સ્કંદ પુરાણ · અધ્યાય 3.49

॥ શ્રીસૂત ઉવાચ ॥ ॥
અથાતઃ સંપ્રવક્ષ્યામિ રામનાથસ્ય શૂલિનઃ ॥
સ્તોત્રાધ્યાયં મહાપુણ્યં શૃણુત શ્રદ્ધયા દ્વિજાઃ ॥

રામઃ પ્રતિષ્ઠિતે લિંગે તુષ્ટાવ પરમેશ્વરમ્ ॥
લક્ષ્મણો જાનકી સીતા સુગ્રીવાદ્યાઃ કપીશ્વરાઃ

બ્રહ્મપ્રભૃતયો દેવાઃ કુમ્ભજાદ્યા મહર્ષયઃ ॥
અસ્તુવન્ભક્તિસંયુક્તાઃ પ્રત્યેકં રાઘવેશ્વરમ્

તદ્વક્ષ્યામ્યાનુપૂર્વ્યેણ શૃણુતાદરપૂર્વકમ્ ॥
એતચ્છ્રવણમાત્રેણ મુક્તઃ સ્યા ન્માનવો દ્વિજાઃ

॥ શ્રીરામ ઉવાચ ॥ ॥
નમો મહાત્મને તુભ્યં મહામાયાય શૂલિને ॥
સ્વપદાંબુજભક્તાર્તિહારિણે સર્પ હારિણે

નમો દેવાધિદેવાય રામનાથાય સાક્ષિણે ॥
નમો વેદાંતવેદ્યાય યોગિનાં તત્ત્વદાયિને

સર્વદાનંદપૂર્ણાય વિશ્વનાથાય શંભવે ॥
નમો ભક્તભયચ્છેદહેતુપાદાબ્જરેણવે

નમસ્તેઽખિલનાથાય નમઃ સાક્ષાત્પરાત્મને ॥
નમસ્તેઽદ્ભુતવીર્યાય મહાપાતકનાશિને ॥

કાલકાલાય કાલાય કાલાતીતાય તે નમઃ ॥
નમોઽવિદ્યાનિહંત્રે તે નમઃ પાપહરાય ચ

નમઃ સંસારતપ્તાનાં તાપનાશૈકહેતવે ॥
નમો મદ્બ્રહ્મહત્યાવિનાશિને ચ વિષાશિને

નમસ્તે પાર્વતીનાથ કૈલાસનિલયાવ્યય ॥
ગંગાધર વિરૂપાક્ષ માં રક્ષ સકલાપદઃ

તુભ્યં પિનાકહસ્તાય નમો મદનહારિણે ॥
ભૂયોભૂયો નમસ્તુભ્યં સર્વાવસ્થાસુ સર્વદા

॥ લક્ષ્મણ ઉવાચ ॥ ॥
નમસ્તે રામનાથાય ત્રિપુરઘ્નાય શંભવે ॥
પાર્વતીજીવિતેશાય ગણેશસ્કન્દસૂનવે

નમસ્તે સૂર્યચદ્રાગ્નિલોચનાય કપર્દિને ॥
નમઃ શિવાય સોમાય માર્કંડેય ભયચ્છિદે

નમઃ સર્વપ્રપંચસ્ય સૃષ્ટિસ્થિત્યંતહેતવે ॥
નમ ઉગ્રાય ભીમાય મહાદેવાય સાક્ષિણે

સર્વજ્ઞાય વરેણ્યાય વરદાય વરાય તે ॥
શ્રીકણ્ઠાય નમસ્તુભ્યં પંચપાતકભેદિને

નમસ્તેઽસ્તુ પરાનંદસત્યવિજ્ઞાનરૂપિણે ॥
નમસ્તે ભવરોગઘ્ન સ્નાયૂનાં પતયે નમઃ ॥

પતયે તસ્કરાણાં તે વનાનાં પતયે નમઃ ॥
ગણાનાં પતયે તુભ્યં વિશ્વરૂપાયસાક્ષિણે

કર્મણા પ્રેરિતઃ શમ્ભો જનિષ્યે યત્રયત્ર તુ ॥
તત્રતત્ર પદદ્વંદ્વે ભવતો ભક્તિરસ્તુ મે

અસન્માર્ગે રતિર્મા ભૂદ્ભવતઃ કૃપયા મમ ॥
વૈદિકાચારમાર્ગે ચ રતિઃ સ્યાદ્ભવતે નમઃ

॥
॥ સીતોવાચ ॥ ॥
પરમકારણ શંકર ધૂર્જટે ગિરિસુતાસ્તનકુંકુમશોભિત ॥
મમ પતૌ પરિદેહિ મતિં સદા ન વિષમાં પરપૂરુષગોચરામ્ ॥

ગંગાધર વિરૂપાક્ષ નીલલોહિત શંકર ॥
રામનાથ નમસ્તુભ્યં રક્ષ મા કરુણાકર

નમસ્તે દેવદેવેશ નમસ્તે કરુણાલય ॥।
નમસ્તે ભવભીતાનાં ભવભીતિવિમર્દન

નાથ ત્વદીયચરણાંબુજચિંતનેન નિર્દ્ધૂય ભાસ્કરસુતાદ્ભયમાશુ શમ્ભો ॥
નિત્યત્વમાશુ ગતવાન્સ મૃકંડુપુત્રઃ કિં વા ન સિધ્યતિ તવાશ્રયણાત્પરેશ

પરેશપરમાનંદ શરણાગતપાલક ॥
પાતિવ્રત્યં મમ સદા દેહિ તુભ્યં નમોનમઃ ॥

॥ હનૂમાનુવાચ ॥ ॥
દેવદેવ જગન્નાથ રામનાથ કૃપાનિધે ॥
ત્વત્પાદાંભોરુહગતા નિશ્ચલા ભક્તિરસ્તુ મે

યં વિના ન જગત્સત્તા તદ્ભાનમપિ નો ભવેત્॥
નમઃ સદ્ભાનરૂપાય રામનાથાય શંભવે

અંગદ ઉવાચ ॥ ॥
યસ્ય ભાસા જગદ્ભાનં યત્પ્રકાશં વિના જગત્ ॥
ન ભાસતે નમસ્તસ્મૈ રામનાથાય શંભવે

॥ જાંબુવાનુવાચ ॥ ॥
સર્વાનંદો યદાનંદો ભાસતે પરમાર્થતઃ ॥
નમો રામેશ્વરાયાસ્મૈ પરમાનંદરૂપિણે

॥ નીલ ઉવાચ ॥ ॥
યદ્દેશકાલદિગ્ભેદૈરભિન્નં સર્વદા દ્વયમ્ ॥
તસ્મૈ રામેશ્વરાયાસ્મૈ નમોઽભિન્નસ્વ રૂપિણે

॥ નલ ઉવાચ ॥ ॥
બ્રહ્મવિષ્ણુમહેશાના યદવિદ્યાવિજૃંભિતાઃ ॥
નમોઽવિદ્યાવિહીનાય તસ્મૈ રામેશ્વરાય તે

॥ કુમુદ ઉવાચ ॥ ॥
યસ્ત્વરૂપાપરિજ્ઞાનાત્પ્રધાનં કારણત્વતઃ ॥
કલ્પિતં કારણાયાસ્મૈ રામનાથાય શંભવે

॥ પનસ ઉવાચ ॥ ॥
જાગ્રત્સ્વપ્નસુષુપ્ત્યાદિયદવિદ્યાવિજૃંભિતમ્ ॥
જાગ્રદાદિવિહીનાય નમોઽસ્મૈ જ્ઞાનરૂપિણે

॥ ગજ ઉવાચ ॥ ॥
યત્સ્વરૂપાપરિજ્ઞાનાત્કાર્યાણાં પરમા ણવઃ ॥
કલ્પિતાઃ કારણત્વેન તાર્કિકાપસદૈર્વૃથા

તમહં પરમાનંદં રામનાથં મહેશ્વરમ્ ॥
આત્મરૂપતયા નિત્યમુપાસે સર્વસાક્ષિણમ્ ॥

॥ ગવાક્ષ ઉવાચ ॥ ॥
અજ્ઞાનપાશબદ્ધાનાં પશૂનાં પાશમોચકમ્ ॥
રામેશ્વરં શિવં શાંતમુપૈમિ શરણં સદા

॥
॥ ગવય ઉવાચ ॥ ॥
સાધ્વસ્તજગદાધારં ચંદ્રચૂડમુમાપતિમ્ ॥
રામનાથં શિવં વન્દે સંસારામયભેષજમ્

॥
શરભ ઉવાચ ॥ ॥
અંતઃકરણમાત્મેતિ યદજ્ઞાનાદ્વિમોહિતૈઃ ॥
ભણ્યતે રામનાથં તમાત્માનં પ્રણમામ્યહમ્

॥ ગન્ધમાદન ઉવાચ ॥ ॥
રામનાથમુમાનાથં ગણનાથં ચ ત્ર્યંબકમ્ ॥
સર્વપાતકશુદ્ધ્યર્થમુપાસે જગદીશ્વરમ્

॥ સુગ્રીવ ઉવાચ ॥ ॥
સંસારાંભોધિ મધ્યે માં જન્મમૃત્યુજલે ભયે ॥
પુત્રદારધનક્ષેત્રવીચિમાલાસમાકુલે

મજ્જદ્બ્રહ્માંડખંડે ચ પતિતં નાપ્તપારકમ્ ॥
ક્રોશંતમવશં દીનં વિષયવ્યા લકાતરમ્

વ્યાધિનક્રસમુદ્વિગ્નં તાપત્રયઝષાર્તિદમ્ ॥
માં રક્ષ ગિરિજાનાથ રામનાથ નમોઽસ્તુ તે

॥ વિભીષણ ઉવાચ ॥ ॥
સંસારવનમધ્યે માં વિનષ્ટનિજમાર્ગકે ॥
વ્યાધિચૌરે ક્રોધસિંહે જન્મવ્યાઘ્રે લયોરગે

બાલ્યયૌવનવાર્ધક્યમહાભીમાંધકૂપકે ॥
ક્રોધેર્ષ્યા લોભવહ્નૌ ચ વિષયક્રૂરપર્વતે

ત્રાસભૂકંટકાઢ્યે ચ સીદંતમધુનાંધકમ્ ॥
શોભનાં પદવીં શંભો નય રામેશ્વરાધુના

॥ સર્વે વાનરા ઊચુઃ ॥ ॥
નિંદ્યાનિંદ્યેષુ સર્વત્ર જનિત્વા યોનિષુ પ્રભો ॥
કુંભીપાકાદિનરકે પતિત્વા ચ પુનસ્તથા

જનિત્વા ચ પુનર્યોનૌ કર્મશેષેણ કુત્સિતે ॥
સંસારે પતિતાનસ્માન્રામનાથ દયાનિધે

અનાથાન્વિવશાન્દીનાન્ક્રોશતઃ પાહિ શંકર ॥
નમસ્તેસ્તુ દયાસિંધો રામનાથ મહેશ્વર

॥ બ્રહ્મોવાચ ॥ ॥
નમસ્તે લોકનાથાય રામનાથાય શંભવે ॥
પ્રસીદ મમ સર્વેશ મદવિદ્યાં વિનાશય

॥
॥ ઇંદ્ર ઉવાચ ॥ ॥
યસ્ય શક્તિરુમા દેવી જગન્માતા ત્રયીમયી ॥
તમહં શંકરં વંદે રામનાથમુમાપતિમ્

॥ યમ ઉવાચ ॥ ॥
પુત્રૌ ગણેશ્વરસ્કંદૌ વૃષો યસ્ય ચ વાહનમ્ ॥
તં વૈ રામેશ્વરં સેવે સર્વાજ્ઞાનનિવૃત્તયે

॥ વરુણ ઉવાચ ॥ ॥
યસ્ય પૂજાપ્રભાવેન જિત મૃત્યુર્મૃકંડુજઃ॥
મૃત્યુંજયમુપાસેઽહં રામનાથં હૃદા તુ તમ્

॥ કુબેર ઉવાચ ॥ ॥
ઈશ્વરાય લસત્કર્ણકુંડલાભરણાય તે ॥
લાક્ષારુણશરીરાય નમો રામેશ્વરાય વૈ

॥ આદિત્ય ઉવાચ ॥ ॥
નમસ્તેઽસ્તુ મહાદેવ રામનાથ ત્રિયંબક ॥
દક્ષાધ્વરવિનાશાય નમસ્તે પાહિ માં શિવ

॥ સોમ ઉવાચ ॥ ॥
નમસ્તે ભસ્મદિગ્ધાય શૂલિને સર્પમાલિને ॥
રામનાથ દયાંભોધે સ્મશાનનિલયાય તે

॥ અગ્નિરુવાચ ॥ ॥
ઇન્દ્રાદ્યખિલદિક્પાલસંસેવિતપદાંબુજ ॥
રામનાથાય શુદ્ધાય નમો દિગ્વાસસે સદા

॥ વાયુરુવાચ ॥ ॥
હરાય હરિરૂપાય વ્યાઘ્રચર્માંબરાય ચ ॥
રામનાથ નમસ્તુભ્યં મમાભીષ્ટપ્રદો ભવ

॥ બૃહસ્પતિરુવાચ ॥ ॥
અહંતાસાક્ષિણે નિત્યં પ્રત્યગદ્વયવસ્તુને ॥
રામનાથ મમાજ્ઞાનમાશુ નાશય તે નમઃ

॥
॥ શુક્ર ઉવાચ ॥ ॥
વંચકાનામલભ્યાય મહામંત્રાર્થરૂપિણે ॥
નમો દ્વૈતવિહીનાય રામનાથાય શંભવે

॥ અશ્વિનાવૂચતુઃ ॥ ॥
આત્મરૂપતયા નિત્યં યોગિનાં ભાસતે હૃદિ ॥
અનન્ય ભાનવેદ્યાય નમસ્તે રાઘવેશ્વર

॥ અગસ્ત્ય ઉવાચ ॥ ॥
આદિદેવ મહાદેવ વિશ્વેશ્વર શિવાવ્યય ॥
રામનાથાંબિકાનાથ પ્રસીદ વૃષ ભધ્વજ

અપરાધસહસ્રં મે ક્ષમસ્વ વિધુશેખર ॥
મમાહમિતિ પુત્રાદાવહંતાં મમ મોચય

॥ સુતીક્ષ્ણ ઉવાચ ॥ ॥
ક્ષેત્રાણિ રત્નાનિ ધનાનિ દારા મિત્રાણિ વસ્ત્રાણિ ગવાશ્વપુત્રાઃ ॥
નૈવોપકારાય હિ રામનાથ મહ્યં પ્રયચ્છ ત્વમતો વિરક્તિમ્

॥ વિશ્વામિત્ર ઉવાચ ॥ ॥
શ્રુતાનિ શાસ્ત્રાણ્યપિ નિષ્ફલાનિ ત્રય્યપ્યધીતા વિફલૈવ નૂનમ્ ॥
ત્વયીશ્વરે ચેન્ન ભવેદ્ધિ ભક્તિઃ શ્રીરામનાથે શિવ માનુષસ્ય

॥
॥ ગાલવ ઉવાચ ॥ ॥
દાનાનિ યજ્ઞા નિયમાસ્તપાંસિ ગંગાદિતીર્થેષુ નિમજ્જનાનિ ॥
રામેશ્વરં ત્વાં ન નમંતિ યે તુ વ્યર્થાનિ તેષામિતિ નિશ્ચયોઽત્ર

॥ વસિષ્ઠ ઉવાચ ॥ ॥
કૃત્વાપિ પાપાન્યખિલાનિ લોકસ્ત્વામેત્ય રામેશ્વર ભક્તિયુક્તઃ ॥
નમેત ચેત્તાનિ લયં વ્રજેયુર્યથાંધકારો રવિતેજસાઽદ્ધા

॥ અત્રિરુવાચ ॥ ॥
દૃષ્ટ્વા તુ રામેશ્વરમેકદાપિ સ્પૃષ્ટ્વા નમસ્કૃત્ય ભવંતમીશમ્ ॥
પુનર્ન ગર્ભં સ નરઃ પ્રયાયાત્કિં ત્વદ્વયં તે લભતં સ્વરૂપમ્

અંગિરા ઉવાચ ॥
યો રામનાથં મનુજો ભવંતમુપેત્ય બંધૂન્પ્રણમન્સ્મરેત ॥
સંતારયેત્તાનપિ સર્વપાપાત્કિમ દ્ભુતં તસ્ય કૃતાર્થતાયામ્

॥ ગૌતમ ઉવાચ ॥ ॥
શ્રીરામનાથેશ્વર ગૂઢમેત્તદ્રહસ્યભૂતં પરમં વિશોકમ્ ॥
ત્વત્પાદમૂલં ભજતાં નૃણાં યે સેવાં પ્રકુર્વંતિ હિ તેઽપિ ધન્યાઃ

॥ શતાનંદ ઉવાચ ॥ ॥
વેદાંતવિજ્ઞાનરહસ્યવિદ્ભિર્વિજ્ઞેયમેતદ્ધિ મુમુક્ષુભિસ્તુ ॥
શાસ્ત્રાણિ સર્વાણિ વિહાય દેવ ત્વત્સેવનં યદ્રઘુવીરનાથ

॥ ભૃગુરુવાચ ॥ ॥
રામનાથ તવ પાદપંકજં દ્વંદ્વચિંતનવિધૂતકલ્મષઃ ॥
નિર્ભયં વ્રજતિ સત્સુખાદ્વયં સુપ્રભં ત્વથ અમોઘચિદ્ધનમ્

॥ કુત્સ ઉવાચ ॥ ॥
રામનાથ તવ પાદસેવનં ભોગમોક્ષવરદં નૃણાં સદા ॥
રૌરવાદિનરકપ્રણાશનં કઃ પુમાન્ન ભજતે રસગ્રહઃ

॥ કાશ્યપ ઉવાચ ॥ ॥
રામનાથ તવ પાદસેવિનાં કિં વ્રતૈરુત તપોભિરધ્વરૈઃ ॥
વેદશાસ્ત્ર જપચિન્તયા ચ કિં સ્વર્ગસિન્ધુપયસાપિ કિં ફલમ્

શ્રીરામનાથ ત્વમાગત્ય શીઘ્રં મમોત્ક્રાંતિકાલે ભવાન્યા ચ સાકમ્ ॥
માં પ્રાપય સ્વાત્મપાદારવિન્દં વિશોકં વિમોહં સુખં ચિત્સ્વરૂપમ્

॥ ગન્ધર્વા ઊચુઃ ॥ ॥
રામનાથ ત્વમસ્માકં ભજતાં ભવસાગરે ॥
અપારે દુઃખકલ્લોલે ન ત્વત્તોન્યા ગતિર્હિ નઃ

॥ કિન્નરા ઊચુઃ ॥ ॥
રામનાથ ભવારણ્યે વ્યાધિવ્યાઘ્રભયાનકે ॥
ત્વામંતરેણ નાસ્માકં પદવીદર્શકો ભવેત્

॥ યક્ષા ઊચુઃ ॥ ॥
રામનાથેંદ્રિયારાતિબાધા નો દુઃસહા સદા ॥
તાન્વિજેતું સહાયસ્ત્વમસ્માકં ભવ ધૂર્જટે

॥ નાગા ઊચુઃ ॥ ॥
અચિન્ત્યમહિમાનં ત્વા રામનાથ વયં કથમ્॥
સ્તોતુમલ્પધિયઃ શક્તા ભવિષ્યામોંઽબિકાપતે ॥

॥ કિંપુરુષા ઊચુઃ ॥ ॥
નાનાયોનૌ ચ જનનં મરણં ચાપ્યનેકશઃ ॥
વિનાશય તથાઽજ્ઞાનં રામનાથ નમોઽસ્તુ તે

॥ વિદ્યાધરા ઊચુઃ ॥ ॥
અંબિકાપતયે તુભ્યમસંગાય મહાત્મને॥
નમસ્તે રામનાથાય પ્રસીદ વૃષભધ્વજ

॥ વસવ ઊચુઃ ॥ ॥
રામનાથગણેશાય ગણવૃંદાર્ચિતાંઘ્રયે ॥
ગંગાધરાય ગુહ્યાય નમસ્તે પાહિ નઃ સદા

॥ વિશ્વેદેવા ઊચુઃ ॥ ॥
જ્ઞપ્તિમાત્રૈકનિષ્ઠાનાં મુક્તિદાય સુયોગિનામ્ ॥
રામનાથાય સાંબાય નમોઽસ્માન્રક્ષ શંકર

॥ મરુત ઊચુઃ ॥ ॥
પરતત્ત્વાય તત્ત્વાનાં તત્ત્વભૂતાય વસ્તુતઃ ॥
નમસ્તે રામનાથાય સ્વયંભાનાય શંભવે

॥ સાધ્યા ઊચુઃ ॥ ॥
સ્વાતિરિક્તવિહીનાય જગત્સત્તાપ્રદાયિને ॥
રામેશ્વરાય દેવાય નમોઽવિદ્યા વિભેદિને

॥ સર્વે દેવા ઊચુઃ ॥ ॥
સચ્ચિદાનંદસંપૂર્ણં દ્વૈતવસ્તુવિવર્જિતમ્ ॥
બ્રહ્માત્માનં સ્વયંભાનમાદિમધ્યાંતવર્જિતમ્

અવિક્રિયમસંગં ચ પરિશુદ્ધં સનાતનમ્ ॥
આકાશાદિપ્રપંચાનાં સાક્ષિભૂતં પરામૃતમ્

પ્રમાતીતં પ્રમાણાનામપિ બોધપ્રદાયિનમ્॥
આવિર્ભાવતિરોભાવ સંકોચરહિતં સદા

સ્વસ્મિન્નધ્યસ્તરૂપસ્ય પ્રપંચસ્યાસ્ય સાક્ષિણમ્ ॥
નિર્લેપં પરમાનંદં નિરસ્તસકલક્રિયમ્

ભૂમાનંદં મહાત્માનં ચિદ્રૂપં ભોગવર્જિતમ્ ॥
રામનાથં વયં સર્વે સ્વપાતકવિશુદ્ધયે

ચિન્તયામઃ સદા ચિત્તે સ્વાત્માનંદબુભુત્સવઃ ॥
રક્ષાસ્માન્કરુણાસિન્ધો રામ નાથ નમોઽસ્તુ તે

।
રામનાથાય રુદ્રાય નમઃ સંસારહારિણે ॥
બ્રહ્મવિષ્ણ્વાદિરૂપેણ વિભિન્નાય સ્વમાયયા

વિભીષણસચિવા ઊચુઃ ॥
વરદાય વરેણ્યાય ત્રિનેત્રાય ત્રિશૂલિને ॥
યોગિધ્યેયાય નિત્યાય રામનાથાય તે નમઃ

॥ સૂત ઉવાચ ॥ ॥
ઇતિ રામાદિભિઃ સર્વૈઃ સ્તુતો રામેશ્વરઃ શિવઃ ॥
પ્રાહ સર્વાન્સમાહૂય રામાદીન્દ્વિજસત્તમાઃ

રામરામ મહાભાગ જાનકીરમણ પ્રભો ॥
સૌમિત્રે જાનકિ શુભે હે સુગ્રીવ મુખાસ્તથા

અન્યે બ્રહ્મમુખા યૂયં શૃણુધ્વં સુસમાસ્થિતાઃ ॥
સ્તોત્રાધ્યાયમિમં પુણ્યં યુષ્માભિઃ કૃતમાદરાત્

યે પઠંતિ ચ શૃણ્વંતિ શ્રાવયંતિ ચ માનવાઃ ॥ ॥
મદર્ચનફલં તેષાં ભવિષ્યતિ ન સંશયઃ

રામચંદ્રધનુષ્કોટિસ્નાનપુણ્યં ચ વૈ ભવેત્ ॥
વર્ષમેકં રામસેતૌ વાસપુણ્યં ભવિષ્યતિ

ગન્ધમાદનમધ્યસ્થસર્વર્તીર્થાભિમજ્જનાત્ ॥
યત્પુણ્યં તદ્ભવેત્તેન નાત્ર સંશયકારણમ્

ઉક્ત્વૈવં રામનાથોઽપિ સ્વાત્મલિંગે તિરોદધે ॥
સ્તોત્રાધ્યાયમિમં પુણ્યં નિત્યં સંકીર્તયન્નરઃ

જરામરણનિર્મુક્તો જન્મદુઃખવિવર્જિતઃ ॥
રામનાથસ્ય સાયુજ્યમુક્તિં પ્રાપ્નોત્યસંશયઃ

ઇતિ શ્રીસ્કાંદે મહાપુરાણ એકાશીતિસાહસ્ર્યાં સંહિતાયાં તૃતીયે બ્રહ્મખણ્ડે સેતુમાહાત્મ્યે રામાદિભી રામનાથસ્તોત્રકથનંનામૈકોનપંચાશત્તમોઽધ્યાયઃ