સ્કંદ પુરાણ · શ્લોક 3.33-2

॥ શ્રીસૂત ઉવાચ ॥
ભૂયોઽપ્યહં પ્રવક્ષ્યામિ ધનુષ્કોટેસ્તુ વૈભવમ્ ॥
અત્યદ્ભુતતરં ગુહ્યં સર્વલોકૈકપાવનમ્

પુરા પરાવસુર્નામ બ્રાહ્મણો વેદવિત્તમઃ ॥
અજ્ઞાનાત્પિતરં હત્વા બ્રહ્મહત્યામવાપ્તવાન્ ॥
સોઽપિ સ્નાત્વા ધનુષ્કોટૌ તદ્દોષા ન્મુમુચે ક્ષણાત્

॥ ઋષય ઊચુઃ ॥ ॥
પિતરં હતવાન્પૂર્વં કથં સૂત પરાવસુઃ

કથં વા ધનુષઃ કોટૌ મુક્તિસ્તસ્યાપ્યભૂન્મુને ॥
એતન્નઃ શ્રદ્દધાનાનાં વિસ્તરાદ્વક્તુમર્હસિ

॥ શ્રીસૂત ઉવાચ ॥ ॥
આસીદ્રાજા બૃહદ્દ્યુમ્નશ્ચક્રવર્તી મહાબલઃ ॥
ધર્મેણ પાલયામાસ સાગરાંતાં વસુન્ધરામ્

અયજત્સત્રયાગેન દેવાનિંદ્રપુરોગમાન્ ॥
યાજકસ્તસ્ય રૈભ્યોઽભૂદ્વિદ્વાન્પરમધાર્મિકઃ

આસ્તાં પુત્રાવુભૌ તસ્યાપ્યર્વાવસુ પરાવસૂ ॥
ષડંગવેદવિદુષૌ શ્રૌતસ્માર્તેષુ કોવિદૌ

કાણાદે જૈમિનીયે ચ સાંખ્યે વૈયાસિકે તથા ॥
ગૌતમે યોગશાસ્ત્રે ચ પાણિનીયે ચ કોવિ દૌ

મન્વાદિસ્મૃતિનિષ્ણાતૌ સર્વશાસ્ત્રવિશારદૌ ॥
સત્રયાગે સહાયાર્થં બૃહદ્દ્યુમ્નેન યાચિતૌ

ભ્રાતરૌ સમનુજ્ઞાતૌ પિત્રા રૈભ્યેણ જગ્મતુઃ ॥
બૃહદ્દ્યુમ્નસ્ય સત્રં તાવશ્વિનાવિવ રૂપિણૌ

અતિષ્ઠદાશ્રમે રૈભ્યઃ સ્નુષયા જ્યેષ્ઠયા સહ ॥
તૌ ગત્વા ભ્રાતરૌ તત્ર રાજ્ઞઃ સત્રમનુત્તમમ્

યાજ યામાસતુઃ સત્રે બૃહદ્દ્યુમ્નં મહીપતિમ્ ॥
નાભવત્સ્ખલનં ભ્રાત્રોઃ સત્રે સાંગેષુ કર્મસુ

સત્રે સંતન્યમાનેઽસ્મિન્બૃહદ્દ્યુમ્નસ્ય ભૂપતેઃ ॥
મુનયો ભ્યાગમન્સર્વે રાજ્ઞાહૂતા નિરીક્ષિતુમ્

વસિષ્ઠો ગૌતમશ્ચાત્રિર્જાબાલિરથ કશ્યપઃ ॥
ક્રતુર્દક્ષઃ પુલસ્ત્યશ્ચ પુલહો નારદો મુનિઃ

માર્કંડેયઃ શતાનંદો વિશ્વામિત્રઃ પરાશરઃ ॥
ભૃગુઃ કુત્સોઽથ વાલ્મીકિર્વ્યાસધૌમ્યાદયોઽપરે

શિષ્યૈઃ પ્રશિષ્યૈર્બહુભિરસંખ્યાતૈઃ સમાવૃતાઃ ॥
તાનાગતાન્સમાલોક્ય બૃહદ્દ્યુમ્નો મહીપતિઃ

અર્ઘ્યાદિના મુનીન્સર્વાન્પૂજયામાસ સાદરમ્ ॥
નાના દિગ્ભ્યઃ સમાયાતાશ્ચતુરંગબલૈર્યુતાઃ

ઉપદાસહિતા ભૂપાસ્સત્રં વીક્ષિતુમાદરાત્ ॥
વૈશ્યાઃ શૂદ્રાસ્તથા વર્ણાશ્ચત્વરોઽપિ સમાગતાઃ

વર્ણિનોઽથ ગૃહસ્થાશ્ચ વાનપ્રસ્થાશ્ચ ભિક્ષવઃ ॥
સત્રં નિરીક્ષિતું તસ્ય બૃહદ્દ્યુમ્નસ્ય ચાયયુઃ

તાન્સર્વાન્પૂજયામાસ યથાર્હં રાજસત્તમઃ ॥
દદૌ ચાન્નાનિ સર્વેભ્યો ઘૃતસૂપાદિકાંસ્તથા

વસ્ત્રાણિ ચ સુવર્ણાનિ હારરત્નાન્યનેકશઃ ॥
એવં સત્કારયામાસ રાજા સત્રે સમાગતાન્

રૈભ્યપુત્રો તદા વિપ્રા અર્વાવસુપરાવસૂ ॥
અધ્વરાદીનિ કર્માણિ ચક્રતુઃ સ્ખલિતં વિના

તદ્દૃષ્ટ્વા મુનયસ્સર્વે કૌશલં રૈભ્યપુત્રયૌઃ ॥
શ્લાઘંતે સશિરઃકમ્પં વસિષ્ઠપ્રમુખાસ્તદા

કર્માણિ કાનિ ચિત્તત્ર કારયિત્વા પરાવસુઃ ॥
તૃતીયસવનસ્યાંતે ગૃહકૃત્યં નિરીક્ષિતુમ્

પ્રયયૌ સ્વાશ્રમં સાયં વિનૈવાર્વાવસું દ્વિજાઃ ॥
તસ્મિન્નવસરે રૈભ્યં કૃષ્ણાજિનસમાવૃતમ્

વને ચરંતં પિતરં દૃષ્ટ્વા સ મૃગશંકયા ॥
નિદ્રાકલુષિતો રાત્રાવંધે તમસિ સંકુલે

આત્માનં હંતુમાયાતિ મૃગોઽયમિતિ ચિંતયન્ ॥
જઘાન પિતરં સોઽયં મહારણ્યે પરાવસુઃ

રિરક્ષુણા શરીરં સ્વં તેનાકામનયા પિતા ॥
રજન્યાં હિંસિતો વિપ્રા મહાપાતકકારિણા

અંતિકં સ સમાગત્ય વ્યલોકયત તં હતમ્ ॥
જ્ઞાત્વા સ્વપિતરં રાત્રૌ શુશોચ વ્યથિતેંદ્રિયઃ ॥

પ્રેતકાર્યં તતઃ કૃત્વા પિતુઃ સર્વં પરાવસુઃ ॥
ભૂયોપિ નૃપતેઃ સત્રં પરાવસુરુપાયયૌ

સ્વચેષ્ટિતં તુ તત્સર્વમનુજાય તતોઽબ્રવીત્ ॥
મૃતં સ્વપિતરં શ્રુત્વા સોઽપિ શોકાકુલોઽભવત્

જ્યેષ્ઠોઽનુજં તતઃ પ્રાહ વચનં દ્વિજસત્તમાઃ ॥
મહત્સત્રં સમારબ્ધં બૃહદ્દ્યુમ્નસ્ય ભૂપતેઃ ॥

વોઢુત્વશક્તિર્નાસ્ત્યસ્ય કર્મણો બાલકસ્ય તે ॥
જનકશ્ચ હતો રાત્રૌ મયાપિ મૃગશંકયા

પ્રાયશ્ચિત્તં ચ કર્ત્તવ્યં બ્રહ્મહત્યા વિશુદ્ધયે ॥
મદર્થં વ્રતચર્યાં ત્વં ચર તાત કનિષ્ઠક

એકાકી ધુરમુદ્વોઢું શક્તોઽહં સત્રકર્મણઃ ॥
અર્વાવસુરિતિ પ્રોક્તો જ્યેષ્ઠેન સ તમભ્ય ધાત્

તથા ભવત્વહં જ્યેષ્ઠ ચરિષ્યે વ્રતમુત્તમમ્ ॥
બ્રહ્મહત્યાવિશુદ્ધ્યર્થં ત્વં સત્રધુરમાવહ

ઇત્યુક્ત્વા સોનુઽજો જ્યેષ્ઠં તસ્માત્સત્રાદ્વિ નિર્યયૌ ॥
કારયામાસ કર્માણિ જ્યેષ્ઠસ્તસ્મિન્ગતે કતૌ

દ્વાદશાબ્દં કનિષ્ઠોપિ બ્રહ્મહત્યાવ્રતં દ્વિજાઃ ॥
ચરિત્વા સત્રયાગેઽસ્મિન્નાજગામ પુનર્મુદા

તં દૃષ્ટ્વા ભ્રાતરં જ્યેષ્ઠો બૃહદ્દ્યુમ્નમુવાચ હ ॥
અયં તે બ્રહ્મહા સત્રમર્વાવસુરુપાગતઃ

એનમુત્સારયાશુ ત્વમસ્માત્સત્રાન્નૃપો ત્તમ ॥
અન્યથા સત્રયાગસ્ય ફલહાનિર્ભવિષ્યતિ

ઇતીરિતઃ સ સ્વપ્રેષ્યૈર્યાગાત્તમુદવાસયત્ ॥
ઉદ્વાસ્યમાનો રાજાનમર્વાવસુરથાબ્રવીત્ ॥

ન મયા બ્રહ્મહત્યેયં બૃહદ્દ્યુમ્ન કૃતાનઘ ॥
કિન્તુ જ્યેષ્ઠેન મે સા હિ બ્રહ્મહત્યા કૃતા વિભો

બ્રહ્મહત્યાવ્રતં ચીર્ણં તદર્થં ચ મયા ધુના ॥
એવમુક્તોપિ રાજાસૌ વચસા સ પરાવસોઃ

અર્વાવસું નિજાત્સત્રાદુદવાસયદાશુ વૈ ॥
ધિક્કૃતો બ્રાહ્મણૈશ્ચાયં યયૌ તૂષ્ણીં વનં તદા

મુનિવૃન્દસમાકીર્ણં તપોવનમુપેત્ય સઃ ॥
અર્વાવસુસ્તપશ્ચક્રે દેવૈરપિ સુદુષ્કરમ્

તપઃ કુર્વંસ્તથાદિત્યમુપતસ્થે સમા હિતઃ ॥
મૂર્તિમાંસ્તપસા તસ્ય મહતાઽદુષ્ટધીઃ સ્વયમ્

આવિરાસીત્સ્વયા દીપ્ત્યા ભાસયઞ્જગતીતલમ્ ॥
કર્મસાક્ષી જગચ્ચક્ષુર્ભાસ્કરો દેવતાગ્રણીઃ

આવિર્બભૂવુર્દેવાશ્ચ પુરસ્કૃત્ય શચીપતિમ્ ॥
ઇન્દ્રાદયસ્તતો દેવાઃ પ્રોચુરર્વાવસું દ્વિજાઃ

અર્વાવસો ત્વં પ્રવરસ્તપસા બ્રહ્મ ચર્યતઃ ॥
આચારેણ શ્રુતેનાપિ વેદશાસ્ત્રાદિશિક્ષયા

નિરાકૃતોવમાનેન ત્વં પરાવસુના બહુ ॥
તથાપિ ક્ષમયા યુક્તો ન કુપ્યતિ ભવાન્યતઃ

યસ્માજ્જ્યેષ્ઠોઽવધીત્તાતં ન હિંસીસ્ત્વં મહામતે ॥
બ્રહ્મહત્યાવ્રતં યસ્માત્તદર્થં ચરિતં ત્વયા

અતઃ સ્વીકુર્મ હે ત્વાં તુ પરાકુર્મઃ પરાવસુમ્ ॥
ઉક્ત્વૈવં બલભિન્મુખ્યાઃ સર્વે ચ ત્રિદિવાલયાઃ

તં તે પ્રવરયામાસુર્નિરાસુશ્ચ પરાવસુમ્ ॥
પુનરિંદ્રાદયો દેવાઃ પુરોધાય દિવાકરમ્

અર્વાવસું પ્રોચુરિદં વરં ત્વં વરયેતિ વૈ ॥
સ ચાપિ પ્રાર્થયામાસ જનકસ્યોત્થિતિં પુન.

વધે ચાસ્મરણં દેવાનાત્મનો જનકસ્ય વૈ ॥
તથાસ્ત્વિતિ સુરાઃ પ્રોચુઃ પુનરૂચુરિદં વચઃ

વરં ચાન્યં પ્રદાસ્યામો વરય ત્વં મહામતે ॥
એવમુક્તઃ સુરૈઃ સોયમર્વાવસુરભાષત

મમ ભ્રાતુરદુષ્ટત્વં ભવતુ ત્રિદશાલયાઃ ॥
અર્વાવસોર્વચઃ શ્રુત્વા ત્રિદશાઃ પુનરબ્રુવન્

બ્રાહ્મણસ્ય પિતુર્ઘાતાન્મહાન્દોષઃ પરાવસોઃ ॥
ન હ્યન્યકૃતપાપસ્ય પરેણાનુષ્ઠિતેન વૈ

પ્રાયશ્ચિત્તેન શાંતિઃ સ્યાન્મહાપાતકપંચકે ॥
પિતુર્બ્રાહ્મણહંતુસ્તુ સુતરાં નાસ્તિ નિષ્કૃતિઃ

આત્મનાનુષ્ઠિતેનાપિ વ્રતેન ન હિ દુષ્કૃતિઃ॥
પરાવસોસ્તવ ભ્રાતુરતો નૈવાસ્તિ નિષ્કૃતિઃ

અતોઽસ્માભિરદુષ્ટત્વમસ્મૈ દાતું ન શક્યતે ॥
અર્વાવસુઃ પુનઃપ્રાહ દેવાનિંદ્રપુરોગમાન્

તથાપિ યુષ્મન્માહાત્મ્યાત્પ્રસાદાદ્ભવતાં તથા॥
પિતુર્બ્રાહ્મણહંતુર્મે ભ્રાતુસ્ત્રિદશસત્તમાઃ

યથા સ્યાન્નિષ્કૃતિર્બ્રૂત તથૈવ કૃપયા યુતાઃ ॥
એવમર્વાવસોઃ શ્રુત્વા વચસ્તે ત્રિદશાલયાઃ

ધ્યાત્વા તુ સુચિરં કાલં વિનિશ્ચિત્યેદમબુવન્ ॥
ઉપાયં તે પ્રવક્ષ્યામસ્તત્પાતકનિવારણમ્

દક્ષિણાંબુનિધૌ પુણ્યે રામસેતૌ વિમુક્તિદે ॥
ધનુષ્કોટિરિતિ ખ્યાતં તીર્થમસ્તિ વિમુક્તિદમ્

બ્રહ્મહત્યાસુરાપાનસ્વર્ણસ્તેયવિનાશનમ્॥
ગુરુતલ્પગસંસર્ગદોષાણામપિ નાશનમ્

અકામેનાપિ યઃ સ્નાયાદપવર્ગફલપ્રદમ્ ॥
દુઃસ્વપ્નનાશનં ધન્યં નરકક્લેશનાશનમ્

કૈલાસાદિપદપ્રાપ્તિકારણં પરમાર્થદમ્ ॥
સર્વકામમિદં પુંસામૃણદારિદ્ર્યનાશનમ્

ધનુષ્કોટિર્ધનુ ષ્કોટિર્ધનુષ્કોટિરિતીરણાત્ ॥
સ્વર્ગાપવર્ગદં પુંસાં મહાપુણ્યફલપ્રદમ્

તત્ર ગત્વા તવ ભ્રાતા સ્નાયાદ્યદિ પરાવસુઃ ॥
તત્ક્ષણાદેવ તે જ્યેષ્ઠો મુચ્યતે બ્રહ્મહત્યયા

ઇદં રહસ્યં સુમહત્પ્રાયશ્ચિત્તમુદીરિતમ્ ॥
ઉક્ત્વેત્યર્વાવસું દેવાઃ પ્રયયુઃ સ્વપુરીં પ્રતિ

તત અર્વાવસુર્જ્યેષ્ઠં સમાદાય પરાવસુમ્ ॥
રામચન્દ્રધનુષ્કોટિં પ્રયયૌ મુક્તિદાયિનીમ્

સેતૌ સંકલ્પમુક્ત્વા તુ નિયમેન પરાવસુઃ ॥
સહ ભ્રાત્રા ધનુષ્કોટૌ સસ્નૌ પાતકશુદ્ધયે

સ્નાત્વોત્થિતં ધનુષ્કોટૌ તં પ્રોવાચાશરીરિણી ॥
પરાવસો વિનષ્ટા તે પિતુર્બ્રાહ્મણઘાતજા

બ્રહ્મહત્યા મહા ઘોરા નરકક્લેશકારિણી ॥
ઇત્યુક્ત્વા વિરરામાથ સાપિ વાગશરીરિણી

પરાવસુસ્તદા વિપ્રાઃ કનિષ્ઠેન સમન્વિતઃ ॥
રામચન્દ્રધનુષ્કોટિં પ્રણમ્ય ચ સભક્તિકમ્

રામનાથં મહાદેવં નત્વા ભક્તિપુરઃસરમ્ ॥
વિમુક્તપાતકો વિપ્રાઃ પ્રયયૌ પિતુરાશ્રમમ્

મૃત્વોત્થિતસ્તદા રૈભ્યો દૃષ્ટ્વા પુત્રૌ સમાગતૌ ॥
સંતુષ્ટહૃદયો હ્યાસ્તે પુત્રાભ્યાં સ્વાશ્રમે તદા

રામચન્દ્રધનુષ્કોટૌ સ્નાનેન હતપાતકમ્ ॥
એનં પરાવસું સર્વે સ્વીચક્રુર્મુનયસ્તદા

એવં પરાવસોરુક્તં બ્રહ્મહત્યાવિમોક્ષણમ્ ॥
સ્નાનમાત્રાદ્ધનુષ્કોટૌ યુષ્માકં મુનિપુંગવાઃ

સુરા પાનાદયો વિપ્રા નશ્યંત્યેવાત્ર મજ્જનાત્ ॥
સત્યંસત્યં પુનઃ સત્યમુદ્ધૃત્ય ભુજમુચ્યતે

મહાપાતકસંઘાશ્ચ નશ્યેયુર્મજ્જનાદિહ ॥
ય ઇમં પઠતેઽધ્યાયં બ્રહ્મહત્યાવિમોક્ષણમ્

બ્રહ્મહત્યા વિનશ્યેત તત્ક્ષણાન્નાસ્તિ સંશયઃ ॥
સુરાપાનાદયોઽપ્યસ્ય શાંતિં ગચ્છેયુરંજસા

ઇતિ શ્રીસ્કાંદે મહાપુરાણ એકાશીતિસાહસ્ર્યાં સંહિતાયાં તૃતીયે બ્રહ્મખણ્ડે સેતુમાહાત્મ્યે ધનુષ્કોટિપ્રશંસાયાં પરાવસોર્બ્રહ્મહત્યાવિમો ક્ષણંનામ ત્રયસ્ત્રિંશોઽધ્યાયઃ