ધ્યર્થં પૂર્વોક્તં સ્નાનમાચરેત્ ॥
સ્નાત્વા માધ્યાહ્નિકીં સંધ્યા મુપાસીત વિચક્ષણઃ

દેવતાં પરિપૂજ્યાથ નૈમિત્તિકં વિધિં ચરેત્ ॥
પવનાગ્નિં સમુજ્જ્વાલ્ય વૈશ્વદેવં સમાચરેત્

નિષ્પાવાન્કો દ્રવાન્માષાન્કલાપાંશ્ચણકાંસ્ત્યજેત્ ॥
તૈલપક્વમપક્વાન્નં સર્વં લવણયુક્ત્યજેત્

આઢક્યન્નં મસૂરાન્નં વર્તુલધાન્યસંભવમ્ ॥
ભુક્તશેષં પર્યુષિતં વૈશ્વદેવે વિવર્જયેત્ ઔ। ૨૨ ॥
દર્ભપાણિઃ સમાચમ્ય પ્રાણાયામં વિધાય ચ ॥
પૃષોદિવીતિ મંત્રેણ પર્ય્યુક્ષણમથાચરેત્

પ્રદક્ષિણં ચ પર્યુક્ષ્ય દ્વિઃ પરિસ્તીર્ય વૈ કુશાન્ ॥
રાપોર્દ્ધ (?) દેવમન્ત્રેણ કુર્યાદ્વહ્નિં સ્વસંમુખે

વૈશ્વાનરં સમભ્યર્ચ્ય ગન્ધપુષ્પાક્ષતૈસ્તથા ॥
સ્વશાખોક્તપ્રકારેણ હોમં કુર્યાદ્વિચક્ષણઃ

અધ્વગઃ ક્ષીણવૃત્તિશ્ચ વિદ્યાર્થી ગુરુપોષકઃ ॥
યતિશ્ચ બ્રહ્મચારી ચ ષડેતે ધર્મભિક્ષકાઃ

અતિથિઃ પાંથિકો જ્ઞેયોઽનૂચાનઃ શ્રુતિપારગઃ ॥
માન્યાવેતૌ ગૃહસ્થાનાં બ્રહ્મલોકમભીપ્સતામ્

અપિ શ્વપાકે શુનિ વા નૈવાન્નં નિષ્ફલં ભવેત્ ॥
અત્રાર્થિનિ સમાયાતે પાત્રાપાત્રં ન ચિંતયેત્

શુનાં ચ પતિતાનાં ચ શ્વપચાં પાપરોગિણામ્ ॥
કાકાનાં ચ કૃમીણાં ચ બહિરન્નં કિરેદ્ભુવિ

ઐન્દ્રવારુણવાયવ્યાઃ સૌમ્યા વૈ નૈરૃતાશ્ચ યે ॥
પ્રતિગૃહ્ણંત્વિમં પિંડં કાકા ભૂમૌ મયાર્પિતમ્

ઇત્થં ભૂત બલિં કૃત્વા કાલં ગોદોહમાત્રકમ્ ॥
પ્રતીક્ષ્યાતિથિમાયાતં વિશદ્ભોજ્યગૃહં તતઃ

અદત્ત્વા વાયસબલિં નિત્યશ્રાદ્ધં સમાચરેત્ ॥
નિત્યશ્રાદ્ધે સ્વસામર્થ્યાત્ત્રીન્દ્વાવેકમથાપિ વા

ભોજયેત્પિતૃયજ્ઞાર્થં દદ્યાદુદ્ધત્ય વારિ ચ ॥
નિત્યશ્રાદ્ધં દૈવહીનં નિયમાદિવિવર્જિતમ્ ॥

દક્ષિણારહિતં ત્વેતદ્દાતૃભોક્તૃસુતૃપ્તિકૃત્ ॥
પિતૃયજ્ઞં વિધાયેત્થં સ્વસ્થબુદ્ધિરનાતુરઃ

અદુષ્ટાસનમધ્યાસ્ય ભુંજીત શિશુભિઃ સહ ॥
સુગન્ધિઃ સુમનાઃ સ્રગ્વી શુચિવાસોદ્વયાન્વિતઃ

પ્રાગાસ્ય ઉદગાસ્યો વા ભુંજીત પિતૃસેવિતમ્ ॥
વિધાયાન્નમનગ્નં તદુપરિષ્ટાદધસ્તથા

આપોશાનવિધાનેન કૃત્વાશ્નીયાત્સુધીર્દ્વિજઃ ॥
ભૂમૌ બલિત્રયં કુર્યાદપો દદ્યાત્તદોપરિ

સકૃચ્ચાપ ઉપસ્પૃશ્ય પ્રાણાદ્યાહુતિપંચકમ્ ॥
દદ્યાજઠરકુંડાગ્નૌ દર્ભપાણિઃ પ્રસન્નધીઃ

દર્ભપાણિસ્તુ યો ભુંક્તે તસ્ય દોષો ન વિદ્યતે ॥
કેશકીટાદિસંભૂતસ્તદશ્નીયાત્સદર્ભકઃ

તતો મૌનેન ભુઞ્જીત ન કુર્યાદ્દંતઘર્ષણમ્ ॥
પ્રક્ષાલિતવ્યહસ્તસ્ય દક્ષિણાંગુષ્ઠમૂલતઃ

રૌરવેઽપુણ્યનિ લયે અધોલોકનિવાસિનામ્ ॥
ઉચ્છિષ્ટોદકમિચ્છૂનામક્ષય્યમુપતિષ્ઠતામ્

પુનરાચમ્ય મેધાવી શુચિર્ભૂત્વા પ્રયત્નતઃ ॥
મુખશુદ્ધિં તતઃ કૃત્વા પુરાણશ્રવણાદિભિઃ

અતિવાહ્ય દિવાશેષં તતઃ સંધ્યાં સમાચરેત્ ॥
ગૃહેષુ પ્રાકૃતા સંધ્યા ગોષ્ટે દશગુણા સ્મૃતા

નદ્યામયુતસંખ્યા સ્યાદનંતા શિવસન્નિધૌ ॥
અનૃતં મદ્યગન્ધં ચ દિવામૈથુનમેવ ચ ॥
પુનાતિ વૃષલસ્થાનં સંધ્યા બહિરુપાસિતા

ઉદ્દેશતઃ સમાખ્યાત એષ નિત્યતનો વિધિઃ ॥
ઇત્થં સમાચરન્વિપ્રો નાવસીદતિ કર્હિચિત્

ઇતિ શ્રીસ્કાંદે મહાપુરાણ એકાશીતિસાહરુયા સંહિતાયાં તૃતીયે બ્રહ્મખણ્ડે પૂર્વભાગે ધર્મારણ્યમાહાત્મ્યે સદાચારવર્ણનંનામ પંચમોઽધ્યાયઃ