સ્કંદ પુરાણ · અધ્યાય 3.35

॥ નારદ ઉવાચ ॥ ॥
ભગવન્દેવદેવેશ સૃષ્ટિસંહારકારક ॥
ગુણાતીતો ગુણૈર્યુક્તો મુક્તીનાં સાધનં પરમ્

સંસ્થાપ્ય વેદભવનં વિધિવદ્દ્વિજ સત્તમાન્ ॥
કિં ચક્રે રઘુનાથસ્તુ ભૂયોઽયોધ્યાં ગતસ્તદા

સ્વસ્થાને બ્રાહ્મણાસ્તત્ર કાનિ કર્માણિ ચક્રિરે ॥
॥ બ્રહ્મોવાચ ॥ ॥
ઇષ્ટાપૂર્તરતાઃ શાંતાઃ પ્રતિગ્રહપરાઙ્મુખાઃ

રાજ્યં ચક્રુર્વનસ્યાસ્ય પુરોધા દ્વિજસત્તમઃ ॥
ઉવાચ રામપુરતસ્તીર્થમાહાત્મ્યમુત્તમમ્

પ્રયાગસ્ય ચ માહાત્મ્યં ત્રિવેણીફલમુત્તમમ્ ॥
પ્રયાગતીર્થમહિમા શુક્લતીર્થસ્ય ચૈવ હિ

સિદ્ધક્ષેત્રસ્ય કાશ્યાશ્ચ ગંગાયા મહિમા તથા ॥
વસિષ્ઠઃ કથયા માસ તીર્થાન્યન્યાનિ નારદ

ધર્મારણ્યસુવર્ણાયા હરિક્ષેત્રસ્ય તસ્ય ચ ॥
સ્નાનદાનાદિકં સર્વં વારાણસ્યા યવાધિકમ્

એતચ્છ્રુત્વા રામદેવઃ સ ચમત્કૃતમાનસઃ ॥
ધર્મારણ્યે પુનર્યાત્રાં કર્ત્તુકામઃ સમભ્યગાત્

સીતયા સહ ધર્મજ્ઞો ગુરુસૈન્યપુરઃસરઃ ॥
લક્ષ્મણેન સહ ભ્રાત્રા ભરતેન સહાયવાન્

શત્રુઘ્નેન પરિવૃતો ગતો મોહેરકે પુરે ॥
તત્ર ગત્વા વસિષ્ઠં તુ પૃચ્છતેઽસૌ મહામનાઃ

॥ રામ ઉવાચ ॥ ॥
ધર્મારણ્યે મહાક્ષેત્રે કિં કર્ત્તવ્યં દ્વિજોત્તમ ॥
દાનં વા નિયમો વાથ સ્નાનં વા તપ ઉત્તમમ્

ધ્યાનં વાથ ક્રતું વાથ હોમં વા જપમુત્તમમ્ ॥
દાનં વા નિયમં વાથ સ્નાનં વા તપ ઉત્તમમ્

યેન વૈ ક્રિયમાણેન તીર્થેઽસ્મિન્દ્વિજસત્તમ ॥
બ્રહ્મહત્યાદિપાપેભ્યો મુચ્યતે તદ્બ્રવીહિ મે

॥ વસિષ્ઠ ઉવાચ ॥ ॥
યજ્ઞં કુરુ મહાભાગ ધર્મારણ્યે ત્વમુત્તમમ્ ॥
દિનેદિને કોટિગુણં યાવદ્વર્ષશતં ભવેત્

તચ્છ્રુત્વા ચૈવ ગુરુતો યજ્ઞારંભં ચકાર સઃ ॥
તસ્મિન્નવસરે સીતા રામં વ્યજ્ઞાપયન્મુદા

સ્વામિન્પૂર્વં ત્વયા વિપ્રા વૃતા યે વેદપારગાઃ ॥
બ્રહ્મવિષ્ણુમહેશેન નિર્મિતા યે પુરા દ્વિજાઃ

કૃતે ત્રેતાયુગે ચૈવ ધર્મારણ્યનિવાસિનઃ ॥
વિપ્રાંસ્તાન્વૈ વૃણુષ્વ ત્વં તૈરેવ સાધકોઽધ્વરઃ

તચ્છ્રુત્વા રામદેવેન આહૂતા બ્રાહ્મણાસ્તદા ॥
સ્થાપિતાશ્ચ યથાપૂર્વમસ્મિન્મોહે રકે પુરે

તૈસ્ત્વષ્ટાદશસંખ્યાકૈસ્ત્રૈવિદ્યૈર્મેહિવાડવૈઃ ॥
યજ્ઞં ચકાર વિધિવત્તૈરેવાયતબુદ્ધિભિઃ

કુશિકઃ કૌશિકો વત્સ ઉપમન્યુશ્ચ કાશ્યપઃ॥
કૃષ્ણાત્રેયો ભરદ્વાજો ધારિણઃ શૌનકો વરઃ

માંડવ્યો ભાર્ગવઃ પૈંગ્યો વાત્સ્યો લૌગાક્ષ એવ ચ॥
ગાંગાયનોથ ગાંગેયઃ શુનકઃ શૌનકસ્તથા

॥બ્રહ્મોવાચ॥
એભિર્વિપ્રૈઃ ક્રતું રામઃ સમાપ્ય વિધિવન્નૃપઃ॥
ચકારાવભૃથં રામો વિપ્રાન્સંપૂજ્ય ભક્તિતઃ

યજ્ઞાંતે સીતયા રામો વિજ્ઞપ્તઃ સુવિનીતયા॥
અસ્યાધ્વરસ્ય સંપત્તી દક્ષિણાં દેહિ સુવ્રત

મન્નામ્ના ચ પુરં તત્ર સ્થાપ્યતાં શીઘ્રમેવ ચ ॥
સીતાયા વચનં શ્રુત્વા તથા ચક્રે નૃપોત્તમઃ

તેષાં ચ બ્રાહ્મણાનાં ચ સ્થાનમેકં સુનિર્ભયમ્ ॥
દત્તં રામેણ સીતાયાઃ સંતોષાય મહીભૃતા

સીતાપુરમિતિ ખ્યાતં નામ ચક્રે તદા કિલ ॥
તસ્યાધિદેવ્યૌ વર્ત્તેતે શાંતા ચૈવ સુમંગલા

મોહેરકસ્ય પુરતો ગ્રામદ્વાદશકં પુરઃ ॥
દદૌ વિપ્રાય વિદુષે સમુત્થાય પ્રહર્ષિતઃ

તીર્થાંતરં જગામાશુ કાશ્યપીસરિતસ્તટે ॥
વાડવાઃ કેઽપિ નીતાસ્તે રામેણ સહ ધર્મવિત્

ધર્માલયે ગતઃ સદ્યો યત્ર માલા કમંડલુઃ ॥
પુરા ધર્મેણ સુમહત્કૃતં યત્ર તપો મુને

તદારભ્ય સુવિખ્યાતં ધર્માલયમિતિ
શ્રુતમ્ ॥ દદૌ દાશરથિસ્તત્ર મહાદાનાનિ ષોડશ । 3.2.35.૩૦ ॥
પંચાશત્તદા ગ્રામાઃ સીતાપુરસમન્વિતાઃ ॥
સત્યમંદિરપર્યંતા રઘુના થેન વૈ તદા

સીતાયા વચનાત્તત્ર ગુરુવાક્યેન ચૈવ હિ ॥
આત્મનો વંશવૃદ્ધ્યર્થં દ્વિજેભ્યોઽદાદ્રઘૂત્તમઃ

અષ્ટાદશસહસ્રાણાં દ્વિજાનામભવત્કુલમ્ ॥
વાત્સ્યાયન ઉપમન્યુર્જાતૂકર્ણ્યોઽથ પિંગલઃ

ભારદ્વાજસ્તથા વત્સઃ કૌશિકઃ કુશ એવ ચ ॥
શાંડિલ્યઃ કશ્યપશ્ચૈવ ગૌતમશ્છાંધનસ્તથા

કૃષ્ણાત્રેયસ્તથા વત્સો વસિષ્ઠો ધારણસ્તથા ॥
ભાંડિલશ્ચૈવ વિજ્ઞેયો યૌવનાશ્વસ્તતઃ પરમ્

કૃષ્ણાયનોપમન્યૂ ચ ગાર્ગ્યમુદ્ગલમૌખકાઃ ॥
પુશિઃ પરાશરશ્ચૈવ કૌંડિન્યશ્ચ તતઃ પરમ્

પંચપંચાશદ્ગ્રામાણાં નામાન્યેવં યથાક્રમમ્ ॥
સીતાપુરં શ્રીક્ષેત્રં ચ મુશલી મુદ્ગલી તથા

જ્યેષ્ઠલા શ્રેયસ્થાનં ચ દંતાલી વટપત્રકા ॥
રાજ્ઞઃ પુરં કૃષ્ણવાટં દેહં લોહં ચનસ્થનમ્

કોહેચં ચંદનક્ષેત્રં થલં ચ હસ્તિનાપુરમ્ ॥
કર્પટં કંનજહ્નવી વનોડફનફાવલી

મોહોધં શમોહોરલી ગોવિંદણં થલત્યજમ્ ॥
ચારણસિદ્ધં સોદ્ગીત્રાભાજ્યજં વટમાલિકા

ગોધરં મારણજં ચૈવ માત્રમધ્યં ચ માતરમ્ ॥
બલવતી ગંધવતી ઈઆમ્લી ચ રાજ્યજમ્

રૂપાવલી બહુધનં છત્રીટં વંશંજં તથા ॥
જાયાસંરણં ગોતિકી ચ ચિત્રલેખં તથૈવ ચ

દુગ્ધાવલી હંસાવલી ચ વૈહોલં ચૈલ્લજં તથા ॥
નાલાવલી આસાવલી સુહાલી કામતઃ પરમ્

રામેણ પંચપંચાશદ્ગ્રામાણિ વસનાય ચ ॥
સ્વયં નિર્માય દત્તાનિ દ્વિજેભ્યસ્તેભ્ય એવ ચ

તેષાં શુશ્રૂષણાર્થાય વૈશ્યાન્રામો ન્યવે દયત્ ॥
ષટ્ત્રિંશચ્ચ સહસ્રાણિ શૂદ્રાસ્તેભ્યશ્ચતુર્ગુણાન્

તેભ્યો દત્તાનિ દાનાનિ ગવાશ્વવસનાનિ ચ ॥
હિરણ્યં રજતં તામ્રં શ્રદ્ધયા પરયા મુદા

નારદ ઉવાચ ॥
અષ્ટાદશસહસ્રાસ્તે બ્રાહ્મણા વેદપારગાઃ ॥
કથં તે વ્યભજન્ગ્રામાન્દ્રામો()ત્પન્નં તથા વસુ ॥
વસ્ત્રાદ્યં ભૂષણાદ્યં ચ તન્મે કથય સુવ્ર તમ્ ॥૪૭। ॥
બ્રહ્મોવાચ ॥ ॥
યજ્ઞાંતે દક્ષિણા યાવત્સર્ત્વિગ્ભિઃ સ્વીકૃતા સુત ॥
મહાદાનાદિકં સર્વં તેભ્ય એવ સમર્પિતમ્

ગ્રામાઃ સાધારણા દત્તા મહાસ્થાનાનિ વૈ તદા ॥
યે વસંતિ ચ યત્રૈવ તાનિ તેષાં ભવંત્વિતિ

વશિષ્ઠવચનાત્તત્ર ગ્રામાસ્તે વિપ્રસાત્કૃતાઃ ॥
રઘૂદ્વહેન ધીરેણ નોદ્વ સંતિ યથા દ્વિજાઃ

ધાન્યં તેષાં પ્રદત્તં હિ વિપ્રાણાં ચામિતં વસુ ॥
કૃતાંજલિસ્તતો રામો બ્રાહ્મણાનિદમબ્રવીત્

યથા કૃતયુગે વિપ્રાસ્ત્રેતાયાં ચ યથા પુરા ॥
તથા ચાદ્યૈવ વર્ત્તવ્યં મમ રાજ્યે ન સંશયઃ

યત્કિંચિદ્ધનધાન્યં વા યાનં વા વસનાનિ વા ॥
મણયઃ કાંચનાદીંશ્ચ હેમાદીંશ્ચ તથા વસુ

તામ્રાદ્યં રજતાદીંશ્ચ પ્રાર્થયધ્વં મમાધુના ॥
અધુના વા ભવિષ્યે વાભ્યર્થનીયં યથોચિતમ્

પ્રેષણીયં વાચિકં મે સર્વદા દ્વિજસત્તમાઃ ॥
યંયં કામં પ્રાર્થયધ્વં તં તં દાસ્યામ્યહં વિભો

તતો રામઃ સેવકાદીનાદરાત્પ્રત્યભાષત ॥
વિપ્રાજ્ઞા નોલ્લંઘનીયા સેવ નીયા પ્રયત્નતઃ

યંયં કામં પ્રાર્થયંતે કારયધ્વં તતસ્તતઃ ॥
એવં નત્વા ચ વિપ્રાણાં સેવનં કુરુતે તુ યઃ

સ શૂદ્રઃ સ્વર્ગમાપ્નોતિ ધનવાન્પુત્રવાન્ભવેત્ ॥
અન્યથા નિર્ધનત્વં હિ લભતે નાત્ર સંશયઃ

યવનો મ્લેચ્છજાતીયો દૈત્યો વા રાક્ષસોપિ વા॥
યોત્ર વિઘ્નં કરોત્યેવ ભસ્મીભવતિ તત્ક્ષણાત્

॥ બ્રહ્મોવાચ ॥ ॥
તતઃ પ્રદક્ષિણીકૃત્ય દ્વિજાન્રામોઽતિહર્ષિતઃ ॥
પ્રસ્થાનાભિમુખો વિપ્રૈરાશીર્ભિરભિનંદિતઃ

આસીમાંતમનુવ્રજ્ય સ્નેહવ્યાકુલલોચનાઃ ॥
દ્વિજાઃ સર્વે વિનિર્વૃત્તા ધર્મારણ્યે વિમોહિતાઃ

એવં કૃત્વા તતો રામઃ પ્રતસ્થે સ્વાં પુરીં પ્રતિ ॥
કાશ્યપાશ્ચૈવ ગર્ગાશ્ચ કૃતકૃત્યા દૃઢવ્રતાઃ

ગુર્વાસનસમાવિષ્ટાઃ સભાર્યા સસુહૃત્સુતાઃ ॥
રાજધાનીં તદા પ્રાપ રામોઽયોધ્યાં ગુણાન્વિતામ્

દૃષ્ટ્વા પ્રમુદિતાઃ સર્વે લોકાઃ શ્રીરઘુનન્દનમ્ ॥
તતો રામઃ સ ધર્માત્મા પ્રજાપાલનતત્પરઃ

સીતયા સહ ધર્માત્મા રાજ્યં કુર્વંસ્તદા સુધીઃ ॥
જાનક્યા ગર્ભમાધત્ત રવિવંશોદ્ભવાય ચ

ઇતિ શ્રીસ્કાન્દે મહાપુરાણ એકાશીતિસાહસ્ર્યાં સંહિતાયાં તૃતીયે બ્રહ્મખણ્ડે પૂર્વભાગે ધર્મારણ્યમાહાત્મ્યે શ્રીરામરુદ્રકૃતધર્મારણ્યતીર્થક્ષેત્રજીર્ણોદ્ધારવર્ણનં નામ પઞ્ચત્રિંશોઽધ્યાયઃ