સ્કંદ પુરાણ · અધ્યાય 3.40

॥ નારદ ઉવાચ ॥ ॥
જ્ઞાતિભેદે તુ સંજાતે તસ્મિન્મોહેરકે પુરે ॥
ત્રૈવિદ્યૈઃ કિં કૃતં બ્રહ્મંસ્તન્મમાચક્ષ્વ પૃચ્છતઃ

। ॥
॥ બ્રહ્મોવાચ ॥ ॥
સ્વસ્થાને વાડવાઃ સર્વે હર્ષનિર્ભરમાનસાઃ ॥
અગ્નિહોત્રપરા કેઽપિ કેઽપિ યજ્ઞપરાયણાઃ

કેઽપિ ચાગ્નિસમાધાનાઃ કેઽપિ સ્માર્તા નિરંતરમ્ ॥
પુરાણન્યાયવેત્તારો વેદવેદાંગવાદિનઃ

સુખેન સ્વાન્સદાચારાન્કુર્વન્તો બ્રહ્મવાદિનઃ ॥
એવં ધર્મસમાચારાન્કુર્વતાં કુશલાત્મનામ્

સ્થાનાચારાન્કુલાચારાનધિદેવ્યાશ્ચ ભાષિતાન્ ॥
ધર્મશાસ્ત્રસ્થિતં સર્વં કાજેશૈરુદિતં ચ યત્

પરંપરાગતં ધર્મ મૂચુસ્તે વાડવોત્તમાઃ

॥ બ્રાહ્મણા ઊચુઃ ॥ ॥
ઉપાસ્તે યશ્ચ લિખિતં રક્તપાદૈસ્તુ વાડવાઃ ॥
જ્ઞાતિશ્રેષ્ઠઃ સ વિજ્ઞેયો વલિર્દેયસ્તતઃ પરમ્

રક્તચંદનં પ્રસાધ્યાથ પ્રસિદ્ધં સ્વકુલં તથા ॥
કુંકુમારક્તપાદૈસ્તૈર્ગંધપુષ્પાદિચર્ચિતૈઃ

સંભૂય લિખિતં તચ્ચ રક્તપાદં તદુચ્યતે ॥
રામસ્ય લેખ્યં તે સર્વે પૂજયંતુ સમાહિતાઃ

રામસ્ય કરમુદ્રાં ચ પૂજયંતુ દ્વિજાઃ સદા ॥
યેષાં દોષાઃ સદાચારે વ્યભિચારાદયો યદિ ॥

તેષાં દણ્ડો વિધેયસ્તુ ય ઉક્તો વિધિવદ્વિજૈઃ ॥
ચિહ્નં ન રામમુદ્રાયા યાવદ્દંડં દદાતિ ન

વિના દણ્ડપ્રદાનેન મુદ્રાચિહ્નં ન ધાર્યતે ॥
મુદ્રાહસ્તાશ્ચ વિજ્ઞેયા વાડવા નૃપસત્તમ

પુત્રે જાતે પિતા દદ્દ્યાચ્છ્રીમાત્રે તુ બલિં સદા ॥
પલાનિ વિંશતિઃ સર્પ્પિર્ગુડઃ પંચપ લાનિ ચ

કુંકુમાદિભિરભ્યર્ચ્ય જાતમાત્રઃ સુતસ્તદા ॥
ષષ્ઠે ચ દિવસે રાજન્ષષ્ઠીં પૂજયતે સદા

દદ્યાત્તત્ર બલિં સાજ્યં કુર્યાદ્ધિ બલિપંચકમ્ ॥
પંચપ્રસ્થાન્બલીન્દદ્યાત્સવસ્ત્રાઞ્છ્રીફલૈર્યુતાન્

કુંકુમાદિભિરભ્યર્ચ્ય શ્રીમાત્રે ભક્તિપૂર્વકમ્ ॥
વિતશાઠ્યં ન કુર્વીત કુલે સંતતિવૃદ્ધયે

તદ્ધિ ચાર્પયતા દ્રવ્યં વૃદ્ધૌ યદ્ધ્રીણિતં પુનઃ ॥
જન્મનો નંતરં કાર્યં જાતકર્મ યથાવિધિ

વિપ્રાનુકીર્તિતા યાશ્ચ વૃત્તિઃ સાપિ વિભજ્યતે ॥
પ્રથમા લભ્યમાના ચ વૃત્તિર્વૈ યાવતી પુનઃ

તસ્યા વૃત્તેરર્દ્ધભાગો ગોત્રદેવ્યૈ તુ કલ્પ્યતામ્ ॥
દ્વિગુણં વણિજા ચૈવ પુત્રં જાતે ભવેદિતિ

માંડલીયાશ્ચ યે શૂદ્રાસ્તેષામર્કકરં ત્વિદમ્ ॥
અડાલજાનાં ત્રિગુણં ગોભુજાનાં ચતુર્ગુણમ્

ઇત્યેતત્કથિતં સર્વમન્યચ્ચ શૂદ્રજાતિષુ ॥
યસ્ય દોષસ્તુ હત્યાયાઃ સમુદ્ભૂતો વિધેર્વશાત્

દણ્ડસ્તુ વિધિવત્તસ્ય કર્ત્તવ્યો વેદશાસ્ત્રિભિઃ ॥
અન્યાયો ન્યાયવાદી સ્યાન્નિર્દ્દોષે દોષદાયકઃ

પંક્તિભેદસ્ય કર્તા ચ ગોસહસ્રવધઃ સ્મૃતઃ ॥
વૃત્તિભાગવિભજનં તથા ન્યાયવિચારણમ્ ॥
શ્રીરામદૂતકસ્યાગ્રે કર્ત્તવ્યમિતિ નિશ્ચયઃ

તસ્ય પૂજાં પ્રકુર્વીત તદા કાલેઽથવા સદા॥
તૈલેન લેપયેત્તસ્ય દેહે વૈ વિઘ્નશાંતયે

ધૂપં દીપં ફલં દદ્યાત્પુષ્પૈર્નાનાવિધૈઃ કિલ ॥
પૂજિતો હનુમાનેવ દદાતિ તસ્ય વાંછિતમ્

પ્રતિપુત્રં તુ તસ્યાગ્રે કુર્યાન્નાન્યત્ર કુત્રચિત્ ॥
શ્રીમાતાબકુલસ્વામિભાગધેયં તુ પૂર્વતઃ

પશ્ચાત્પ્રતિગ્રહં વિપ્રૈઃ કર્ત્તવ્યમિતિ નિશ્ચિતમ્ ॥
સમાગમેષુ વિપ્રાણાં ન્યાયાન્યાયવિનિર્ણયે ॥

નિર્ણયં હૃદયે ધૃત્વા તત્રસ્થં શ્રાવયેદ્દ્વિજાન્ ॥
કેવલં ધર્મબુદ્ધ્યા ચ પક્ષપાતં વિવર્જયેત્

સર્વેષાં સંમતં કાર્યં તદ્ધ્યવિકૃતમેવ ચ ॥
આકારિતસ્તતો વિપ્રઃ સભાયાં ભયમેતિ ચેત્

ન તસ્ય વાક્યં શ્રોતવ્યં નિર્ણીતાર્થનિવારણે ॥
યસ્ય વર્જસ્તુ ક્રિયતે મિલિત્વા સર્વ વાડવૈઃ

ખાનપાનાદિકં સર્વં કાર્યં તેન વિવર્જયેત્ ॥
તસ્ય કન્યા ન દાતવ્યા તત્સંસર્ગી ચ તાદૃશઃ

તતો દંડં પ્રકુર્વીત સર્વૈરેવ દ્વિજોત્તમૈઃ ॥
ભોજનં કન્યકાદાનમિતિ દાશરથેર્મતમ્

યત્કિંચિત્કુરુતે પાપં લબ્ધું સ્થલમથાપિ વા ॥
શુષ્કાર્દ્રં વસતે ચાન્ને તસ્માદન્નં પરિ ત્યજેત્

કુર્વંસ્તત્પાપભાગી સ્યાત્તસ્ય દંડો યથાવિધિ ॥
ન્યાયં ન પશ્યતે યસ્તુ શક્તૌ સત્યાં સદા યતઃ

પાપભાગી સ વિજ્ઞેય ઇતિ સત્યં ન સંશયઃ ॥
ઉત્કોચં યસ્તુ ગૃહ્ણાતિ પાપિનાં દુષ્ટકર્મિણામ્ ॥
સકલં ચ ભવેત્તસ્ય પાપં નૈવાત્ર સશયઃ

તસ્યાન્નં ગૃહ્યતે નૈવ કન્યાપિ ન કદાચન ॥
હિતમાચરતે યસ્તુ પુત્રાણામપિ વૈ નરઃ

સ એતાન્નિયમાન્સર્વાન્પાલયેન્નાત્ર સંશયઃ ॥
એવં પત્રં લિખિત્વા તુ વાડવાસ્તે પ્રહ ર્ષિતાઃ

પ્રાપ્તે કલિયુગે ઘોરે યથા પાપં ન કુર્વતે ॥
ઇતિ જ્ઞાત્વા તુ સર્વે તે ન્યાયધર્મં પ્રચક્રિરે

॥ વ્યાસ ઉવાચ ॥ ॥
કલૌ પ્રાપ્તે દ્વિજાઃ સર્વે સ્થાનભ્રષ્ટા યતસ્તતઃ॥
પક્ષમુત્કલં ગ્રહીષ્યંતિ તથા સ્યુઃ પક્ષપાતિનઃ

ભોક્ષ્યંતે મ્લેચ્છકગ્રામાન્કોલાવિધ્વંસિભિઃ કિલ ॥
વેદભ્રષ્ટાશ્ચ તે વિપ્રા ભવિષ્યંતિ કલૌ યુગે

॥ યુધિષ્ઠિર ઉવાચ॥ ॥
દેશેદેશે ગમિષ્યંતિ તે વિપ્રા વણિજસ્તથા॥
કથં વૈ જ્ઞાયતે સર્વૈ કેન ચિહ્નેન મારિષ।

યસ્મિન્ગોત્રે સમુત્પન્ના વાડવા યે મહાબલાઃ

વ્યાસ ઉવાચ॥।
જ્ઞાયતે ગોત્રસંજ્ઞાઽથ કેચિચ્ચૈવ પરાક્રમૈઃ ॥
યસ્યયસ્ય ચ યત્કર્મ તસ્ય તસ્યાવટંકકઃ

અવટંકૈર્હિ જ્ઞાયંતે નાન્યથા જ્ઞાયતે ક્વચિત્॥
ગોત્રૈશ્ચ પ્રવરૈશ્ચૈવ અવટંકૈર્નૃપાત્મજ

જ્ઞાયંતે હિ દ્વિજા રાજન્મોઢ બ્રાહ્મણસત્તમાઃ

॥ યુધિષ્ઠિર ઉવાચ ॥ ॥
ગોત્રૈશ્ચ પ્રવરૈશ્ચૈવ શ્રુતા એતે તવાનનાત્ ॥
કાં વા શાખામધીયાનાસ્તન્મે બ્રૂહિ પિતામહ

॥
॥ વ્યાસ ઉવાચ ॥ ॥
જ્ઞાયંતે યત્રયત્રસ્થા માધ્યંદિનીયા મહાબલાઃ ॥
કૌથમીં ચ સમાશ્રિત્ય કેચિદ્વિપ્રા ગુણાન્વિતાઃ

ઋગથર્વણજા શાખા નષ્ટા સા ચ મહામતે॥
એવં વૈ વર્તમાનાસ્તે વાડવા ધર્મસંભવાઃ

ધર્મારણ્યે મહાભાગાઃ પુત્રપૌત્રાન્વિતાઽભવન્ ॥
શૂદ્રાઃ સર્વે મહાભાગાઃ પુત્રપૌત્ર સમાવૃતાઃ

ધર્મારણ્યે મહાતીર્થે સર્વે તે દ્વિજસેવકાઃ ॥
અભવન્રામભક્તાશ્ચ રામાજ્ઞાં પાલયંતિ ચ

આજ્ઞામત્યાઽઽદરેણેહ હનૂમંતશ્ચ વીર્યવાન્ ॥
પાલયેત્સોઽપિ ચેદાનીં સુપ્રાપ્તે વૈ કલૌ યુગે ॥ ૫૧ ।
અદૃષ્ટરૂપી હનુમાંસ્તત્ર ભ્રમતિ નિત્યશઃ॥
ત્રૈવિદ્યા વાડવા યત્ર ચાતુર્વિદ્યાસ્તથૈવ ચ

સભાયામુપવિષ્ટા યેઽન્યાયાત્પાપં પ્રકુર્વતે ॥
જયો હિ ન્યાયકર્તૄણામજયોઽન્યાયકારિણામ્

સાપરાધે યસ્તુ પુત્રે તાતે ભ્રાતરિ ચાપિ વા ॥
પક્ષપાતં પ્રકુર્વીત તસ્ય કુપ્યતિ વાયુજઃ

કુપિતો હનુમાનેષ ધનનાશં કરોતિ વૈ॥
પુત્રનાશં કરોત્યેવ ધામનાશં તથૈવ ચ

સેવાર્થં નિર્મિતઃ શૂદ્રો ન વિપ્રાન્પરિષેવતે ॥
વૃત્તિં વા ન દદાત્યેવ હનુમાંસ્તસ્ય કુપ્યતિ

અર્થનાશં પુત્રનાશં સ્થાનનાશં મહા ભયમ્ ॥
કુરુતે વાયુપુત્રો હિ રામવાક્યમનુસ્મરન્

યત્ર કુત્ર સ્થિતા વિપ્રાઃ શૂદ્રા વા નૃપસત્તમ ॥
ન નિર્દ્ધના ભવેયુસ્તે પ્રસાદાદ્રાઘવસ્ય ચ

યો મૂઢશ્ચાપ્યધર્માત્મા પાપપાષંડમાશ્રિતઃ ।
નિજાન્વિપ્રાન્પરિત્યજ્ય પરજ્ઞાતીંશ્ચ મન્યતે

તસ્ય પૂર્વકૃતં પુણ્યં ભસ્મીભવતિ નાન્યથા ॥
અન્યેષાં દીયતે દાનં સ્વલ્પં વા યદિ વા બહુ

યથા ભવતિ વૈ પૂર્વં બ્રહ્મવિષ્ણુશિવૈઃ કૃતમ્ ॥
તસ્ય દેવા ન ગૃહ્ણંતિ હૃવ્યં કવ્યં ચ પૂર્વજાઃ

વંચયિત્વા નિજાન્વિપ્રાનન્યેભ્યઃ પ્રદદેત્તુ યઃ ॥
તસ્ય જન્માર્જિતં પુણ્યં ભસ્મીભવતિ તત્ક્ષણાત્

બ્રહ્મવિષ્ણુશિવૈશ્ચૈવ પૂજિતા યે દ્વિજોત્તમાઃ॥ તે
ષાં યે વિમુખાઃ શૂદ્રા રૌરવે નિવસંતિ તે

યો લૌલ્યાચ્ચ કુલાચારં ગોત્રાચારં પ્રલોપયેત્॥
સ્વાચારં યો ન કુર્વીત કદાચિદ્વૈ વિમોહિતઃ

સર્વનાશો ભવેત્તસ્ય ભસ્મીભવતિ તત્ક્ષણાત્ ॥
તસ્માત્સર્વઃ કુલાચારઃ સ્થાનાચારસ્તથૈવ ચ

ગોત્રાચારઃ પાલનીયો યથાવિત્તાનુસારતઃ ॥
એવં તે કથિતં રાજન્ધર્મારણ્યં પુરાતનમ્

સ્થાપિતં દેવદેવૈશ્ચ બ્રહ્મવિષ્ણુશિવાદિભિઃ ॥
ધર્મારણ્યં કૃતયુગે ત્રેતાયાં સત્યમંદિરમ્॥
દ્વાપરે વેદભવનં કાલૌ મોહેરકં સ્મૃતમ્ ॥ ૬૭ । । !
બ્રહ્મોવાચ ॥ ॥
ય ઇદં શૃણુયાત્પુત્ર શ્રદ્ધયા પરયા યુતઃ॥
ધર્મારણ્યસ્ય માહાત્મ્યં સર્વકિલ્બિષનાશનમ્

મનોવાક્કાયજનિતં પાતકં ત્રિવિધં ચ યત્॥
તત્સર્વં નાશમાયાતિ શ્રવણાત્કીર્તનાત્સુકૃત્

ધન્યં યશસ્યમાયુષ્યં સુખસંતાનદાયકમ્॥
માહાત્મ્યં શૃણુયાદ્વત્સ સર્વસૌખ્યાપ્તયે નરઃ

સર્વતીર્થેષુ યત્પુણ્યં સર્વક્ષેત્રેષુ યત્ફલમ્॥
તત્ફલં સમવાપ્નોતિ ધર્મારણ્યસ્ય સેવનાત્

॥ નારદ ઉવાચ ॥ ॥
ધર્મારણ્યસ્ય માહાત્મ્યં યચ્છ્રુતં ત્વન્મુખાંબુજાત્ ॥
ધર્મવાપ્યાં યત્ર ધર્મ્મસ્તપસ્તેપે સુદુષ્કુરમ્

તસ્ય ક્ષેત્રસ્ય મહિમા મયા ત્વત્તોઽવધારિતઃ ॥
સ્વસ્તિ તેઽસ્તુ ગમિષ્યામિ ધર્મારણ્યદિદૃક્ષયા

તત્ર વાક્યજલૌઘેન પાવિતોઽહં ચતુર્મુખ ॥ ૭૪ । ।
વ્યાસ ઉવાચ ॥ ॥
ઇદમાખ્યાનકં સર્વં કથિતં પાંડુનંદન ॥
યચ્છ્રુત્વા ગોસહસ્રસ્ય ફલં પ્રાપ્નોતિ માનવઃ ॥

અપુત્રો લભતે પુત્રાન્નિર્દ્ધનો ધનવાન્ભવેત્ ॥
રોગી રોગાત્પ્રમુચ્યેત બદ્ધો મુચ્યેત બંધનાત્

વિદ્યાર્થી લભતે વિદ્યામુત્તમાં કર્મસાધનામ્ ॥
તીર્થયાત્રાફલં તસ્ય કોટિકન્યાફલં લભેત્

યઃ શ્રૃણોતિ નરો ભક્ત્યા નારી વાથ નરોત્તમ ॥
નિરયં નૈવ પશ્યંતિ એકોત્તરશતૈઃ સહ

શુભે દેશે નિવેશ્યાથ ક્ષૌમવસ્ત્રાદિભિસ્તથા ॥
પુરાણપુસ્તકં રાજન્પ્રયતઃ શિષ્ટસંમતઃ

અર્ચયેચ્ચ યથા ન્યાયં ગંધમાલ્યૈઃ પૃથક્પૃથક્ ॥
સમાપ્તૌ નૃપ ગ્રંથસ્ય વાચકસ્યાનુપૂજનમ્

દાનાદિભિર્યથાન્યાયં સંપૂર્ણફલહેતવે ॥
મુદ્રિકાં કુંડલે ચૈવ બ્રહ્મસૂત્રં હિરણ્મયમ્

વસ્ત્રાણિ ચ વિચિત્રાણિ ગંધમાલ્યાનુલેપનૈઃ ॥
દેવવત્પૂજનં કૃત્વા ગાં ચ દદ્યાત્પયસ્વિનીમ્

એવં વિધાનતઃ શ્રુત્વા ધર્મારણ્યકથાનકમ્॥
ધર્મારણ્યનિવાસસ્ય ફલમાપ્નોત્યસંશયમ્

ઇતિ શ્રીસ્કાંદે મહાપુરાણ એકાશીતિસાહસ્ર્યાં સંહિતાયાં તૃતીયે બ્રહ્મખણ્ડે પૂર્વભાગે ધર્મારણ્યમાહાત્મ્યે ધર્મારણ્યનિવાસિવ્યવસ્થાવર્ણનપૂર્વક ધર્મારણ્યપુરાણશ્રવણમાહાત્મ્યવર્ણનંનામ ચત્વારિંશોઽધ્યાયઃ