સ્કંદ પુરાણ · અધ્યાય 3.47

॥ ઋષય ઊચુઃ ॥ ॥
રાક્ષસસ્ય વધાત્સૂત રાવણસ્ય મહામુને ॥
બ્રહ્મહત્યા કથમભૂદ્રાઘવસ્ય મહાત્મનઃ ॥

બ્રાહ્મણસ્ય વધાત્સૂત બ્રહ્મહત્યાભિજાયતે ॥
ન બ્રાહ્મણો દશગ્રીવઃ કથં તદ્વદ નો મુને

બ્રહ્મહત્યા ભવેત્ક્રૂરા રામચંદ્રસ્ય ધીમતઃ ॥
એતન્નઃ શ્રદ્દધાનાનાં વદ કારુણ્યતોઽધુના

ઇતિ પૃષ્ટસ્તતઃ સૂતો નૈમિષારણ્યવાસિભિઃ ॥
વક્તું પ્રચક્રમે તેષાં પ્રશ્નસ્યોત્તરમુત્તમમ્

॥ ।
। શ્રીસૂત ઉવાચ ॥ ॥
બ્રહ્મપુત્રો મહાતેજાઃ પુલસ્ત્યોનામ વૈ દ્વિજાઃ ॥
બભૂવ તસ્ય પુત્રોઽભૂદ્વિશ્રવા ઇતિ વિશ્રુતઃ

તસ્ય પુત્રઃ પુલસ્ત્ય સ્ય વિશ્રવા મુનિપુંગવાઃ ॥
ચિરકાલં તપસ્તેપે દેવૈરપિ સુદુષ્કરમ્

તપઃ કુર્વતિ તસ્મિંસ્તુ સુમાલી નામ રાક્ષસઃ ॥
પાતાલલોકાદ્ભૂલોકં સર્વં વૈ વિચચાર હ

હેમનિષ્કાંગદધરઃ કાલમેઘનિભચ્છવિઃ ॥
સમાદાય સુતાં કન્યાં પદ્મહીનામિવ શ્રિયમ્

વિચરન્સ મહીપૃષ્ઠે કદાચિત્પુષ્પકસ્થિતમ્ ॥
દૃષ્ટ્વા વિશ્રવસઃ પુત્રં કુબેરં વૈ ધનેશ્વરમ્

ચિંતયામાસ વિપ્રેંદ્રાઃ સુમાલી સ તુ રાક્ષસઃ ॥
કુબેરસદૃશઃ પુત્રો યદ્યસ્માકં ભવિષ્યતિ

વયં વર્દ્ધામહે સર્વે રાક્ષસા હ્યકુતોભયાઃ ॥
વિચાર્યૈવં નિજસુતામબ્રવીદ્રાક્ષસેશ્વરઃ

સુતે પ્રદાનકાલોઽદ્ય તવ કૈકસિ શોભને ॥
અદ્ય તે યૌવનં પ્રાપ્તં તદ્દેયા ત્વં વરાય હિ

અપ્રદાનેન પુત્રીણાં પિતરો દુઃખમાપ્નુયુઃ ॥
કિં ચ સર્વગુણોત્કૃષ્ટા લક્ષ્મીરિવ સુતે શુભે

પ્રત્યાખ્યાનભયાત્પુંભિર્ન ચ ત્વં પ્રાર્થ્યસે શુભે ॥
કન્યાપિતૃત્વં દુઃખાય સર્વેષાં માનકાંક્ષિણામ્

ન જાનેઽહં વરઃ કો વા વરયેદિતિ કન્યકે ॥
સા ત્વં પુલસ્ત્યતનયં મુનિં વિશ્રવસં દ્વિજમ્

પિતામહકુલોદ્ભૂતં વરયસ્વ સ્વયંગતા ॥
કુબેરતુલ્યાસ્તનયા ભવેયુસ્તે ન સંશયઃ

કૈકસી તદ્વચઃ શ્રુત્વા સા કન્યા પિતૃગૌરવાત્ ॥
અંગીચકાર તદ્વાક્યં તથાસ્ત્વિતિ શુચિસ્મિતા

પર્ણશાલાં મુનિશ્રેષ્ઠા ગત્વા વિશ્રવસો મુનેઃ ॥
અતિષ્ઠદંતિકે તસ્ય લજ્જમાના હ્યધોમુખી

તસ્મિન્નવસરે વિપ્રાઃ પુલસ્ત્યતનયઃ સુધીઃ ॥
અગ્નિહોત્રમુપાસ્તે સ્મ જ્વલત્પાવકસન્નિભઃ

સંધ્યાકાલમતિક્રૂરમવિચિંત્ય તુ કૈકસી ॥
અભ્યેત્ય તં મુનિં સુભ્રૂઃ પિતુર્વચનગૌરવાત્

તસ્થાવધોમુખી ભૂમિં લિખત્યંગુષ્ઠકોટિના ॥
વિશ્રવાસ્તાં વિલોક્યાથ કૈકસીં તનુમધ્યમામ્ ॥
ઉવાચ સસ્મિતો વિપ્રાઃ પૂર્ણચંદ્રનિભાનનામ્

॥
॥ વિશ્રવા ઉવાચ ॥ ॥
શોભને કસ્ય પુત્રી ત્વં કુતો વા ત્વમિહાગતા

કાર્યં કિં વા ત્વમુદ્દિશ્ય વર્તસેઽત્ર શુચિસ્મિતે ॥
યથાર્થતો વદસ્વાદ્ય મમ સર્વમનિંદિતે

ઇતીરિતા કૈકસી સા કન્યા બદ્ધાંજલિર્દ્વિજાઃ ॥
ઉવાચ તં મુનિં પ્રહ્વા વિનયેન સમન્વિતા

તપઃ પ્રભાવેન મુને મદભિપ્રાયમદ્ય તુ ॥
વેત્તુમર્હસિ સમ્યક્ત્વં પુલસ્ત્યકુલદીપન

અહં તુ કૈકસી નામ સુમાલિદુહિતા મુને ॥
મત્તાતસ્યાજ્ઞયા બ્રહ્મંસ્તવાંતિકમુપાગતા

શેષ ત્વં જ્ઞાનદૃષ્ટ્યાદ્ય જ્ઞાતુમર્હસ્યસંશયઃ॥
ક્ષણં ધ્યાત્વા મુનિઃ પ્રાહ વિશ્રવાઃ સ તુ કૈકસીમ્

મયા તે વિદિતં સુભ્રૂર્મનોગતમભીપ્સિતમ્॥
પુત્રાભિલાષિણી સા ત્વં મામગાઃ સાંપ્રતં શુભે

સાયંકાલેઽધુના ક્રૂરે યસ્માન્માં ત્વમુપાગતા ॥
પુત્રાભિલાષિણી ભૂત્વા તસ્માત્ત્વાં પ્રબ્રવીમ્યહમ્

શૃણુષ્વાવહિતા રામે કૈકસી ત્વમનિંદિતે ॥
દારુણાન્દારુણાકારાન્દારુણાભિજનપ્રિયાન્

જનયિષ્યસિ પુત્રાંસ્ત્વં રાક્ષસાન્ક્રૂરકર્મણઃ ॥
શ્રુત્વા તદ્વચનં સા તુ કૈકસી પ્રણિપત્ય તમ્

પુલસ્ત્યતનયં પ્રાહ કૃતાંજલિપુટા દ્વિજાઃ ॥
ભગવદીદૃશાઃ પુત્રાસ્ત્વત્તઃ પ્રાપ્તું ન યુજ્યતે

ઇત્યુક્તઃ સ મુનિઃ પ્રાહ કૈકસીં તાં સુમધ્યમામ્ ॥
મદ્વંશાનુગુણઃ પુત્રઃ પશ્ચિમસ્તે ભવિષ્યતિ

ધાર્મિકઃ શાસ્ત્રવિચ્છાંતો ન તુ રાક્ષસચેષ્ટિતઃ ॥
ઇત્યુક્તા કૈકસી વિપ્રાઃ કાલે કતિપયે ગતે

સુષુવે તનયં ક્રૂરં રક્ષોરૂપં ભયંકરમ્ ॥
દ્વિપંચશીર્ષં કુમતિં વિંશદ્બાહું ભયાનકમ્

તામ્રોષ્ઠં કૃષ્ણવદનં રક્તશ્મશ્રુ શિરોરુહમ્ ॥
મહાદંષ્ટ્રં મહાકાયં લોકત્રાસકરં સદા

દશગ્રીવાભિધઃ સોઽભૂત્તથા રાવણ નામવાન્॥
રાવણાનંતરં જાતઃ કુમ્ભકર્ણાભિધઃ સુતઃ

તતઃ શૂર્પણખા નામ્ના ક્રૂરા જજ્ઞે ચ રાક્ષસી ॥
તતો બભૂવ કૈકસ્યા વિભીષણ ઇતિ શ્રુતઃ

પશ્ચિમસ્તનયો ધીમાન્ધાર્મિકો વેદશાસ્ત્રવિત્ ॥
એતે વિશ્રવસઃ પુત્રા દશગ્રીવાદયો દ્વિજાઃ

અતો દશગ્રીવવધાત્કુમ્ભકર્ણવધાદપિ ॥
બ્રહ્મહત્યા સમભવદ્રામસ્યાક્લિષ્ટકર્મણઃ

અતસ્તચ્છાંતયે રામો લિંગં રામેશ્વરાભિધમ્ ॥
સ્થાપયામાસ વિધિના વૈદિકેન દ્વિજોત્તમાઃ

એવં રાવણઘાતેન બ્રહ્મહત્યાસમુદ્ભવઃ ॥
સમભૂદ્રામચંદ્રસ્ય લોકકાંતસ્ય ધીમતઃ

તત્સહૈતુકમાખ્યાતં ભવતાં બ્રહ્મઘાતજમ્॥
પાપં યચ્છાંતયે રામો લિંગં પ્રાતિષ્ઠિપત્સ્વયમ્

એવં લિંગં પ્રતિષ્ઠાપ્ય રામચન્દ્રોઽતિધાર્મિકઃ ॥
મેને કૃતાર્થમાત્માનં સસીતા વરજો દ્વિજાઃ

બ્રહ્મહત્યા ગતા યત્ર રામચંદ્રસ્ય ભૂપતેઃ ॥
તત્ર તીર્થમભૂત્કિંચિદ્બ્રહ્મહત્યાવિમોચનમ્

તત્ર સ્નાનં મહાપુણ્યં બ્રહ્મહત્યાવિનાશનમ્ ॥
દૃશ્યતે રાવણોઽદ્યાપિ છાયારૂપેણ તત્ર વૈ

તદગ્રે નાગલોકસ્ય બિલમસ્તિ મહત્તરમ્ ॥
દશગ્રીવવધોત્પન્નાં બ્રહ્મહત્યાં બલીયસીમ્

તદ્બિલં પ્રાપયામાસ જાનકીરમણો દ્વિજાઃ ॥
તસ્યોપરિ બિલસ્યાથ કૃત્વા મણ્ડપમુત્તમમ્

ભૈરવં સ્થાપયામાસ રક્ષાર્થં તત્ર રાઘવઃ ॥
ભૈરવાજ્ઞાપરિત્રસ્તા બ્રહ્મહત્યા ભયંકરી

નાશક્નોત્તદ્બિલાદૂર્ધ્વં નિર્ગંતું દ્વિજસત્તમાઃ ॥
તસ્મિન્નેવ બિલે તસ્થૌ બ્રહ્મહત્યા નિરુદ્યમા

રામનાથમહાલિંગં દક્ષિણે ગિરિજા મુદા ॥
વર્તતે પરમાનંદશિવસ્યાર્ધશરીરિણી

આદિત્યસોમૌ વર્તેતે પાર્શ્વયોસ્તત્ર શૂલિનઃ ॥
દેવસ્ય પુરતો વહ્ની રામનાથસ્ય વર્તતે

આસ્તે શતક્રતુઃ પ્રાચ્યામાગ્નેયાં ચ તથાઽનલઃ ॥
આસ્તે યમો દક્ષિણસ્યાં રામનાથસ્ય સેવકઃ

નૈરૃતે નિરૃતિર્વિપ્રા વર્તતે શંકરસ્ય તુ ॥
વારુણ્યાં વરુણો ભક્ત્યા સેવતે રાઘવેશ્વરમ્

વાયવ્યે તુ દિશો ભાગે વાયુરાસ્તે શિવસ્ય તુ ॥
ઉત્તરસ્યાં ચ ધનદો રામનાથસ્ય વર્તતે

ઈશાન્યેઽસ્ય ચ દિગ્ભાગે મહેશો વર્તતે દ્વિજાઃ ॥
વિનાયક કુમારૌ ચ મહાદેવસુતાવુભૌ

યથાપ્રદેશં વર્તેતે રામનાથાલયેઽધુના ॥
વીરભદ્રાદયઃ સર્વે મહેશ્વરગણેશ્વરાઃ

યથાપ્રદેશં વર્તંતે રામનાથાલયે સદા ॥
મુનયઃ પન્નગાઃ સિદ્ધા ગન્ધર્વાપ્સરસાં ગણાઃ

સંતુષ્યમાણહૃદયા યથેષ્ટં શિવસન્નિધૌ ॥
વર્તંતે રામનાથસ્ય સેવાર્થં ભક્તિપૂર્વકમ્

રામનાથસ્ય પૂજાર્થં શ્રોત્રિયાન્બ્રાહ્મણાન્બહૂન્ ॥
રામેશ્વરે રઘુપતિઃ સ્થાપયામાસ પૂજકાન્

રામપ્રતિષ્ઠિતાન્વિપ્રાન્હવ્યકવ્યાદિનાર્ચયેત્ ॥
તુષ્ટાસ્તે તોષિતાઃ સર્વા પિતૃભિઃ સહદેવતાઃ

તેભ્યો બહુધનાન્ગ્રામાન્પ્રદદૌ જાનકીપતિઃ ॥
રામનાથમહાદેવ નૈવેદ્યાર્થમપિ દ્વિજાઃ

બહૂન્ગ્રામાન્બહુધનં પ્રદદૌ લક્ષ્મણાગ્રજઃ ॥
હારકેયૂરકટકનિષ્કાદ્યાભરણાનિ ચ

અનેકપટ્ટ વસ્ત્રાણિ ક્ષૌમાણિ વિવિધાનિ ચ ॥
રામનાથાય દેવાય દદૌ દશરથાત્મજઃ

ગંગા ચ યમુના પુણ્યા સરયૂશ્ચ સરસ્વતી ॥
સેતૌ રામેશ્વરં દેવં ભજંતે સ્વાઘશાંતયે

એતદધ્યાયપઠનાચ્છ્રવણાદપિ માનવઃ ॥
વિમુક્તઃ સર્વપાપેભ્યઃ સાયુજ્યં લભતે હરેઃ

ઇતિ શ્રીસ્કાંદે મહાપુરાણ એકાશીતિસાહસ્ર્યાં સંહિતાયાં તૃતીયે બ્રહ્મખણ્ડે સેતુમાહાત્મ્યે રામસ્ય બ્રહ્મહત્યોત્પત્તિહેતુનિરૂપણં નામ સપ્તચત્વારિંશોઽધ્યાયઃ