સ્કંદ પુરાણ · અધ્યાય 3.42

॥ શ્રીસૂત ઉવાચ ॥ ॥
અથાતઃ સર્વતીર્થાનાં વૈભવં પ્રવદામ્યહમ્ ॥
સેતુમધ્યનિવિષ્ટાનામનુક્તાનાં મુનીશ્વરાઃ

અસ્તિ તીર્થં મહાપુણ્યં નામ્ના તુ ઋણમોચનમ્ ॥
ઋણાનિ ત્રીણિ નશ્યંતિ નરાણામત્ર મજ્જનાત્ ॥

દ્વિજસ્ય જાયમાનસ્ય ઋણાનિ ત્રીણિ સંતિ હિ ॥
ઋષીણાં દેવતાનાં ચ પિતૄણાં ચ દ્વિજોત્તમાઃ

બ્રહ્મચર્યાનનુષ્ઠાનાદૃષીણામૃણવાન્ભવેત્ ॥
યજ્ઞાદીનામકરણાદ્દેવાનાં ચ ઋણી ભવેત્

પુત્રાનુત્પાદનાચ્ચૈવ પિતૃણામૃણવાન્ભવેત્ ॥
વિનાપિ બ્રહ્મચર્યેણ વિના યાગં વિના સુતમ્

ઋણમોક્ષાભિધે તીર્થે સ્નાનમાત્રેણ માનવાઃ ॥
ઋષિદેવપિતૄણાં તુ ઋણેભ્યો મુક્તિમાપ્નુયુઃ

બ્રહ્મચર્યેણ યજ્ઞેન તથા પુત્રોદ્ભવેન ચ ॥
નૈવ તુષ્યન્તિ ઋષયો દેવાઃ પિતૃગણાસ્તથા

ઋણમોક્ષે યથા સ્નાનાદતુલાં તુષ્ટિમાપ્નુયુઃ ॥
કિં ચાત્ર મજ્જનાત્તીર્થે દરિદ્રા અધમર્ણિનઃ

મુક્તા ઋણેભ્યઃ સર્વેભ્યો ધનિનઃ સ્યુર્ન સંશયઃ ॥
યદત્ર મજ્જનાત્પુંસામૃણમુક્તિઃ પ્રજાયતે

તસ્માદુક્તમિદં તીર્થમૃણમોચનસંજ્ઞયા ॥
અતોઽત્ર ઋણિભિઃ સર્વૈઃ સ્નાતવ્યં તદ્વિમુક્તયે

એતત્તીર્થસમં તીર્થં ન ભૂતં ન ભવિષ્યતિ ॥
પાંડવૈઃ કૃતમપ્યત્ર તીર્થમસ્ત્યપરં મહત્

યત્રેષ્ટં ધર્મપુત્રાદ્યૈઃ પાંડવૈઃ પંચભિઃ પુરા ॥
તદેતત્તીર્થમુદ્દિશ્ય ભુક્તિમુક્તિ ફલપ્રદમ્

દશકોટિસહસ્રાણિ તીર્થાન્યનુત્તમાનિ હિ ॥
પંચપાંડવતીર્થેસ્મિન્સાન્નિધ્યં કુર્વતે સદા

આદિત્પા વસવો રુદ્રાઃ સાધ્યાશ્ચ સમરુદ્ગણાઃ ॥
પાંડવાનાં મહાતીર્થે નિત્યં સન્નિહિતાસ્તથા

અત્રાભિષેકં યઃ કુર્યાત્પિતૃદેવાંશ્ચ તર્પયેત્ ॥
સર્વપાપવિનિર્મુક્તો બ્રહ્મ લોકે સ પૂજ્યતે

અપ્યેકં ભોજયેદ્વિપ્રમેતત્તીર્થતટેઽમલે ॥
તેનાસૌ કર્મણા ત્વત્ર પરત્રાપિ ચ મોદતે

બ્રાહ્મણઃ ક્ષત્રિયો વૈશ્યઃ શૂદ્રો વાપ્યન્ય એવ વા ॥
અસ્મિંસ્તીર્થવરે સ્નાત્વા વિયોનિં ન પ્રયાતિ વૈ

પાંડવાનાં મહાતીર્થે પુણ્યયોગેષુ યો નરઃ ॥
સ્નાયાત્સ મનુજ શ્રેષ્ઠો નરકં નૈવ પશ્યતિ

પાંડવાનાં મહાતીર્થં સાયં પ્રાતશ્ચ યઃ સ્મરેત્॥
સ સ્નાતઃ સર્વતીર્થેષુ ગંગાદિષુ ન સંશયઃ

ઇંદ્રાદિદેવતા ભિશ્ચ યત્રેષ્ટં દૈત્યશાંતયે ॥
તદન્યદ્દેવતીર્થાખ્યં વિદ્યતે ગંધમાદને

દેવતીર્થે નરઃ સ્નાત્વા સર્વપાપવિમોચિતઃ ॥
પ્રાપ્નુયાદક્ષયાઁલ્લોકાન્સર્વ કામસમન્વિતાન્

જન્મપ્રભૃતિ યત્પાપં સ્ત્રિયા વા પુરુષેણ વા ॥
કૃતં તદ્દેવકુંડેસ્મિન્સ્નાનાત્સદ્યો વિનશ્યતિ

યથા સુરાણાં સર્વેષા માદિર્વૈ મધુસૂદનઃ ॥
તથાદિઃ સર્વતીર્થાનાં દેવકુંડમનુત્તમમ્

યસ્તુ વર્ષશતં પૂર્ણમગ્નિહોત્રમુપાસતે ॥
યસ્ત્વેકો દેવકુંડેસ્મિન્કદાચિત્સ્નાન માચરેત્

સમમેવ તયોઃ પુણ્યં નાત્ર સંદેહકારણમ્ ॥
દુર્લભં દેવતીર્થેસ્મિન્દાનં વાસશ્ચ દુર્લભઃ

દેવતીર્થાભિગમનં સ્નાનં ચાપ્ય તિદુર્લભમ્॥
દેવતીર્થં સમાસાદ્ય દેવર્ષિપિતૃસેવિતમ્

અશ્વમેધમવાપ્નોતિ વિષ્ણુલોકં ચ ગચ્છતિ ॥
દ્વિદિનં ત્રિદિનં ચાપિ પંચ વાથ ષડેવ વા

ઉષિત્વા દેવકુંડસ્થતીરે નરકનાશને ॥
ન માતૃયોનિમાપ્નોતિ સિદ્ધિં ચાપ્નોત્યનુત્તમામ્

ત્રિરાત્રસ્નાનતો હ્યત્ર વાજપેયફલં ભવેત્ ॥
દેવતીર્થસ્મૃતેઃ સદ્યઃ પાપેભ્યો મુચ્યતે નરઃ

અર્ચયિત્વા પિતૄન્દેવાનેતત્તીર્થતટે નરઃ ॥
સર્વકામસમૃદ્ધિઃ સ્યાત્સર્વયજ્ઞફલં લભેત્

એતત્તીર્થસમં પુણ્યં ન ભૂતં ન ભવિષ્યતિ ॥
તસ્માદવશ્યં સ્નાતવ્યં દેવતીર્થે મુમુક્ષુભિઃ

ઐહિકામુષ્મિકફલપ્રાપ્તિકામૈશ્ચ માનવૈઃ ॥
દેવતીર્થસ્ય માહાત્મ્યં સંક્ષિપ્ય કથિતં દ્વિજાઃ

વિસ્તરેણાસ્ય માહાત્મ્યં મયા વક્તું ન પાર્ય્યતે ॥
સુગ્રીવતીર્થં વક્ષ્યામિ રામસેતૌ વિમુક્તિદે

અત્ર સ્નાત્વા નરો ભક્ત્યા સૂર્યલોકં સમશ્નુતે ॥
સુગ્રીવતીર્થે સ્નાનેન હયમેધફલં ભવેત્

બ્રહ્મહત્યાદિ પાપાનાં નિષ્કૃતિશ્ચાપિ જાયતે ॥
સુગ્રીવતીર્થગમનાદ્ગોસહસ્રફલં લભેત્

સ્મરણાત્તસ્ય વેદાનાં પારાયણફલં લભેત્ ॥
દિનોપવાસમાત્રેણ તસ્ય તીર્થસ્ય તીરતઃ.

મહાપાત કનાશઃ સ્યાત્પ્રાયશ્ચિત્તં વિના દ્વિજાઃ ॥
તત્રાભિષેકં કુર્વાણઃ પિતૃદેવાંશ્ચ તર્પયેત્

આપ્તોર્યામસ્ય યજ્ઞસ્ય ફલમષ્ટગુણં ભવેત્ ॥
સુગ્રીવતીર્થસ્નાનેન નરમેધફલં લભેત

સુગ્રીવતીર્થસ્નાનેન નરો જાતિસ્મરો ભવેત્ ॥
સુગ્રીવતીર્થં ભો વિપ્રાઃ પ્રયાતાભીષ્ટસિદ્ધયે

સુગ્રીવતીર્થમા હાત્મ્યમેવં વઃ કથિતં દ્વિજાઃ ॥।
વૈભવં નલતીર્થસ્ય ત્વિદાનીં પ્રબ્રવીમિ વઃ

।
નલતીર્થે નરઃ સ્નાનાત્સ્વર્ગલોકં સમશ્નુતે॥
નલતીર્થે સકૃત્સનાનાત્સર્વપાપાવિમોચિતઃ

અગ્નિષ્ટોમાતિરાત્રાદિફલમાપ્નોત્યનુત્તમમ્॥
ત્રિરાત્રમુષિતસ્તસ્મિંસ્તર્પયન્પિતૃદેવતાઃ

સૂર્યવદ્ભાસતે વિપ્રા વાજિમેધફલં લભેત્ ॥
નીલતીર્થં પ્રવક્ષ્યામિ મહાપાતકનાશનમ્

અગ્નિપુત્રેણ નીલેન કૃતં સેતૌ વિમુક્તિદમ્ ॥
નીલતીર્થે નરઃ સ્નાનાત્સર્વપાપવિમોચિતઃ

બહુવર્ણ્યસ્ય યાગસ્ય ફલં શતગુણં લભેત્ ॥
નીલતીર્થે નરઃ સ્નાત્વા સર્વા ભીષ્ટપ્રદાયિનિ

અગ્નિલોકમવાપ્નોતિ સર્વકામસમૃદ્ધિમાન્ ॥
ગવાક્ષેણ કૃતં તીર્થં ગંધમાદનપર્વતે

વિદ્યતે સ્નાનમાત્રેણ નરકં નૈવ યાતિ સઃ ॥
અગદેન કૃતં તીર્થમસ્તિ સેતૌ વિમુક્તિદે

અત્ર સ્નાનેન મનુજો દેવેંદ્રત્વં સમશ્નુતે ॥।
ગજેન ગવયેનાત્ર શરભેણ મહૌજસા

કુમુદેન હરેણાપિ પનસેન બલીયસા ॥
કૃતાનિ યાનિ તીર્થાનિ તથાઽન્યૈઃ સર્વવાનરૈઃ

।
રામસેતૌ મહાપુણ્યે ગન્ધમાદનપર્વતે ॥
તેષુ તીર્થેષુ યઃ સ્નાતિ સોઽમૃતત્વં સમશ્નુતે

વિભીષણકૃતં તીર્થમસ્તિ પાપવિમોચનમ્ ॥
મહાદુઃખપ્રશમનં મહારોગનિબર્હણમ્

મહાપાતકસંઘાનામનલોપમમુત્તમમ્ ॥
કુંભીપાકાદિનરકક્લેશનાશનકારણમ્

દુઃસ્વપ્ર નાશનં ધન્યં મહાદારિદ્ર્યબાધનમ્॥
તત્ર યો મનુજઃ સ્નાયાત્તસ્ય નાસ્તીહ પાતકમ્

સ વૈકુંઠમવાપ્નોતિ પુનરાવૃત્તિવર્જિતમ્ ॥
વિભીષણસ્ય સચિવૈઃ કૃતં તીર્થચતુષ્ટયમ્

તત્ર સ્નાનેન મનુજઃ સર્વપાપૈઃ પ્રમુચ્યતે ॥
સરયૂશ્ચ નદી વિપ્રા ગંધમાદનપર્વતે

રામનાથં મહાદેવં સેવિતું વર્તતે સદા ॥
તત્ર સ્નાત્વા નરાઃ સર્વે સર્વપાતકવર્જિતાઃ

સર્વયજ્ઞતપસ્તીર્થસેવાફલમવાપ્નુયુઃ ॥
દશકોટિસહસ્રાણિ તીર્થાનિ દ્વિજસત્તમાઃ

વસંત્યસ્મિન્મહાપુણ્યે ગન્ધમાદનપર્વતે ॥
ગંગાદ્યાઃ સરિતઃ સર્વાસ્તથા વૈ સપ્તસાગરાઃ

ઋષ્યાશ્રમાણિ પુણ્યાનિ તથા પુણ્યવનાનિ ચ ॥
અનુત્તમાનિ ક્ષેત્રાણિ હીરશંકરયોસ્તથા

સાન્નિધ્યં કુર્વતે નિત્યં ગન્ધમાદનપર્વતે ॥
ઉપવીતાંતરં તીર્થં પ્રોક્તવાંશ્ચતુરાનનઃ

ત્રયસ્ત્રિંશત્કોટ્યોઽત્ર દેવાઃ પિતૃગણૈઃ સહ ॥
સર્વૈશ્ચ મુનિભિઃ સાર્દ્ધં યક્ષૈઃ સિદ્ધૈશ્ચ કિન્નરૈઃ ॥
વસંતિ સેતૌ દેવસ્ય રામચ ન્દ્રસ્ય ચાજ્ઞયા

॥ શ્રીસૂત ઉવાચ ॥ ॥
એવમુક્તં દ્વિજશ્રેષ્ઠા તીર્થાનાં વૈભવં મયા

ઇદં પઠન્વા શૃણ્વન્વા દુઃખસંઘાદ્વિમુચ્યતે ॥
કૈવલ્યં ચ સમાપ્નોતિ પુનરાવૃત્તિવર્જિતમ્

ઇતિ શ્રીસ્કાન્દે મહાપુરાણ એકાશીતિસાહસ્ર્યાં સંહિતાયાં તૃતીયે બ્રહ્મખણ્ડે સેતુમાહાત્મ્યે સકલતીર્થપ્રશંસાયામૃણમોચનાદિતીર્થમાહાત્મ્યવર્ણનં નામ દ્વિચત્વારિંશોઽધ્યાયઃ