સ્કંદ પુરાણ · શ્લોક 3.32-2

શ્રીસૂત ઉવાચ ॥ ॥
ભૂયોઽપિસંપ્રવક્ષ્યામિ ધનુષ્કોટેસ્તુ વૈભવમ્ ॥
યુષ્માકમાદરેણાહં નૈમિષારણ્યવા સિનઃ

નંદોનામ મહારાજઃ સોમવંશસમુદ્ભવઃ ॥
ધર્મેણ પાલયામાસ સાગરાંતાં ધરામિમામ્

તસ્ય પુત્રઃ સમભવદ્ધર્મગુપ્ત ઇતિ શ્રુતઃ ॥
રાજ્ય રક્ષાધુરં નંદો નિજપુત્રે નિધાય સઃ

જિતેંદ્રિયો જિતાહારઃ પ્રવિવેશ તપોવનમ્ ॥
તાતે તપોવનં યાતે ધર્મગુપ્તાભિધો નૃપઃ

મેદિનીં પાલયા માસ ધર્મજ્ઞો નીતિતત્પરઃ ॥
ઈજે બહુવિધૈર્યજ્ઞૈર્દેવાનિંદ્રપુરોગમાન્

બ્રાહ્મણેભ્યો દદૌ વિત્તં ક્ષેત્રાણિ ચ બહૂનિ સઃ ॥
સર્વે સ્વધર્મનિરતાસ્તસ્મિન્રાજનિ શાસતિ

બભૂવુર્નાભવન્પીડાસ્તસ્મિંશ્ચોરાદિસંભવાઃ ॥
કદાચિદ્ધર્મગુપ્તોઽયમારૂઢસ્તુરગોત્તમમ્

વનં વિવેશ વિપ્રેંદ્રા મૃગયારસકૌ તુકી ॥
તમાલતાલહિંતાલકુરવાકુલદિઙ્મુખે

વિચચાર વને તસ્મિન્સિંહવ્યાઘ્રભયાનકે ॥
મત્તાલિકુલસંનાદસંમૂર્છિતદિગંતરે

પદ્મ કલ્હારકુમુદનીલોત્પલવનાકુલૈઃ ॥
તટાકૈરપિ સંપૂર્ણે તપસ્વિજનમંડિતે

તસ્મિન્વને સંચરતો ધર્મગુપ્તસ્ય ભૂપતેઃ ॥
અભૂદ્વિભાવરી વિપ્રાસ્ત મસાવૃતદિઙ્મુખા

રાજાપિ પશ્ચિમાં સંધ્યામુપાસ્ય નિયમાન્વિતઃ ॥
જજાપ તત્ર ચ વને ગાયત્રીં વેદમાતરમ્

સિંહવ્યાઘ્રાદિભીત્યા સ્મિન્વૃક્ષમેકં સમાસ્થિતે ॥
રાજપુત્રે તદાભ્યાગાદૃક્ષઃ સિંહભયાર્દિતઃ

અન્વધાવતં તં ઋક્ષમૈકઃ સિંહો વનેચરઃ ॥
અનુદ્રુતઃ સ સિંહેન ઋક્ષો વૃક્ષમુપારુહત્

આરુહ્ય ઋક્ષો વૃક્ષં તં દદર્શ જગતીપતિમ્ ॥
વૃક્ષસ્થિતં મહાત્માનં મહાબલપરાક્રમમ્

ઉવાચ ભૂપતિં દૃષ્ટ્વા ઋક્ષોયં વનગોચરઃ ॥
મા ભીતિં કુરુ રાજેંદ્ર વત્સ્યાવો રજનીમિહ

મહાસત્ત્વો મહાકાયો મહાદંષ્ટ્રાસમાકુલઃ ॥
વૃક્ષમૂલં સમાયાતઃ સિંહો યમતિભીષણઃ

રાત્ર્યર્ધં ભજ નિદ્રા ત્વં રક્ષ્યમાણો મયાદિતઃ ॥
તતઃ પ્રસુપ્તં માં રક્ષ શર્વર્યર્ધં મહામતે

ઇતિ તદ્વાક્યમાદાય સુપ્તે નંદસુતે હરિઃ ॥
પ્રોવાચ ઋક્ષં સુપ્તોઽયં નૃપશ્ચ ત્યજ્યતામિતિ

તં સિંહમબ્રવીદૃક્ષો ધર્મજ્ઞો દ્વિજસત્તમાઃ॥
ભવાન્ધર્મં ન જાનીષે મૃગરાજ વનેચર

વિશ્વાસઘાતિનાં લોકે મહાકષ્ટા ભવંતિ હિ ॥
ન હિ મિત્રદ્રુહાં પાપં નશ્યેયજ્ઞાયુતૈરપિ

બ્રહ્મહત્યાદિપાપાનાં કથંચિન્નિષ્કૃતિર્ભવેત્ ॥
વિશ્વસ્તઘાતિનાં પાપં ન નશ્યેજ્જન્મકોટિભિઃ

નાહં મેરું મહાભારં મન્યે પંચાસ્ય ભૂતલે ॥
મહાભારમિમં મન્યે લોકે વિશ્વાસઘાતકમ્

એવમુક્તેઽથ ઋક્ષેણ સિંહસ્તૂષ્ણીમભૂત્તદા ॥
ધર્મગુપ્તે પ્રબુદ્ધે તુ ઋક્ષઃ સુષ્વાપ ભૂરુહે

તતઃ સિંહોઽબ્રવીદ્ભૂપમેનમૃક્ષં ત્યજસ્વ મે ॥
એવમુક્તેઽથ સિંહેન રાજા સુપ્તમશંકિતઃ

સ્વાંકન્યસ્તશિરસ્કં તમૃક્ષં તત્યાજ ભૂતલે ॥
પાત્યમાનસ્તતો રાજ્ઞા નખાલંબિતપાદપઃ

ઋક્ષઃ પુણ્યવશાદ્વૃક્ષાન્ન પપાત મહીતલે ॥
સ ઋક્ષો નૃપમભ્યેત્ય કોપાદ્વાક્યમભાષત

કામરૂપધરો રાજન્નહં ભૃગુકુલોદ્ભવઃ ॥
ધ્યાનકાષ્ઠાભિધો નામ્ના ઋક્ષરૂપમધારયમ્

યસ્માદનાગસં સુપ્તમત્યાક્ષીન્માં ભવાન્નૃપ ॥
મચ્છાપાત્ત્વમતઃ શીઘ્રમુન્મત્તશ્ચર ભૂપતે

ઇતિ શપ્ત્વા મુનિર્ભૂપં તતઃ સિંહમભાષત ॥
નૃસિંહસ્ત્વં મહાયક્ષઃ કુબેરસચિવઃ પુરા

।
હિમવદ્ગિરિમાસાદ્ય કદાચિત્ત્વં વધૂસખઃ ॥
અજ્ઞાનાદ્ગૌતમાભ્યાશે વિહારમતનોર્મુદા ॥

ગૌતમોપ્યુટજાદ્દૈવાત્સમિદાહરણાય વૈ ॥
નિર્ગતસ્ત્વાં વિવસનં દૃષ્ટ્વા શાપમુદાહરત્

યસ્માન્મમાશ્રમેઽદ્ય ત્વં વિવસ્ત્રઃ સ્થિતવાનસિ ॥
અતઃ સિંહત્વમદ્યૈવ ભવિતા તે ન સંશયઃ

ઇતિ ગૌતમશાપેન સિંહત્વમગમત્પુરા ॥
કુબેરસચિવો યક્ષો ભદ્રનામા ભવાન્પુરા ॥

કુબેરો ધર્મશીલો હિ તદ્ભૃત્યાશ્ચ તથૈવ હિ ॥
અતઃ કિમર્થં ત્વં હંસિ મામૃષિં વનગોચરમ્

એતત્સર્વમહં ધ્યાના જ્જાનામીહ મૃગાધિપ ॥
ઇત્યુક્તે ધ્યાનકાષ્ઠેન ત્યક્ત્વા સિંહત્વમાશુ સઃ

યક્ષરૂપં ગતો દિવ્યં કુબેરસચિવાત્મકમ્ ॥
ધ્યાનકાષ્ઠમસાવાહ પ્રાંજલિઃ પ્રણતો મુનિમ્

અદ્ય જ્ઞાતં મયા સર્વં પૂર્વવૃત્તં મહામુને ॥
ગૌતમઃ શાપકાલે મે શાપાંતમપિ ચોક્તવાન્

ધ્યાનકાષ્ઠે ન સંવાદ ઋક્ષરૂપેણ તે યદા ॥
તદા નિર્ધૂય સિંહત્વં યક્ષરૂપમવાપ્સ્યસિ

ઇતિ મામબ્રવીદ્બ્રહ્મન્ગૌતમો મુનિપુંગવઃ ॥
અદ્ય સિંહત્વનાશાન્મે જાનામિ ત્વાં મહામુને

ધ્યાનકાષ્ઠાભિધં શુદ્ધં કામરૂપધરં સદા ॥
ઇત્યુક્ત્વા તં પ્રણમ્યાથ ધ્યાનકાષ્ઠં સ યક્ષરાટ્

વિમાનવરમા રુહ્ય પ્રયયાવલકાપુરીમ્ ॥
તસ્મિન્ગતે તુ યક્ષેશે ધ્યાનકાષ્ઠો મહામુનિઃ

અવ્યાહતેષ્ટગમનો યથેષ્ઠઃ પ્રયયૌ મહીમ્ ॥
ધ્યાનકાષ્ઠે ગતે તસ્મિ ન્કામરૂપધરે મુનૌ

ધર્મગુપ્તૌ મુનેઃ શાપાદુન્મત્તઃ પ્રયયૌ પુરીમ્ ॥
ઉન્મત્તરૂપં તં દૃષ્ટ્વા મંત્રિણસ્તુ નૃપોત્તમમ્

પિતુઃ સકાશમા નિન્યૂ રેવાતીરે મનોરમે ॥
તસ્મૈ નિવેદયામાસુર્મતિભ્રંશં સુતસ્ય તે

જ્ઞાત્વા તુ પુત્રવૃત્તાંતં નન્દસ્તસ્ય પિતા તદા ॥
પુત્રમાદાય તરસા જૈમિનેરન્તિકં યયૌ ॥
તસ્મૈ નિવેદયામાસ પુત્રવૃત્તાન્તમાદિતઃ

ભગવઞ્જૈમિને પુત્રો મમાદ્યોન્મત્તતાં ગતઃ

અસ્યોન્માદવિનાશાય બ્રૂહ્યુપાયં મહામુને ॥
ઇતિ પૃષ્ટશ્ચિરં દધ્યૌ જૈમિનિર્મુનિપુંગવઃ

ધ્યાત્વા તુ સુચિરં કાલં નૃપં નંદમથાબ્રવીત્ ॥
ધ્યાનકાષ્ઠસ્ય શાપેન હ્યુન્મ ત્તસ્તે સુતોઽભવત્

તસ્ય શાપસ્ય મોક્ષાર્થમુપાયં પ્રબ્રવીમિ તે ॥
દક્ષિણાંબુનિધૌ સેતૌ પુણ્યે પાપવિનાશને

ધનુષ્કોટિરિતિ ખ્યાતં તીર્થમસ્તિ મહત્તરમ્ ॥
પવિત્રાણાં પવિત્રં ચ મંગલાનાં ચ મંગલમ્

શ્રુતિસિદ્ધં મહાપુણ્યં બ્રહ્મહત્યાદિશોધકમ્ ॥
નીત્વા તત્ર સુતં તેઽદ્ય સ્નાપયસ્વ મહીપતે

ઉન્માદસ્તત્ક્ષણાદેવ તસ્ય નશ્યેન્ન સંશયઃ ॥
ઇત્યુક્તસ્તં પ્રણમ્યાસૌ જૈમિનિં મુનિપુંગવમ્

નંદઃ પુત્રં સમાદાય ધનુષ્કોટિં યયૌ તદા ॥
તત્ર ચ સ્નાપયામાસ પુત્રં નિયમપૂર્વકમ્

સ્નાનમાત્રાત્તતઃ સદ્યો નષ્ટોન્માદોઽભવત્સુતઃ ॥
સ્વયં સસ્નૌ સ નન્દોપિ ધનુષ્કોટૌ સભક્તિકમ્

ઉષિત્વા દિનમેકં તુ સપુત્રસ્તુ પિતા તદા ॥
સેવિત્વા રામનાથં ચ સાંબમૂર્તિં ઘૃણાનિધિમ્

પુત્રમાપૃચ્છય નંદસ્તં પ્રયયૌ તપસે વનમ્ ॥
ગતે પિતરિ પુત્રોઽપિ ધર્મગુપ્તો નૃપો દ્વિજાઃ

પ્રદદૌ રામનાથાય બહુવિત્તાનિ ભક્તિતઃ ॥
બ્રાહ્મણેભ્યો ધનં ધાન્યં ક્ષેત્રાણિ ચ દદૌ તદા

પ્રયયૌ મંત્રિભિઃ સાર્ધં સ્વાં પુરીં તદનંતરમ્ ॥
ધર્મેણ પાલયામાસ રાજ્યં નિહતકણ્ટકમ્

પિતૃપૈતામહં વિપ્રા ધર્મગુપ્તોઽતિધાર્મિકઃ ॥
ઉન્માદૈરપ્યપસ્મારૈર્ગ્રહૈર્દુષ્ટૈશ્ચ યે નરાઃ

ગ્રસ્તા ભવંતિ વિપ્રેંદ્રાસ્તેઽપિ ચાત્ર નિમજ્જનાત્ ॥
ધનુષ્કોટૌ વિમુક્તાઃ સ્યુઃ સત્યં સત્યં વદામ્યહમ્

પરિત્યજ્ય ધનુષ્કોટિં તીર્થમન્યદ્વ્રજેત્તુ યઃ ॥
સિદ્ધં સ ગોપયસ્ત્યક્ત્વા સ્નુહીક્ષીરં પ્રયાચતે ॥

ધનુષ્કોટિર્ધનુષ્કોટિર્ધનુષ્કોટિરિતિ દ્વિજાઃ ॥
ત્રિઃ પઠન્તો નરા યે તુ યત્ર ક્વાપિ જલાશયે

સ્નાંતિ સર્વે નરાસ્તે વૈ યાસ્યંતિ બ્રહ્મણઃ પદમ્ ॥
એવં વઃ કથિતા વિપ્રા ધર્મગુપ્તકથા શુભા

યસ્યાઃ શ્રવણમાત્રેણ બ્રહ્મહત્યા વિનશ્યતિ ॥
સ્વર્ણસ્તેયાદયશ્ચાન્યે નશ્યેયુઃ પાપસંચયાઃ

ઇતિ શ્રીસ્કાંદે મહાપુરાણ એકાશીતિસાહસ્ર્યાં સંહિતાયાં તૃતીયે બ્રહ્મખણ્ડે સેતુમાહાત્મ્યે ધનુષ્કોટિપ્રશંસાયાં ધર્મગુપ્તોન્મા દવિમોક્ષણવર્ણનંનામ દ્વાત્રિંશોઽધ્યાયઃ