સ્કંદ પુરાણ · અધ્યાય 3.37

॥વ્યાસ ઉવાચ॥
તતસ્તે બ્રાહ્મણાઃ સર્વે પ્રત્યૂચુઃ પવનાત્મજમ્॥
અધુના સફલં જન્મ જીવિતં ચ સુજીવિતમ્

અદ્ય નો મોઢલોકાનાં ધન્યો ધર્મશ્ચ વૈ ગૃહાઃ॥
ધન્યા ચ સકલા પૃથ્વી યજ્ઞધર્મા હ્યનેકશઃ

નમઃ શ્રીરામ ભક્તાય અક્ષવિધ્વંસનાય ચ ॥
નમો રક્ષઃપુરીદાહકારિણે વજ્રધારિણે

જાનકીહૃદયત્રાણકારિણે કરુણાત્મને ॥
સીતાવિરહ તપ્તસ્ય શ્રીરામસ્ય પ્રિયાય ચ

નમોઽસ્તુ તે મહાવીર રક્ષાસ્માન્મજ્જતઃ ક્ષિતૌ ॥
નમો બ્રાહ્મણદેવાય વાયુપુત્રાય તે નમઃ

નમોઽસ્તુ રામ ભક્તાય ગોબ્રાહ્મણહિતાય ચ ॥
નમોસ્તુ રુદ્રરૂપાય કૃષ્ણવક્ત્રાય તે તમઃ

અંજનીસૂનવે નિત્યં સર્વવ્યાધિહરાય ચ ॥
નાગયજ્ઞોપવીતાય પ્રબલાય નમોઽસ્તુ તે

સ્વયં સમુદ્રતીર્ણાય સેતુબંધનકારિણે

॥ વ્યાસ ઉવાચ ॥ ॥
સ્તોત્રેણૈવામુના તુષ્ટો વાયુપુત્રોઽબ્રવીદ્વચઃ ॥
શૃણુધ્વં હિ વરં વિપ્રા યદ્વો મનસિ રોચતે

॥ વિપ્રા ઊચુઃ ॥ ॥
યદિ તુષ્ટોઽસિ દેવેશ રામાજ્ઞાપાલક પ્રભો ॥
સ્વરૂપં દર્શયસ્વાદ્ય લંકાયાં યત્કૃતં હરે

તથા વિધ્વંસવાદ્ય ત્વં રાજાનં પાપકારિણમ્ ॥
દુષ્ટં કુમારપાલં હિ આમં ચૈવ ન સંશયઃ

વૃત્તિલોપફલં સદ્યઃ પ્રાપ્નુયાત્ત્વં તથા કુરુ ॥
પ્રતીત્યર્થં મહાબાહો કિં વિલંબં વદસ્વ નઃ

ત્વયિ ચિત્તેન દત્તેન સ રાજા પુણ્યભાગ્ભવેત્ ॥
પ્રત્યયે દર્શિતે વીર શાસનં પાલયિષ્યતિ

ત્રયીધર્મ્મઃ પૃથિવ્યાં તુ વિસ્તારં પ્રાપયિષ્યતિ ॥
ધર્મધીર મહાવીર સ્વરૂપં દર્શયસ્વ નઃ

॥ હનુમાનુવાચ ॥ ॥
મત્સ્વરૂપં મહાકાયં ન ચક્ષુર્વિષયં કલૌ ॥
તેજોરાશિમયં દિવ્યમિતિ જાનંતુ વાડવાઃ

તથાપિ પરયા ભક્ત્યા પ્રસન્નોઽહં સ્તવાદિભિઃ ॥
વસનાંતરિતં રૂપં દર્શયિષ્યામિ પશ્યત

એવમુક્તાસ્તદા વિપ્રાઃ સર્વકાર્યસમુત્સુકાઃ ॥
મહારૂપં મહાકાયં મહાપુચ્છસમાકુલમ્

દૃષ્ટ્વા દિવ્યસ્વરૂપં તં હનુમંતં જહર્ષિરે ॥
કથંચિદ્ધૈર્યમાલંબ્ય વિપ્રાઃ પ્રોચુઃ શનૈઃ શનૈઃ

યથોક્તં તુ પુરાણેષુ તત્તથૈવ હિ દૃશ્યતે ॥
ઉવાચ સ હિ તાન્સર્વાંશ્ચક્ષુઃ પ્રચ્છાદ્ય સંસ્થિતાન્

ફલાનીમાનિ ગૃહ્ણીધ્વં ભક્ષણાર્થમૃષીશ્વરાઃ ॥
એભિસ્તુ ભક્ષિતૈર્વિપ્રા હ્યતિતૃપ્તિર્ભવિષ્યતિ

ધર્મારણ્યં વિના વાદ્ય ક્ષુધા વઃ શામ્યતિ ધુવમ્

॥ વ્યાસ ઉવાચ ॥ ॥
ક્ષુધાક્રાંતૈસ્તદા વિપ્રૈઃ કૃતં વૈ ફલભક્ષણમ્ ॥
અમૃતપ્રાશનમિવ તૃપ્તિસ્તેષામજાયત

ન તૃષા નૈવ ક્ષુચ્ચૈવ વિપ્રાઃ સંક્લિષ્ટમાનસાઃ ॥
અભવન્સહસા રાજન્વિસ્મયાવિષ્ટચેતસઃ

તતઃ પ્રાહાંજનીપુત્રઃ સંપ્રાપ્તે હિ કલૌ દ્વિજાઃ ॥
નાગમિષ્યામ્યહં તત્ર મુક્ત્વા રામેશ્વરં શિવમ્

અભિજ્ઞાનં મયા દત્તં ગૃહીત્વા તત્ર ગચ્છત ॥
તથ્યમેતત્પ્રતીયેત તસ્ય રાજ્ઞો ન સંશયઃ

ઇત્યુક્ત્વા બાહુમુદ્ધૃત્ય ભુજયોરુભયોરપિ ॥
પૃથગ્રોમાણિ સંગૃહ્ય ચકાર પુટિકાદ્વયમ્

ભૂર્જપત્રેણ સંવેષ્ટ્ય તે અદાદ્વિપ્રકક્ષયોઃ ॥
વામે તુ વામકક્ષોત્થાં દક્ષિણોત્થાં તુ દક્ષિણે

કામદાં રામભક્તસ્ય અન્યેષાં ક્ષયકારિણીમ્ ॥
ઉવાચ ચ યદા રાજા બ્રૂતે ચિહ્નં પ્રદીયતામ્

તદા પ્રદીયતાં શીઘ્રં વામકક્ષોદ્ભવા પુટી ॥
અથવા તસ્ય રાજ્ઞસ્તુ દ્વારે તુ પુટિકાં ક્ષિપ

જ્વાલયતિ ચ તત્સૈન્યં ગૃહં કોશં તથૈવ ચ ॥
મહિષ્યઃ પુત્રકાઃ સર્વં જ્વલમાનં ભવિષ્યતિ

યદા તુ વૃત્તિં ગ્રામાંશ્ચ વણિજાનાં બલિં તથા ॥
પૂર્વં સ્થિતં તુ યત્કિંચિત્તત્તદ્દાસ્યતિ વાડવાઃ

લિખિત્વા નિશ્ચયં કૃત્વાપ્યથ દદ્યાત્સ પૂર્વવત્ ॥
કરસંપુટકં કૃત્વા પ્રણમેચ્ચ યદા નૃપઃ

સંપ્રાપ્ય ચ પુરા વૃત્તિં રામદત્તાં દ્વિજોત્તમાઃ ॥
તતો દક્ષિણકક્ષાસ્થકેશાનાં પુટિકા ત્વિયમ્

પ્રક્ષિપ્યતાં તદા સૈન્યં પુરાવચ્ચ ભવિષ્યતિ ॥।
ગૃહાણિ ચ તથા કોશઃ પુત્રપૌત્રાદયસ્તથા

વહ્નિના મુચ્યમાનાસ્તે દૃશ્યંતે તત્ક્ષણાદિતિ ॥
શ્રુત્વાઽમૃતમયં વાક્યં હનુમંતોદિતં પરમ્

અલભન્ત મુદં વિપ્રા નનૃતુઃ પ્રજગુર્ભૃશમ્ ॥
જયં ચોદૈરયન્કેઽપિ પ્રહસન્તિ પરસ્પરમ્

પુલકાંકિતસર્વાઙ્ગાઃ સ્તુવન્તિ ચ મુહુર્મુહુઃ ॥
પુચ્છં તસ્ય ચ સંગૃહ્ય ચુચુંબુઃ કેચિદુત્સુકાઃ

બ્રૂતેઽન્યો મમ યત્નેન કાર્યં નિયતમેવ હિ ॥
અન્યો બ્રૂતે મહાભાગ મયેદં કૃતમિત્યુત ।

।
તતઃ પ્રોવાચ હનુમાંસ્ત્રિરાત્રં સ્થીયતામિહ ॥
રામતીર્થસ્ય ચ ફલં યથા પ્રાપ્સ્યથ વાડવાઃ

તથેત્યુક્ત્વાથ તે વિપ્રા બ્રહ્મયજ્ઞં પ્રચક્રિરે ॥
બ્રહ્મઘોષેણ મહતા તદ્વનં બધિરં કૃતમ્

સ્થિત્વા ત્રિરાત્રં તે વિપ્રા ગમને કૃતબુદ્ધયઃ ॥
રાત્રૌ હનુમતોઽગ્રે ત ઇદમૂચુઃ સુભક્તિતઃ

॥
॥ બ્રાહ્મણા ઊચુઃ ॥ ॥
વયં પ્રાતર્ગમિષ્યામો ધર્મારણ્યં સુનિર્મલમ્ ॥
ન વિસ્માર્યા વયં તાત ક્ષમ્યતાં ક્ષમ્યતામિતિ

તતો વાયુસુતો રાજન્પર્વતાન્મહતીં શિલામ્ ॥
બૃહતીં ચ ચતુઃશાલાં દશયોજનમાયતીમ્

આસ્તીર્ય પ્રાહ તાન્વિપ્રાઞ્છિલાયાં દ્વિજસત્તમાઃ ॥
રક્ષ્યમાણા મયા વિપ્રાઃ શયીધ્વં વિગતજ્વરાઃ

ઇતિ શ્રુત્વા તતઃ સર્વે નિદ્રામાપુઃ સુખપ્રદામ્ ॥
એવં તે કૃતકૃત્યાસ્તુ ભૂત્વા સુપ્તા નિશામુખે ॥

કૃપાલુઃ સ ચ રુદ્રાત્મા રામશાસનપાલકઃ ॥
રક્ષણાર્થં હિ વિપ્રાણામતિષ્ઠચ્ચ ધરાતલે

॥ વ્યાસ ઉવાચ ॥ ॥
અર્દ્ધરાત્રે તુ સંપ્રાપ્તે સર્વે નિદ્રામુપાગતાઃ ॥
તાતં સંપ્રાર્થયામાસ કૃતાનુગ્રહકો ભવાન્

સમીરણ દ્વિજાનેતાન્સ્થાનં સ્વં પ્રાપયસ્વ ભોઃ ॥
તતો નિદ્રાભિભૂતાંસ્તાન્વાયુપુત્રપ્રણોદિતઃ

સમુદ્ધૃત્ય શિલાં તાં તુ પિતા પુત્રેણ ભારત ॥
વિશિષ્ટો યાપયામાસ સ્વસ્થાનં દ્વિજસત્તમાન્

ષડ્ભિર્માસૈશ્ચ યઃ પન્થા અતિક્રાંતો દ્વિજાતિભિઃ ॥
ત્રિભિરેવ મુહૂર્ત્તૈસ્તુ ધર્મારણ્યમવાપ્તવાન્

ભ્રમમાણાં શિલાં જ્ઞાત્વા વિપ્ર એકો દ્વિજાગ્રતઃ ॥
વાત્સ્યગોત્રસમુત્પન્નો લોકાન્સંગીતવાન્કલમ્

ગીતાનિ ગાયનોક્તાનિ શ્રુત્વા વિસ્મયમાયયુઃ ॥
પ્રભાતે સુપ્રસન્ને તુ ઉદતિષ્ઠન્પરસ્પરમ્

ઊચુસ્તે વિસ્મિતાઃ સર્વે સ્વપ્નોઽયં વાથ વિભ્રમઃ ॥
સસંભ્રમાઃ સમુત્થાય દદૃશુઃ સત્યમંદિરમ્

અંતર્બુદ્ધ્યા સમાલોક્ય પ્રભાવો વાયુજસ્ય ચ ॥
શ્રુત્વા વેદધ્વનિં વિપ્રાઃ પરં હર્ષમુપાગતાઃ

ગ્રામીણાશ્ચ તતો લોકા દૃષ્ટ્વા તુ મહતીં શિલામ્ ॥
અદ્ભુતં મેનિરે સર્વે કિમિદં કિમિદં ત્વિતિ

ગૃહેગૃહે હિ તે લોકાઃ પ્રવદંતિ તથાદ્ભુતમ્ ॥
બ્રાહ્મણૈઃ પૂર્યમાણા સા શિલા ચ મહતી શુભા

અશુભા વા શુભા વાપિ ન જાનીમો વયં કિલ ॥
સંવદંતે તતો લોકાઃ પરસ્પરમિદં વચઃ

॥ વ્યાસ ઉવાચ ॥ ॥
તતો દ્વિજાનાં તે પુત્રાઃ પૌત્રાશ્ચૈવ સમાગતાઃ ॥
ઊચુસ્તે દિષ્ટ્યા ભો વિપ્રા આગતાઃ પથિકા દ્વિજાઃ

તે તુ સંતુષ્ટમનસા સન્મુખાઃ પ્રયયુર્મુદા ॥
પ્રત્યુત્થાનાભિવાદાભ્યાં પરિરંભણકં તથા

આઘ્રાણકાદીંશ્ચ કૃત્વા યથાયોગ્યં પ્રપૂજ્ય ચ ॥
સર્વં વિસ્તાર્ય કથિતં શીઘ્રમાગમમાત્મનઃ

તતઃ સંપૂજ્ય તત્સર્વાન્ગંધતાંબૂલકુંકુમૈઃ ॥
શાંતિપાઠં પઠંતસ્તે હૃષ્ટા નિજગૃહાન્યયુઃ

આનંદાયા મહાપીઠે પ્રાતઃ પાંથાઃ સમુત્થિતાઃ ॥
દદૃશુસ્તે મહાસ્થાનં સોત્કંઠા હર્ષપૂરિતાઃ

આશ્ચર્યં પરમં પ્રાપુઃ કિમેતત્સ્થાનમુત્તમમ્ ॥
અયં તુ દક્ષિણ દ્વારે શાંતિપાઠોઽત્ર પઠ્યતે

ગૃહા રમ્યાઃ પ્રદૃશ્યંતે શચીપતિગૃહોપમાઃ ॥
પ્રાસાદાઃ કુલમાતૄણાં દૃશ્યંતે ચાગ્નિશોભનાઃ

એવં બ્રુવત્સુ વિપ્રેષુ મહાશક્તિપ્રપૂજને ॥
આગતો બ્રાહ્મણોઽપશ્યત્તત્ર વિપ્રકદંબકમ્

હર્ષિતો ભાવિતસ્તત્ર યત્ર વિપ્રાઃ સભાસદઃ ॥
ઉવાવ દિષ્ટ્યા ભો વિપ્રા હ્યાગતાઃ પથિકા દ્વિજાઃ

પ્રત્યુત્તસ્થુસ્તતો વિપ્રાઃ પૂજાં ગૃહીત્વા સમાગતાઃ ॥
પ્રત્યુત્થાનાભિવાદૌ ચાકુર્વંસ્તે ચ પરસ્પરમ્

તેતે સંપૂજ્ય વેગાત્તુ યથાયોગ્યં યથાવિધિ ॥
હરીશ્વરસ્ય યદ્વૃત્તં વિપ્રાગ્રે સંપ્રકાશિતમ્

પથિકાનાં વચઃ શ્રુત્વા હર્ષપૂર્ણા દ્વિજોત્તમાઃ ॥
શાંતિપાઠં પઠન્તસ્તે હૃષ્ટા નિજગૃહાન્યયુઃ

વિમૃશ્ય મિલિતાઃ પ્રાતર્જ્યોતિર્વિદ્ભિઃ પ્રતિષ્ઠિતાઃ ॥
બ્રાહ્મે મૂહૂર્તે ચોત્થાય કાન્યકુબ્જં ગતા દ્વિજાઃ

દોલાભિર્વાહિતાઃ કેચિત્કેચિદશ્વૈ રથૈસ્તથા ॥
કેચિત્તુ શિબિકારૂઢા નાનાવાહનગાશ્ચ તે

તત્પુરં તુ સમાસાદ્ય ગંગાયાઃ શોભને તટે ॥
અકુર્વન્વસતિં વીરાઃ સ્નાનદાનાદિકર્મ્મ ચ

ચરેણ કેનચિદ્દૃષ્ટાઃ કથિતા નૃપસન્નિધૌ ॥
અશ્વાશ્ચ બહુશો દોલા રથાશ્ચ બહુશો વૃષાઃ

વિપ્રાણામિહ દૃશ્યંતે ધર્મારણ્યનિવાસિનામ્ ॥
નૂનં તે ચ સમાયાતા નૃપેણોક્તં મમાગ્રતઃ

અભિજ્ઞાપય મે પૂર્વં પ્રેષિતાઃ કપિસંનિધૌ

ઇતિ શ્રીસ્કાંદે મહાપુરાણ એકાશીતિસાહસ્ર્યાં સહિતાયાં તૃતીયે બ્રહ્મખણ્ડે પૂર્વભાગે ધર્મારણ્યમાહાત્મ્યે બ્રાહ્મણાનાં પ્રત્યાગમન વર્ણનં નામ સપ્તત્રિંશોઽધ્યાયઃ