સ્કંદ પુરાણ · શ્લોક 3.4-3

॥ ઋષય ઊચુઃ ॥ ॥
ભગવન્રાક્ષસઃ કોઽસૌ સૂત પૌરાણિકોત્તમ॥
વિષ્ણુભક્તં મહાત્માનં યો ગાલવમબાધત

શ્રીસૂત ઉવાચ॥
વક્ષ્યામિ રાક્ષસં ક્રૂરં તં વિપ્રાઃ શૃણુતાદરાત્ ॥
યથા સ રાક્ષસો જાતો મુનીનાં શાપવૈભવાત્

પુરા કૈલાસશિખરે હાલાસ્યે શિવમંદિરે ॥
ચતુર્વિશતિસાહસ્રા મુનયો બ્રહ્મવાદિનઃ

વસિષ્ઠાત્રિમુખાઃ સર્વે શિવભક્તા મહૌજસઃ ॥
ભસ્મોદ્ધૂલિતસર્વાંગાસ્ત્રિપુંડ્રાંકિતમસ્તકાઃ

રુદ્રાક્ષ માલાભરણાઃ પંચાક્ષરજપે રતાઃ ॥
હાલાસ્યનાથં ભૂતેશં ચંદ્રચૂડમુમાપતિમ્

ઉપાસાંચક્રિરે મુક્ત્યૈ મધુરાપુરવાસિનઃ ॥
કદાચિત્તત્ર ગંધર્વો વિશ્વાવસુસુતો બલી

દુર્દ્દમોનામ વિપ્રેંદ્રા વિટગોષ્ઠીપરાયણઃ ॥
લલનાશતસંયુક્તો વિવસ્ત્રઃ સલિલાશયે

ચિક્રીડ સ વિવસ્ત્રાભિઃ સાકં યુવતિભિર્મુદા ॥
હાલાસ્યનાથતીર્થં તદ્વસિષ્ઠો મુનિભિઃ સહ

માધ્યંદિનં કર્તુમના યયૌ શંકરમંદિરાત્ ॥
તાનૃષીનવલોક્યાથ રામાસ્તા ભયકાતરાઃ

વાસાંસ્યાચ્છાદયામાસુર્દુર્દ્દમો ન તુ સાહસી ॥
તતો વસિષ્ઠઃ કુપિતઃ શશાપૈનં ગત ત્રપમ્

॥ વસિષ્ઠ ઉવાચ ॥ ॥
યસ્માદ્દુર્દમ ગંધર્વ દૃષ્ટ્વાસ્માઁલ્લજ્જયા ત્વયા ॥
વાસો નાચ્છાદિતં શીઘ્રં યાહિ રાક્ષસતાં તતઃ

ઇત્યુક્ત્વા તા સ્ત્રિયઃ પ્રાહ વસિષ્ઠો મુનિપુંગવઃ ॥
યસ્માદાચ્છાદિતં વસ્ત્રં દૃષ્ટ્વાસ્માઁલ્લલનોત્તમાઃ

તતો ન યુષ્માઞ્છપિષ્યામિ ગન્છધ્વં ત્રિદિવં તતઃ ॥
એવમુક્તા વસિષ્ઠેન રામાઃ પ્રાંજલયસ્તદા

પ્રણિપત્ય વસિષ્ઠં તં ભક્તિનમ્રેણ ચેતસા ॥
મુનિમંડલમધ્યે તં વસિષ્ઠમિદમબ્રુવન્

॥
॥ રામા ઊચુઃ ॥ ॥
ભગવન્સર્વધર્મજ્ઞ ચતુરાનનનંદન ॥
દયાસિંધોઽવલોક્યાસ્માન્ન કોપં કર્તુમર્હસિ

પતિરેવહિ નારીણાં ભૂષણં પરમુચ્યતે ॥
પતિહીના તુ યા નારી શતપુત્રાપિ સા મુને

વિધવેત્યુચ્યતે લોકે તત્સ્ત્રીણાં મરણં સ્મૃતમ્ ॥
તત્પ્રસાદં કુરુ મુને પત્યાવસ્માક માદરાત્

એકોઽપરાધઃ ક્ષંતવ્યો મુનિભિસ્તત્ત્વદર્શિભિઃ ॥
ક્ષમાં કુરુ દયાસિંધો યુષ્મચ્છિષ્યેઽત્ર દુર્દમે

વસિષ્ઠઃ પ્રાર્થિતસ્ત્વૈવં દુર્દમ સ્યાંગનાજનૈઃ ॥
પ્રોવાચ વચનં ભૂયઃ પ્રસન્નઃ સ દ્વિજોત્તમાઃ

ન મે સ્યાદ્વચનં મિથ્યા કદાચિદપિ સુભ્રુવઃ ॥
ઉપાયં વઃ પ્રવક્ષ્યામિ શૃણુધ્વં શ્રદ્ધયા સહ

ષોડશાબ્દાવધિઃ શાપો ભર્તુર્વો ભવિતા ધ્રુવમ્ ॥
ષોડશાબ્દાવધૌ ચૈષ દુર્દમો રાક્ષસાકૃતિઃ

યદૃચ્છયાચક્ર તીર્થં ગમિષ્યતિ સુરાંગનાઃ ॥
આસ્તે તત્ર મહાયોગી ગાલવો વિષ્ણુતત્પરઃ

ભક્ષ્યાર્થં તં મુનિં સોઽયં રાક્ષસોભિગમિષ્યતિ ॥
તતો ગાલવરક્ષાર્થં પ્રેરિતં ચક્રમુત્તમમ્

વિષ્ણુનાસ્ય શિરો રામા હરિષ્યતિ ન સંશયઃ॥
તતઃ સ્વરૂપમાસાદ્ય શાપાન્મુક્તઃ સુદુર્દમઃ

પતિર્વસ્ત્રિદિવં ભૂયો ગંતાસ્ત્યત્ર ન સંશયઃ ॥
તતસ્ત્રિદિવમાસાદ્ય દુર્દ્દમોઽયં પતિર્હિ વઃ

રમયિષ્યતિ સુન્દર્યો યુષ્માન્સુન્દરવેષભૃત્ ॥
॥ શ્રીસૂત ઉવાચ ॥ ॥
ઇત્યુક્ત્વા તુ વસિષ્ઠસ્તા દુર્દમસ્ય વરાંગનાઃ

સ્વાશ્રમં પ્રયયૌ તૂર્ણં હાલાસ્યેશ્વરભક્તિમાન્ ॥
અથ રામાસ્તમાલિંગ્ય દુર્દ્દમં પતિમાતુરાઃ

રુરુદુઃ શોકસંવિગ્ના દુઃખસાગરમધ્યગાઃ ॥ પ્ર
પશ્યંતીષુ તાસ્વેવ દુર્દમો રાક્ષસોઽભવત્

મહાદંષ્ટ્રો મહાકાયો રક્તશ્મશ્રુશિરોરુહઃ ॥
તં દૃષ્ટ્વા ભયસંવિગ્ના જગ્મૂ રામાસ્ત્રિવિષ્ટપમ્

તતો રાક્ષસવેષોઽયં દુર્દમો ભૈરવાકૃતિઃ ॥
ભક્ષયન્પ્રાણિનઃ સર્વાન્દેશાદ્દેશં વનાદ્વનમ્

ભ્રમન્ન નિલવેગોઽસૌ ધર્મતીર્થં તતો યયૌ ॥
એવં ષોડશવર્ષાણિ ભ્રમતોઽસ્ય યયુસ્તદા

તતસ્તુ ષોડશાબ્દાંતે રાક્ષસોયં મુનીશ્વરાઃ ॥
ભક્ષિતું ગાલવમુનિં ધર્મતીર્થનિવાસિનમ્

ઉપાદ્રવદ્વાયુવેગઃ સચાસ્તૌષીજ્જનાર્દનમ્ ॥
ગાલવેન સ્તુતો વિષ્ણુસ્તદા ચક્રમચોદયત્

રક્ષિતું ગાલ વમુનિં રાક્ષસેન પ્રપીડિતમ્ ॥
અથાગત્ય હરેશ્ચક્રં રાક્ષસસ્ય શિરોઽહરત્

તતોઽયં રાક્ષસં દેહં ત્યક્ત્વા દિવ્યકલેવરઃ ॥
વિમાનવરમારુહ્ય દુર્દમઃ પુષ્પવર્ષિતઃ

પ્રાંજલિઃ પ્રણતો ભૂત્વા વવન્દે તં સુદર્શનમ્ ॥
તુષ્ટાવ શ્રુતિરમ્યાભિર્વાગ્ભિરગ્ર્યાભિરાદરાત્

॥ દુર્દમ ઉવાચ ॥।
સુદર્શન નમસ્તેઽસ્તુ વિષ્ણુહસ્તૈકભૂષણ ॥
નમસ્તેઽસુરસંહર્ત્રે સહસ્રાદિત્યતેજસે

કૃપાલેશેન ભવતસ્ત્યક્ત્વાહં રાક્ષસીં તનુમ્ ॥
સ્વરૂપમભજં વિષ્ણોશ્ચક્રાયુધ નમોઽસ્તુ તે

અનુજાનીહિ માં ગન્તું ત્રિદિવં વિષ્ણુવલ્લભ ॥
ભાર્યા મે પરિશોચંતિ વિરહાતુરચેતસઃ

ત્વન્મનસ્કો ભવિષ્યામિ યાવજ્જીવં યથાહ્યહમ્ ॥
તથા કૃપાં કુરુષ્વ ત્વં મયિ ચક્ર નમોઽસ્તુ તે

એવં સ્તુતં વિષ્ણુચક્રં દુર્દમેન સભક્તિકમ્ ॥
અનુજગ્રાહ સહસા તથાસ્ત્વિતિ મુનીશ્વરાઃ

ચક્રાયુધાભ્યનુજ્ઞાતો દુર્દમો ગાલવં મુનિમ્ ॥
પ્રણમ્ય તેનાનુજ્ઞાતો ગન્ધર્વસ્ત્રિદિવં યયૌ

।
દુર્દમે તુ ગતે સ્વર્ગં ગાલવો મુનિપુંગવઃ ॥
સ ચક્રં પ્રાર્થયામાસ વિષ્ણ્વાયુધમનુત્તમમ્

ચક્રાયુધ નમામિ ત્વાં મહાસુરવિમર્દ્દન ॥
દેવીપટ્ટણ પર્યંતે ધર્મતીર્થે હ્યનુત્તમે

સન્નિધાનં કુરુષ્વ ત્વં સર્વપાપવિનાશનમ્ ॥
ત્વત્સન્નિધાનાત્સર્વેષાં સ્નાતાનાં પાપિનામિહ

પાપનાશં કુરુષ્વ ત્વં મોક્ષં ચ કુરુ શાશ્વતમ્ ॥
ચક્રતીર્થમિતિ ખ્યાતિં લોકસ્ય પરિકલ્પય

ત્વત્સન્નિધાનાદત્રત્યમુનીનાં ભયનાશનમ્ ॥
ઇતઃ પરં ભવત્વાર્ય ચક્રાયુધ નમોઽસ્તુ તે

ભૂતપ્રેતપિશાચેભ્યો ભયં મા ભવતુ પ્રભો ॥
ઇતિ સંપ્રાર્થિતં ચક્રં ગાલવેન મુનીશ્વરાઃ

તથૈવા સ્ત્વિતિ સમ્ભાષ્ય તસ્મિંસ્તીર્થે તિરોહિતમ્ ॥
॥ શ્રીસૂત ઉવાચ ॥ ॥
એવં વઃ કથિતો વિપ્રા રાક્ષસસ્સ ભવો મયા

માહાત્મ્યં ચક્ર તીર્થસ્ય કથિતં ચ મલાપહમ્॥
યચ્છ્રુત્વા સર્વપાપેભ્યો મુચ્યતે માનવો ભુવિ

॥ ઋષય ઊચુઃ ॥ ॥
વ્યાસશિષ્ય મહાપ્રાજ્ઞ સૂત પૌરાણિકોત્તમ ॥
આરભ્ય દર્ભશયનમાદેવીપત્તનાવધિ

બહુવ્યાયામસંયુક્તં ચક્રતીર્થમનુત્તમમ્ ॥
યયૌ વિચ્છિન્નતાં મધ્યે કથં કથય સાંપ્રતમ્ ॥

એનં મનસિ તિષ્ઠન્તં સંશયં છેત્તુમર્હસિ ॥
॥ શ્રીસૂત ઉવાચ ॥ ॥
પુરા હિ પર્વતાઃ સર્વે જાતપક્ષા મનોજવાઃ

પર્યંતપર્વતૈ સાર્દ્ધં ચેરુરાકાશમાર્ગગાઃ ॥
નગરેષુ ચ રાષ્ટ્રેષુ ગ્રામેષુ ચ વનેષુ ચ

આપ્લુત્યાપ્લુત્ય તિષ્ઠંતિ પર્વતાઃ સર્વતો ભુવિ ॥
આક્રમ્યાક્રમ્ય તિષ્ઠંતિ યત્રયત્ર મહીધરાઃ

તત્રતત્ર નરા ગાવસ્તથાન્યે પ્રાણિસંચયાઃ ॥
મરણં સહસા પ્રાપુઃ પીડ્યમાના મહીધરૈઃ

બ્રાહ્મણાદિષુ વર્ણેષુ નષ્ટેષુ સમનન્તરમ્ ॥
યજ્ઞાદ્યભાવાત્સહસા દેવતા વ્યસનં યયુઃ

તત ઇન્દ્રો મહાક્રુદ્ધો વજ્રમાદાય વેગવાન્ ॥
ચિચ્છેદ સહસા પક્ષાન્પર્વતાનાં તરસ્વિનામ્

છિદ્યમાનચ્છદાઃ સર્વે વાસવેન મહીધરાઃ ॥
અનન્યશરણા ભૂત્વા સમુદ્રં પ્રાવિશન્ભયાત્

અચલેષુ ચ સર્વેષુ પતત્સુ લવણાર્ણવે ॥
નિપેતુરર્ણવભ્રાંત્યા ચક્રતીર્થેપિ કેચન

પતિતૈઃ પર્વતૈસ્તૈસ્તુ મધ્યતઃ પૂરિતોદરમ્ ॥
ચક્રતીર્થં મહાપુણ્યં મધ્યે વિચ્છેદમાયયૌ

યદૃચ્છયા મહાશૈલાઃ પાર્શ્વયોસ્તત્ર નાપતન્ ॥
અતો વૈ દર્ભશયને તથા દેવીપુરેઽપિ ચ

વિચ્છિન્નમધ્યં તદ્દ્વેધા વિભક્તમિવ દૃશ્યતે ॥
મધ્યતઃ પતિતૈઃ શૈલૈશ્ચક્રતીર્થં સ્થલીકૃતમ્

॥ શ્રીસૂત ઉવાચ ॥ ॥
યુષ્માકમેવં કથિતં મુનીન્દ્રા યન્મધ્યતસ્તીર્થમિદં સ્થલી કૃતમ્ ॥
યથા મહીધ્રાઃ સહસા બિડૌજસા વિચ્છિન્નપક્ષા ઇહ પેતુરુન્નતાઃ

॥
ઇતિ શ્રીસ્કાંદેમહાપુરાણ એકાશીતિસાહસ્ર્યાં સંહિતાયાં તૃતીયે બ્રહ્મખણ્ડે સેતુમાહાત્મ્યે દુર્દમગંધર્વશાપમોચનંનામ ચતુર્થોઽધ્યાયઃ