સ્કંદ પુરાણ · શ્લોક 3.35-2

॥ યજ્ઞદેવ ઉવાચ ॥ ॥
દુર્વાસર્ષે મહાપ્રાજ્ઞ પરાપરવિચક્ષણ ॥
દુર્વિનીતાભિધઃ કોઽયં યોઽસૌ ગુર્વંગનામગાત્

કસ્ય પુત્રો ધનુષ્કોટૌ સ્નાનેન સ કથં દ્વિજઃ ॥
તત્ક્ષણાન્મુમુચે પાપાદ્ગુરુસ્ત્રીગમસંભવાત્ ॥
એતન્મે શ્રદ્ધધાનસ્ય વિસ્તરાદ્વક્તુમર્હસિ

॥ દુર્વાસા ઉવાચ ॥ ॥
પાંડ્યદેશે પુરા કશ્ચિદ્બ્રાહ્મણોભૂદ્બહુશ્રુતઃ

ઇધ્મવાહાભિધો નામ્ના તસ્ય ભાર્યા રુચિંસ્તથા ॥
બભૂવ તસ્ય તનયો દુર્વિનીતાભિધો દ્વિજઃ

બાલ્યે વયસિ પુત્રસ્ય મમાર જનકોઽસ્ય ૩ ॥
દુર્વિનીતઃ પિતુસ્તસ્ય સ કૃત્વા ચૌર્ધ્વદૈહિકમ્

કંચિત્કાલં ગૃહેઽવાત્સીન્માત્રા વિધવયા સહ ॥
તતો દુર્ભિક્ષમભવદ્વાદશાબ્દમવર્ષણાત્

તતો દેશાંતરમગાન્માત્રા સાકં દ્વિજોત્તમ ॥
ગોકર્ણં સ સમાસાદ્ય સુભિક્ષં ધાન્યસંચયૈઃ

ઉવાસ સુચિરં કાલં માત્રા વિધવયા સહ ॥
તતો બહુતિથે કાલે દુર્વિનીતો ગતે સતિ

પૂર્વદુષ્કર્મપાકેન મૂઢબુદ્ધિરહો બત ॥
અનંગશરવિદ્ધાંગો રાગાદ્વિકૃતમાનસઃ

મામેતિ વાદિનીમંબાં બલાદાકૃષ્ય પાતકી ॥
બુભુજે કામમોહાત્મા મૈથુનેન દ્વિજોત્તમ

સ ખિન્નો દુર્વિનીતોઽયં રેતઃસેકાદનંતરમ્ ॥
મનસા ચિંતયન્પાપં રુરોદભૃશદુઃખિતઃ

અહોતિપાપકૃદહં મહાપાતકિનાં વરઃ ॥
અગમં જનનીં યસ્માત્કામબાણવશાનુગઃ

ઇતિ સંચિત્ય મનસા સ તત્ર મુનિસન્નિધૌ ॥
જુગુપ્તમાનશ્ચાત્માનં તાન્મુનીનિદમબ્રવીત્

ગુરુસ્ત્રીગમપાપસ્ય પ્રાયશ્ચિત્તં મમદ્વિજાઃ ॥
વદધ્વં શાસ્ત્રતત્ત્વજ્ઞાઃ કૃપયા મયિ કેવલમ્

મરણાન્નિષ્કૃતિઃ સ્યાચ્ચેન્મરિષ્યામિ ન સંશયઃ ॥
ભવદ્ભિરુચ્યતે યત્તુ પ્રાયશ્ચિત્તં મમાધુના

કરિષ્યે તદ્દ્વિજાઃ સત્યં મરણં વાન્યદૈવ વા ॥
તચ્છ્રુત્વા વચનં તસ્ય કેચિત્તત્રમુનીશ્વરાઃ

અનેન સાકં વાર્તા તુ દોષાયેતિ વિનિશ્ચિતાઃ ॥
મૌનિત્વં ભેજિરે કેચિન્મુનયઃ કેચિદા ભૃશમ્

દુષ્ટાત્મા માતૃગામી ત્વં મહાપાતકિનાં વરઃ ॥
ગચ્છગચ્છેતિબહુશો વાચમૂચુર્દ્વિજોત્તમાઃ

તાન્નિવાર્ય કૃપાશીલઃ સર્વજ્ઞઃ કરુણાનિધિઃ ॥
કૃષ્ણદ્વૈપાયનસ્તત્ર દુર્વિનીતમભાષત

ગચ્છાશુ રામસેતૌ ત્વં ધનુષ્કોટૌ સહાંબયા ॥
મકરસ્થે રવૌ માઘે માસમેકં નિરંતરમ્

જિતેંદ્રિયો જિતક્રોધઃ પરદ્રોહવિવર્જિતઃ ॥
એકમાસં નિરાહારઃ કુરુ સ્નાનં સહાંબયા

પૂતો ભવિષ્યસ્યદ્ધા ગુરુસ્ત્રી ગમદોષતઃ ॥
યત્પાતકં ન નશ્યેત સેતુસ્નાનેન તન્નહિ

શ્રુતિસ્મૃતિપુરાણેષુ ધનુષ્કોટિપ્રશંસનમ્ ॥
બહુધા ભણ્યતે પંચમહાપાતકનાશનમ્ ॥

તસ્માત્ત્વં ત્વરયા ગચ્છ ધનુષ્કોટિં સહાંબયા ॥
પ્રમાણં કુરુ મદ્વાક્યં વેદવાક્યમિવ દ્વિજ

શ્રીરામધનુષઃ કોટૌ સ્નાતસ્ય દ્વિજ પુત્રક ॥
મહાપાતકકોટ્યોપિ નૈવ લક્ષ્યા ઇતીવ હિ

પ્રાયશ્ચિત્તાંતરં પ્રોક્તં મન્વાદિસ્મૃતિભિઃ સ્મૃતૌ ॥
તદ્ગચ્છત્વં ધનુષ્કોટિં મહાપાતક નાશિનીમ્

ઇતીરિતોઽથ વ્યાસેન દુર્વિનીતોદ્વિજોત્તમાઃ ॥
માત્રા સાકં ધનુષ્કોટિં નત્વા વ્યાસં ચ નિર્યયૌ

મકરસ્થે રવૌ માઘે માસમાત્રં નિરંતરમ્ ॥
માત્રા સહ નિરાહારો જિતક્રોધો જિતેંદ્રિયઃ

શ્રીરામધનુષઃ કોટૌ સસ્નૌ સંકલ્પપૂર્વકમ્ ॥
રામનાથં નમસ્કુર્વં સ્ત્રિકાલં ભક્તિપૂર્વકમ્

માસાંતે પારણાં કૃત્વા માત્રા સહ વિશુદ્ધધીઃ ॥
વ્યાસાંતિકં પુનઃ પ્રાયાત્તસ્મૈ વૃત્તં નિવેદિતુમ્

સ પ્રણમ્ય પુનર્વ્યાસં દુર્વિનીતોઽબ્રવીદ્વચઃ

॥ દુર્વિનીત ઉવાચ ॥ ॥
ભગવન્કરુણાસિંધો દ્વૈપાયન મહત્તમ ॥
ભવતઃ કૃપયા રામધનુષ્કોટૌ સહાંબયા ॥
માઘમાસે નિરાહારો માસમાત્રમતંદ્રિતઃ

અહં ત્વકરવં સ્નાનં નમસ્કુર્વન્મહેશ્વરમ્ ॥
ઇતઃ પરં મયા વ્યાસ ભગવન્ભક્તવત્સલ

યત્કર્ત્તવ્યં મુને તત્ત્વં મમોપદિશ તત્ત્વતઃ ॥
ઇતિ તસ્ય વચઃ શ્રુત્વા દુર્વિનીતસ્ય વૈ મુનિઃ ॥
બભાષે દુર્વિનીતં તં વ્યાસો નારાયણાંશકઃ

॥ વ્યાસ ઉવાચ ॥ ॥
દુર્વિનીત ગતં તેઽદ્ય પાતકં માતૃસંગજમ્

માતુશ્ચ પાતકં નષ્ટં ત્વત્સંગતિનિમિ ત્તજમ્ ॥
સંદેહો નાત્ર કર્તવ્યઃ સત્યમુક્તં મયા તવ

બાંધવાઃ સ્વજનાઃ સર્વે તથાન્યે બ્રાહ્મણાશ્ચ યે ॥
સર્વે ત્વાં સંગ્રહીષ્યંતિ દુર્વિનીતાં બયા સહ

મત્પ્રસાદાદ્ધનુષ્કોટૌ વિશુદ્ધસ્ત્વં નિમજ્જનાત્ ॥
દારસંગ્રહણં કૃત્વા ગાર્હસ્થ્યં ધર્મમાચર

ત્યજ ત્વં પ્રાણિહિંસાં ચ ધર્મં ભજ સનાતનમ્ ॥
સેવસ્વ સજ્જનાન્નિત્યં ભક્તિયુક્તેન ચેતસા

સંધ્યોપાસનમુખ્યાનિ નિત્યકર્માણિ ન ત્યજ ॥
નિગૃહીષ્વેન્દ્રિયગ્રામમર્ચયસ્વ હરં હરિમ્

પરાપવાદં મા બ્રૂયા માસૂયાં ભજ કર્હિચિત્ ॥
અન્યસ્યાભ્યુદયં દૃષ્ટ્વા સંતાપં કૃણુ મા વૃથા

માતૃવત્પરદા રાંશ્ચ ત્વન્નિત્યમવલોકય ॥
અધીતવેદાનખિલાન્માવિસ્મર કદાચન

અતિથીન્માવમન્યસ્વ શ્રાદ્ધં પિતૃદિને કુરુ ॥
પૈશૂન્યં મા વદસ્વ ત્વં સ્વપ્નેઽપ્યન્સ્ય કર્હિચિત્

ઇતિહાસપુરાણાનિ ધર્મશાસ્ત્રાણિ સંતતમ્ ॥
અવલોકય વેદાંતં વેદાંગાનિ તથા પુનઃ

હરિશંકરના માનિ મુક્તલજ્જોઽનુકીર્ત્તય ॥
જાબાલોપનિષન્મંત્રૈસ્ત્રિપુંડ્રોદ્ધૂલનં કુરુ

રુદ્રાક્ષાન્ધારય સદા શૌચાચારપરો ભવ ॥
તુલસ્યા બિલ્વપત્રૈશ્ચ નારાયણહરાવુભૌ

એકં કાલં દ્વિકાલં વા ત્રિકાલં ચાર્ચયસ્ય ભોઃ ॥
તુલસીદલસંમિશ્રં સિક્તં પાદોદકેન ચ

નૈવેદ્યાન્નં સદા ભુંક્ષ્વ શંભુનારાયણાગ્રતઃ ॥
કુરુ ત્વં વૈશ્વદેવાખ્યં બલિમન્નવિશુદ્ધયે

યતીશ્વરાન્બ્રહ્મનિષ્ઠાન્તર્પયાન્નૈર્ગૃહાગતાન્ ॥
વૃદ્ધાનન્યાનનાથાંશ્ચ રોગિણો બ્રહ્મચારિણઃ

કુરુ ત્વં માતૃશુશ્રૂષામૌપાસનપરો ભવ ॥
પંચાક્ષરં મહામંત્રં પ્રણવેન સમન્વિતમ્

તથૈવાષ્ટાક્ષરં મંત્રમન્યમંત્રાનપિ દ્વિજ ॥
જપ ત્વં પ્રયતો ભૂત્વા ધ્યાયન્મંત્રાધિદેવતાઃ

એવમન્યાંસ્તથા ધર્માન્સ્મૃત્યુક્તાન્ત્સર્વદા કુરુ ॥
એવં કૃતવ્રતસ્તે સ્યાદ્દેહાંતે મુક્તિરપ્યલમ્

ઇત્યુક્તો વ્યાસમુનિના દુર્વિનીતઃ પ્રણમ્ય તમ્ ॥
તદુક્તમખિલં કૃત્વા દેહાંતે મુક્તિમાપ્તવાન્

તન્માતાપિ મૃતા કાલે ધનુષ્કોટિનિમજ્જનાત ॥
અવાપ પરમાં મુક્તિમપુનર્ભવદાયિનીમ્

॥ દુર્વાસા ઉવાચ ॥ ॥
એવં તે દુર્વિનીતસ્ય તન્માતુશ્ચ વિમોક્ષણમ્ ॥
ધનુષ્કોટ્યભિષેકેણ યજ્ઞદેવ મયેરિતમ્

પુત્રમેનં ત્વમપ્યાશુ બ્રહ્મહત્યાવિશુદ્ધયે ॥
સમાદાય વ્રજ બ્રહ્મન્ધનુષ્કોટિં વિમુક્તિદામ્

॥ સિંધુદ્વીપ ઉવાચ ॥ ॥
ઇતિ દુર્વાસસા પ્રોક્તો યજ્ઞદેવો નિજં સુતમ્ ॥
સમાદાય યયૌ રામ ધનુષ્કોટિં વિમુક્તિદામ્

॥
ગત્વા નિવાસમકરોત્ષણ્માસં તત્ર સ દ્વિજઃ ॥
પુત્રેણ સાકં નિયતો હે સૃગાલપ્લવંગમૌ

સ સસ્નૌ ચ ધનુષ્કોટૌ ષણ્માસં વૈ સ પુત્રકઃ ॥
ષણ્માસાંતે યજ્ઞદેવં પ્રાહ વાગશરીરિણી

વિમુક્તા યજ્ઞદેવસ્ય બ્રહ્મહત્યા સુતસ્ય તે ॥
સ્વર્ણસ્તેયાત્સુરાપાનાત્કિરાતીસંગમાત્તથા

અન્યેભ્યોપિ હિ પાપેભ્યો વિમુક્તોયં સુતસ્તવ ॥
સંશયં મા કુરુષ્વ ત્વં યજ્ઞદેવ દ્વિજોત્તમ

ઇત્યુક્ત્વા વિરરામાથ સા તુ વાગ શરીરિણી ॥
તદાઽશરીરિણીવાક્યં યજ્ઞદેવઃ સ શુશ્રુવાન્

સંતુષ્ટઃ પુત્રસહિતો રામનાથં નિષેવ્ય ચ ॥
ધનુષ્કોટિં નમસ્કૃત્ય પુત્રેણ સહિ તસ્તદા

સ્વદેશં પ્રયયૌ હૃષ્ટઃ સ્વગ્રામં સ્વગૃહં તથા ॥
સપુત્રદારઃ સુચિરં સુખમાસ્તે સુનિર્વૃતઃ

॥ સિન્ધુદ્વીપ ઉવાચ ॥ ॥
ગોમાયુવાનરાવેવં યુવયોઃ કથિતં મયા ॥
યજ્ઞદેવસુતસ્યાસ્ય સુમતેઃ પરિમોક્ષણમ્

પાતકેભ્યો મહદ્ભ્યશ્ચ ધનુષ્કોટૌ નિમજ્જનાત્ ॥
યુવામતો ધનુષ્કોટિં ગચ્છતં પાપશુદ્ધયે ॥
નાન્યથા પાપશુદ્ધિઃ સ્યાત્પ્રાયશ્ચિત્તાયુતૈરપિ

॥ શ્રીસૂત ઉવાચ ॥ ॥
સિન્ધુદ્વીપસ્ય વચનમિતિ શ્રુત્વા દ્વિજો ત્તમાઃ

સૃગાલવાનરાવાશુ વિલંઘિતમહાપથૌ॥
ધનુષ્કોટિં પ્રયાસેન ગત્વા સ્નાત્વા ચ તજ્જલે

વિમુક્તૌ સર્વપાપેભ્યો વિમાનવરસંસ્થિતૌ॥
દેવૈઃ કુસુમવર્ષેણ કીર્યમાણૌ સુતેજસૌ

હારકેયૂરમુકુટકટકાદિવિભૂષિતૌ ॥
દેવસ્ત્રીધૂયમાનાભ્યાં ચામરાભ્યાં વિરાજિતૌ ॥
ગત્વા દેવપુરીં રમ્યામિંદ્ર સ્યાર્દ્ધાસનં ગતૌ

॥ શ્રીસૂત ઉવાચ ॥ ॥
યુષ્માકમેવં કથિતં સૃગાલસ્ય કપેરપિ

પાપાદ્વિમોક્ષણં વિપ્રા ધનુષ્કોટૌ નિમજનાત્ ॥
ભક્ત્યા ય ઇમમધ્યાયં શૃણોતિ પઠતેઽપિ વા

સ્નાનજં ફલમાપ્નોતિ ધનુષ્કોટૌ સ માનવઃ ॥
યોગિવૃંદૈરસુલભાં મુક્તિમપ્યાશુ વિંદતિ

ઇતિ શ્રીસ્કાંદે મહાપુરાણ એકાશીતિસાહસ્ર્યાં સંહિતાયાં તૃતીયે બ્રહ્મખણ્ડે સેતુમાહાત્મ્યે ધનુષ્કોટિપ્રશંસાયાં સૃગાલવાનરવિમોક્ષણવર્ણનંનામ પંચત્રિંશોઽધ્યાયઃ