સ્કંદ પુરાણ · શ્લોક 3.37-2

॥ શ્રીસૂત ઉવાચ ॥ ॥
ભોભોસ્તપોધનાઃ સર્વે નૈમિષારણ્યવાસિનઃ ॥
યાવદ્રામધનુષ્કોટિચક્રતીર્થમુખાનિ વઃ

ચતુર્વિંશતિતીર્થાનિ કથિતાનિ મયાધુના ॥
ઇતોઽન્યદદ્ભુતં યૂયં કિં ભૂયઃ શ્રોતુમિચ્છથ

॥ મુનય ઊચુઃ ॥ ॥
ક્ષીરકુંડસ્ય માહાત્મ્યં શ્રોતુમિચ્છામહે મુને ॥
યત્સમીપે ત્વયા ચક્રતીર્થમિત્યુદિતં પુરા

ક્ષીરકુંડં ચ તત્કુત્ર કીદૃશં તસ્ય વૈભવમ્ ॥
ક્ષીરકુણ્ડમિતિ ખ્યાતિઃ કથં વાસ્ય સમાગતા

એતન્નઃ શ્રદ્દધાનાનાં વિસ્તરાદ્વક્તુમર્હસિ ॥
॥ શ્રીસૂત ઉવાચ ॥ ॥
બ્રવીમિ મુનયઃ સર્વે શૃણુધ્વં સુસમાહિતાઃ

દેવીપુરાન્મહાપુણ્યાત્પ્રતીચ્યાં દિશ્યદૂરતઃ ॥
ફુલ્લગ્રામમિતિ ખ્યાતં સ્થાનમસ્તિ મહત્તરમ્

યત આરભ્ય રામેણ સેતુબન્ધો મહાર્ણવે ॥
તદ્ધિ પુણ્યતમં ક્ષેત્રં ફુલ્લગ્રામાભિધં પુરમ્

ક્ષીરકુણ્ડં તુ તત્રૈવ મહાપાતકનાશનમ્ ॥
દર્શનાત્સ્પર્શનાદ્ધ્યાનાત્કીર્તનાચ્ચાપિ મોક્ષદમ્

તસ્ય તીર્થસ્ય પુણ્યસ્ય ક્ષીરકુણ્ડમિતિ પ્રથામ્ ॥
ભવતાં સાદરં વક્ષ્યે શૃણુધ્વં શ્રદ્ધયા સહ

પુરા હિ મુદ્ગલોનામ મુનિર્વેદોક્તમાર્ગકૃત્ ॥
દક્ષિણાંબુનિધેસ્તીરે ફુલ્લગ્રામેતિપાવને

નારાયણપ્રીતિકરમ કરોદ્યજ્ઞમુત્તમમ્ ॥
તસ્ય વિષ્ણુઃ પ્રસન્નાત્મા યાગેન પરિતોષિતઃ

પ્રાદુર્બભૂવ પુરતો યજ્ઞવાટે દ્વિજોત્તમાઃ ॥
તં દૃષ્ટ્વા મુદ્ગલો વિષ્ણું લક્ષ્મીશોભિતવિગ્રહમ્

કાલમેઘતનું કાંત્યા પીતાંબરવિરાજિતમ્ ॥
વિનતાનંદનારૂઢં કૌસ્તુભાલંકૃતોરસમ્

શંખચક્રગદાપદ્મરાજદ્બાહુચતુ ષ્ટયમ્ ॥
ભક્ત્યા પરવશો દૃષ્ટ્વા પુલકાંકુરમંડિતઃ ॥
મુદ્ગલઃ પરિતુષ્ટાવ શબ્દૈઃ શ્રોત્રસુખાવહૈઃ

॥ મુદ્ગલ ઉવાચ ॥ ॥
પ્રથમં જગતઃ સ્રષ્ટ્રે પાલકાય તતઃ પરમ્

સંહર્ત્રે ચ તતઃ પશ્ચાન્નમો નારાયણાય તે ॥
નમઃ શફરરૂપાય કમઠાય ચિદાત્મને

નમો વરાહવપુષે નમઃ પંચાસ્યરૂપિણે ॥
વામનાય નમસ્તુભ્યં જમદગ્નિસુતાય તે

રાઘવાય નમસ્તુભ્યં બલભદ્રાય તે નમઃ ॥
કૃષ્ણાય કલ્કયે તુભ્યં નમો વિજ્ઞાનરૂપિણે

રક્ષ માં કરુણાસિંધો નારાયણ જગત્પતે ॥
નિર્લજ્જં કૃપણં ક્રૂરં પિશુનં દાંભિકં કૃશમ્

પરદારપરદ્રવ્યપરક્ષેત્રૈકલો લુપમ્ ॥
અસૂયાવિષ્ટમનસં માં રક્ષ કૃપયા હરે

ઇતિ સ્તુતો હરિઃ સાક્ષાન્મુદ્ગલેન દ્વિજોત્તમાઃ ॥
તમાહ મુદ્ગલમુનિં મેઘગંભીરયા ગિરા

શ્રીહરિરુવાચ ॥ ॥
પ્રીતોઽસ્મ્યનેન સ્તોત્રેણ મુદ્ગલ ક્રતુના ચ તે ॥
પ્રત્યક્ષેણ હવિર્ભોક્તુમહં તે ક્રતુમાગતઃ

ઇત્યુક્તો હરિણા તત્ર મુદ્ગલસ્તુષ્ટમાનસઃ ॥
ઉવાચાધોક્ષજં વિપ્રો ભક્ત્યા પરમયા યુતઃ

॥ મુદ્ગલ ઉવાચ ॥ ॥
કૃતાર્થોઽસ્મિ હૃષીકેશ પત્ની મે ધન્યતાં યયૌ ॥
અદ્ય મે સફલં જન્મ હ્યદ્ય મે સફલં તપઃ

અદય મે સફલો વંશો હ્યદ્ય મે સફલાઃ સુતાઃ ॥
આશ્રમઃ સફલોઽદ્યૈવ સર્વં સફલમદ્ય મે

યદ્ભવાન્યજ્ઞવાટં મે હવિર્ભોક્તુમિહાગતઃ ॥
યોગિનો યોગનિરતા હૃદયે મૃગયંતિ યમ્

તમદ્ય સાક્ષાત્ત્વાં પશ્યે સફ લોઽયં મમ ક્રતુઃ ॥
ઇતીરયિત્વા તં વિષ્ણુમર્ચયિત્વાઽઽસનાદિભિઃ

ચંદનૈઃ કુસુમૈરન્યૈર્દત્ત્વા ચાર્ઘ્યં સ વિષ્ણવે ॥
પ્રદદૌ વિષ્ણવે પ્રીત્યા પુરો ડાશાદિકં હવિઃ

સ્વયમેવ સમાદાય પાણિના લોકભાવનઃ ॥
હવિસ્તદ્બુભુજે વિષ્ણુર્મુદ્ગલેન સમર્પિતમ્

તસ્મિન્હવિષિ ભુક્તે તુ વિષ્ણુના પ્રભવિષ્ણુના ॥
સાગ્નયસ્ત્રિદશાઃ સર્વે તૃપ્તાઃ સમભવન્દ્વિજાઃ

ઋત્વિજો યજમાનશ્ચ તત્રત્યા બ્રાહ્મણાસ્તથા ॥
યત્કિંચિત્પ્રાણિલોકેઽ સ્મિંશ્ચરં વા યદિ વાઽચરમ્

સર્વમેવ જગત્તૃપ્તં ભુક્તે હવિષિ વિષ્ણુના ॥
તતો હરિઃ પ્રસન્નાત્મા મુદ્ગલં પ્રત્યભાષત

પ્રીતોઽહં વરદોઽસ્મ્યેષ વરં વરય સુવ્રત ॥
ઇત્યુક્તે કેશવેનાથ મહર્ષિસ્તમભાષત

॥ મુદ્ગલ ઉવાચ ॥ ॥
યત્ત્વયા મે હવિર્ભુક્તં યાગે પ્રત્યક્ષરૂપિણા ॥
અનેનૈવ કૃતાર્થોઽસ્મિ કિમસ્માદધિકં વરમ્

તથાપિ ભગવન્વિષ્ણો ત્વયિ મે નિશ્ચલા સદા ॥
ભક્તિર્નિષ્કપટા ભૂયાદિદં મે પ્રથમં વરમ્

માધવાહં પ્રતિદિનં સાયંપ્રાતરિહાગ્નયે ॥
ત્વદ્રૂપાય તવ પ્રીત્યૈ સુરભેઃ પયસા હરે

હોતુમિચ્છામિ વરદ તન્મે દેહિ વરાંતરમ્ ॥
પયસા નિત્યહોમો હિ દ્વિકાલં શ્રુતિચોદિતઃ

ન મે સુરભયઃ સંતિ તાપસસ્યાધનસ્ય ચ ॥
ઇત્યુક્તે મુદ્ગલેનાથ દેવો નારાયણો હરિઃ

આહૂય વિશ્વકર્માણં ત્વષ્ટારમમૃતાશિનમ્ ॥
એકં સરઃ કારયિત્વા શિલ્પિના તેન શોભનમ્

સ્ફટિકાદિ શિલાભેદૈસ્તેનાસૌ વિશ્વકર્મણા ॥
સમીચકાર ચ પુનસ્તત્પ્રાકારાદ્યલંકૃતમ્ ॥
તત આહૂય ભગવાન્સુરભિં વાક્યમબ્રવીત્

શ્રીહરિરુવાચ ॥
મુદ્ગલો મમ ભક્તોઽયં સુરભે પ્રત્યહં મુદા

મત્પ્રીત્યર્થં પયોહોમં કર્તુમિચ્છતિ સાંપ્રતમ્ ॥
મત્પ્રીત્યર્થમિતો દેવિ ત્વમતો મત્પ્રચોદિતા ॥

સાયંપ્રાતરિહાગત્ય પ્રત્યહં સુરભે શુભે ॥
પયસા ત્વત્પ્રસૂતેન સર એતત્પ્રપૂરય

તેનાસૌ પયસા નિત્યં સાયંપ્રાતશ્ચ હોષ્યતિ ॥
ઓમિત્યુક્ત્વાથ સુરભિરેવં નારયણેરિતા

અથ નારાયણો દેવો મુદ્ગલં પ્રત્યભાષત ॥
સુરભેઃ પયસા નિત્યમસ્મિન્સરસિ તિષ્ઠતા ॥

સાયંપ્રાતઃ પ્રતિદિનં મત્પ્રીત્યર્થમિહાગ્નયે ॥
જુહુધિ ત્વં મહાભાગ તેન પ્રીણામ્યહં તવ

મત્પ્રીત્યા તેઽખિલા સિદ્ધિર્ભવિષ્યતિ ચ મુદ્ગલ ॥
ઇદં ક્ષીરસરોનામ તીર્થં ખ્યાતં ભવિષ્યતિ

અસ્મિન્ક્ષીરસરસ્તીર્થે સ્નાતાનાં પંચપાતકમ્ ॥
અન્યાન્યપિ ચ પાપાનિ નાશં યાસ્યંતિ તત્ક્ષણાત્

મુદ્ગલ ત્વં ચ માં યાહિ દેહાંતે મુક્તબંધનઃ ॥
ઇત્યુક્ત્વા ભગવાન્વિષ્ણુસ્તં સમાલિંગ્ય મુદ્ગલમ્

નમસ્કૃતશ્ચ તેનાયં તત્રૈવાંતરધીયત ॥
મુદ્ગલોઽપિ ગતે વિષ્ણાવનેકશતવત્સરમ્

સુરભેઃ પયસા જુહ્વન્નગ્નયે હરિતુષ્ટયે ॥
ઉવાસ પ્રયતો નિત્યં ફુલ્લ ગ્રામે વિમુક્તિદે ॥
દેહાંતે મુક્તિમગમદ્વિષ્ણુસાયુજ્યરૂપિણીમ્

॥ શ્રીસૂત ઉવાચ ॥
એવમેતદ્દ્વિજવરા યુષ્માકં કથિતં મયા

યથા ક્ષીરસરો નામ તીર્થસ્યાસ્ય પુરાઽભવત્ ॥
ઇદં ક્ષીરસરઃ પુણ્યં સર્વલોકેષુ વિશ્રુતમ્

કાશ્યપસ્ય મુનેઃ પત્ની કદ્રૂર્યત્ર દ્વિજોત્તમાઃ ॥
સ્નાત્વા સ્વભર્તૃવાક્યેન નોદિતા નિયમાન્વિતા

છલેન મુમુચે સદ્યઃ સપત્નીજયદોષતઃ ॥
અતોઽત્ર તીર્થે યે સ્નાંતિ માનવાઃ શુદમાનસાઃ

તેષાં વિમુક્તબંધાનાં મુક્તાનાં પુણ્યકર્મિણામ્ ॥
કિં યાગૈઃ કિમુ વા વેદૈઃ કિં વા તીર્થનિષેવણૈઃ

જપૈર્વા નિયમૈર્વાપિ ક્ષીર કુંડવિલોકિનામ્ ॥
ક્ષીરકુંડસ્ય વાતેન સ્પૃષ્ટદેહો નરો દ્વિજાઃ

બ્રહ્મલોકમનુપ્રાપ્ય તત્રૈવ પરિમુચ્યતે ॥
નિમગ્નાઃ ક્ષીરકુંડેઽસ્મિન્નવમત્યાપિ ભાસ્કરિમ્

તસ્ય મૂર્દ્ધનિ તિષ્ઠેયુર્જ્વલતઃ પાવકોપમાઃ ॥
મગ્નાનાં ક્ષીરકુંડેસ્મિઞ્છીતા વૈતરણી નદી।

સર્વાણિ નરકાણ્યદ્ધા વ્યર્થાનિ ચ ભવંતિ હિ ॥
કામધેનુસમે તસ્મિન્ક્ષીરકુંડે સ્થિતેપ્યહો

યોન્યત્ર ભ્રમતે સ્નાતું સ નરો વિપ્રસત્તમાઃ ॥
ગોક્ષીરે વિદ્યમાનેઽપિ હ્યર્કક્ષીરાય ગચ્છતિ

સ્નાતાનાં ક્ષીરકુંડેઽસ્મિન્નાલભ્યં કિંચિદસ્તિ હિ ॥
કરપ્રાપ્તૈવ મુક્તિઃ સ્યાત્કિમન્યૈર્બહુભાષણૈઃ

બ્રવીમિ ભુજમુદ્ધત્ય સત્યંસત્યં બ્રવીમિ વઃ ॥
યઃ પઠેદિમમધ્યાયં શૃણુયાદ્વા સમાહિતઃ ॥
સ ક્ષીરકુંડસ્નાનસ્ય લભતે ફલમુત્તમમ્

ઇતિ શ્રીસ્કાંદે મહાપુરાણ એકાશીતિસાહસ્ર્યાં સંહિતાયાં તૃતીયે બ્રહ્મખણ્ડે સેતુમાહાત્મ્યે ક્ષીરકુંડપ્રશંસાયાં ક્ષીરકુંડસ્વરૂપકથનં નામ સપ્તત્રિંશોઽધ્યાયઃ