સ્કંદ પુરાણ · અધ્યાય 3.31

શ્રીરામ ઉવાચ ॥ ॥
ભગવન્યાનિ તીર્થાનિ સેવિતાનિ ત્વયા વિભો ॥
એતેષાં પરમં તીર્થં તન્મમાચક્ષ્વ માનદ

મયા તુ સીતાહરણે નિહતા બ્રહ્મરાક્ષસાઃ ॥
તત્પાપસ્ય વિશુદયર્થં વદ તીર્થોત્તમોત્તમમ્

વસિષ્ઠ ઉવાચ ॥ ॥
ગંગા ચ નર્મદા તાપી યમુના ચ સરસ્વતી ॥
ગંડકી ગોમતી પૂર્ણા એતા નદ્યઃ સુપાવનાઃ

એતાસાં નર્મદા શ્રેષ્ઠા ગંગા ત્રિપથગામિની ॥
દહતે કિલ્બિષં સર્વં દર્શનાદેવ રાઘવ

દૃષ્ટ્વા જન્મશતં પાપં ગત્વા જન્મશતત્રયમ્ ॥
સ્નાત્વા જન્મસહસ્રં ચ હંતિ રેવા કલૌ યુગે

નર્મદાતીરમાશ્રિત્ય શાકમૂલફલૈરપિ ॥
એકસ્મિન્ભોજિતે વિપ્રે કોટિ ભોજફલં લભેત

ગંગા ગંગેતિ યો બ્રૂયાદ્યોજનાનાં શતૈરપિ ॥
મુચ્યતે સર્વપાપેભ્યો વિષ્ણુલોકં સ ગચ્છતિ

ફાલ્ગુનાંતે કુહૂં પ્રાપ્ય તથા પ્રૌષ્ઠપદેઽસિતે ॥
પક્ષે ગંગામધિ પ્રાપ્ય સ્નાનં ચ પિતૃતર્પણમ્

કુરુતે પિંડદાનાનિ સોઽક્ષયં ફલમશ્નુતે ॥
શુચૌ માસે ચ સંપ્રાપ્તે સ્નાનં વાપ્યાં કરોતિ યઃ

ચતુરશીતિનરકાન્ન પશ્યતિ નરો નૃપ ॥
તપત્યાઃ સ્મરણે રામ મહાપાતકિનામપિ

ઉદ્ધરેત્સપ્તગોત્રાણિ કુલમેકોત્તરં શતમ્ ॥
યમુનાયાં નરઃ સ્નાત્વા સર્વપાપૈઃ પ્રમુચ્યતે

મહાપાતકયુક્તોઽપિ સ ગચ્છેત્પરમાં ગતિમ્ ॥
કાર્ત્તિક્યાં કૃત્તિકાયોગે સરસ્વત્યાં નિમજ્જયેત્

ગચ્છેત્સ ગરુડારૂઢઃ સ્તૂયમાનઃ સુરોત્તમૈઃ ॥
સ્નાત્વા યઃ કાર્તિકે માસિ યત્ર પ્રાચી સરસ્વતી

પ્રાચીં માધવમાસ્તૂય સ ગચ્છેત્પરમાં ગતિમ્ ॥
ગંડકીપુણ્યતીર્થે હિ સ્નાનં યઃ કુરુતે નરઃ

શાલગ્રામશિલામર્ચ્ય ન ભૂયઃ સ્તનપો ભવેત્ ॥
ગોમતીજલકલ્લોલૈર્મજ્જયેત્કૃષ્ણસન્નિધૌ

ચતુર્ભુજો નરો ભૂત્વા વૈકુણ્ઠે મોદતે ચિરમ્ ॥
ચર્મણ્વતીં નમસ્કૃત્ય અપઃ સ્પૃશતિ યો નરઃ

સ તારયતિ પૂર્વજાન્દશ પૂર્વાન્દશાપરાન્ ॥
દ્વયોશ્ચ સંગમં દૃષ્ટ્વા શ્રુત્વા વા સાગરધ્વનિમ્

બ્રહ્મહત્યાયુતો વાપિ પૂતો ગચ્છેત્પરાં ગતિમ્ ॥
માઘમાસે પ્રયાગે તુ મજ્જનં કુરુતે નરઃ

ઇહ લોકે સુખં ભુક્ત્વા અન્તે વિષ્ણુપદં વ્રજેત્ ॥
પ્રભાસે યે નરા રામ ત્રિરાત્રં બ્રહ્મચારિણઃ

યમલોકં ન પશ્યેયુઃ કુંભીપાકાદિકં તથા ॥
નૈમિષારણ્યવાસી યો નરો દેવત્વમાપ્નુયાત્

દેવાનામાલયં યસ્માત્તદેવ ભુવિ દુર્લભમ્ ॥
કુરુક્ષેત્રે નરો રામ ગ્રહણે ચન્દ્રસૂર્યયોઃ

હેમદાનાચ્ચ રાજેંદ્ર ન ભૂયઃ સ્તનપો ભવેત્ ॥
શ્રીસ્થલે દર્શનં કૃત્વા નરઃ પાપાત્પ્રમુચ્યતે

સર્વદુઃખવિનાશે ચ વિષ્ણુલોકે મહીયતે ॥
કાશ્યપીં સ્પર્શયેદ્યો ગાં માનવો ભુવિ રાઘવ ॥

સર્વકામદુઘાવાસમૃષિલોકં સ ગચ્છતિ ॥
ઉજ્જયિન્યાં તુ વૈશાખે શિપ્રાયાં સ્નાનમાચરેત્

મોચયેદ્રૌરવાદ્ઘોરાત્પૂર્વજાંશ્ચ સહસ્રશઃ ॥
સિંધુસ્નાનં નરો રામ પ્રકરોતિ દિનત્રયમ્

સર્વપાપવિશુદ્ધાત્મા કૈલાસે મોદતે નરઃ ॥
કોટિતીર્થે નરઃ સ્નાત્વા દૃષ્ટ્વા કોટીશ્વરં શિવમ્

બ્રહ્મહત્યાદિભિઃ પાપૈર્લિપ્યતે ન ચ સ ક્વચિત્ ॥
અજ્ઞાનામપિ જંતૂનાં મહાઽમેધ્યે તુ ગચ્છતામ્ ॥

પાદોદ્ભૂતં પયઃ પીત્વા સર્વપાપં પ્રણશ્યતિ ॥
વેદવત્યાં નરો યસ્તુ સ્નાતિ સૂર્યોદયે શુભે

સર્વરોગાત્પ્રમુચ્યેત પરં સુખમવાપ્નુયાત્ ॥
તીર્થાનિ રામ સર્વત્ર સ્નાનપાનાવગાહનૈઃ

નાશયંતિ મનુષ્યાણાં સર્વપાપાનિ લીલયા ॥
તીર્થાનાં પરમં તીર્થં ધર્મારણ્યં પ્રચક્ષતે

બ્રહ્મવિષ્ણુશિવાદ્યૈર્યદાદૌ સંસ્થાપિતં પુરા ॥
અરણ્યાનાં ચ સર્વેષાં તીર્થાનાં ચ વિશેષતઃ

ધર્મારણ્યાત્પરં નાસ્તિ ભુક્તિમુક્તિપ્રદાયકમ્ ॥
સ્વર્ગે દેવાઃ પ્રશંસંતિ ધર્મારણ્યનિવાસિનઃ

તે પુણ્યાસ્તે પુણ્યકૃતો યે વસંતિ કલૌ નરાઃ ॥
ધર્મારણ્યે રામદેવ સર્વકિલ્બિષનાશને

બ્રહ્મહત્યાદિપાપાનિ સર્વસ્તેયકૃતાનિ ચ ॥
પરદારપ્રસંગાદિ અભક્ષ્યભક્ષણાદિ વૈ

અગમ્યાગમના યાનિ અસ્પર્શસ્પર્શનાદિ ચ ॥
ભસ્મીભવંતિ લોકાનાં ધર્મારણ્યાવગાહનાત્

બ્રહ્મઘ્નશ્ચ કૃતઘ્નશ્ચ બાલઘ્નોઽનૃતભાષણઃ ॥
સ્ત્રીગોઘ્નશ્ચૈવ ગ્રામઘ્રો ધર્મારણ્યે વિમુચ્યતે

નાતઃ પરં પાવનં હિ પાપિનાં પ્રાણિનાં ભુવિ ॥
સ્વર્ગ્યં યશસ્યમાયુષ્યં વાંછિતાર્થપ્રદં શુભમ્

કામિનાં કામદં ક્ષેત્રં યતીનાં મુક્તિદાયકમ્ ॥
સિદ્ધાનાં સિદ્ધિદં પ્રોક્તં ધર્મારણ્યં યુગેયુગે

॥ બ્રહ્મોવાચ ॥ ॥
વસિષ્ઠવચનં શ્રુત્વા રામો ધર્મભૃતાં વરઃ ॥
પરં હર્ષમનુપ્રાપ્ય હૃદયાનંદકારકમ્

પ્રોત્ફુલ્લહૃદયો રામો રોમાચિંતતનૂરુહઃ ॥
ગમનાય મતિં ચક્રે ધર્મારણ્યે શુભવ્રતઃ ॥

યસ્મિન્કીટપતંગાદિમાનુષાઃ પશવસ્તથા ॥
ત્રિરાત્રસેવનેનૈવ મુચ્યન્તે સર્વપાતકૈઃ

કુશસ્થલી યથા કાશી શૂલપાણિશ્ચ ભૈરવઃ ॥
યથા વૈ મુક્તિદો રામ ધર્મારણ્યં તથોત્તમમ્

તતો રામો મહેષ્વાસો મુદા પરમયા યુતઃ ॥
પ્રસ્થિતસ્તીર્થયાત્રાયાં સીતયા ભ્રાતૃભિઃ સહ

અનુજગ્મુસ્તદા રામં હનુમાંશ્ચ કપીશ્વરઃ ॥
કૌશલ્યા ચ સુમિત્રા ચ કૈકેયી ચ મુદાન્વિતા

લક્ષ્મણો લક્ષણોપેતો ભરતશ્ચ મહામતિઃ ॥
શત્રુઘ્નઃ સૈન્યસહિતોપ્યયોધ્યાવાસિનસ્તથા

પ્રકૃતયો નરવ્યાઘ્ર ધર્મારણ્યે વિનિર્યયુઃ ॥
અનુજગ્મુસ્તદા રામં મુદા પરમયા યુતાઃ

તીર્થયાત્રાવિધિં કર્તું ગૃહાત્પ્રચલિતો નૃપઃ ॥
વસિષ્ઠં સ્વકુલાચાર્યમિદમાહ મહીપતે

॥ શ્રીરામ ઉવાચ ॥ ॥
એતદાશ્ચર્યમતુલં કિમાદિ દ્વારકાભવત્ ॥
કિયત્કાલસમુત્પન્ના વસિષ્ઠેદં વદસ્વ મે

॥ વસિષ્ઠ ઉવાચ ॥ ॥
ન જાનામિ મહારાજ કિયત્કાલાદભૂદિદમ્ ॥
લોમશો જાંબવાંશ્ચૈવ જાનાતીતિ ચ કારણમ્

શરીરે યત્કૃતં પાપં નાનાજન્માંતરેષ્વપિ ॥
પ્રાયશ્ચિતં હિ સર્વેષામેતત્ક્ષેત્ર પરં સ્મૃતમ્

શ્રુત્વેતિ વચનં તસ્ય રામં જ્ઞાનવતાં વરઃ ॥
ગન્તું કૃતમતિસ્તીર્થં યાત્રાવિધિમથાચરત્

વસિષ્ઠં ચાગ્રતઃ કૃત્વા મહામાંડલિકૈર્નૃપૈઃ ॥
પુનશ્ચરવિધિં કૃત્વા પ્રસ્થિતશ્ચોત્તરાં દિશમ્

વસિષ્ઠં ચાગ્રતઃ કૃત્વા પ્રતસ્થે પશ્ચિમાં દિશમ્ ॥
ગ્રામાદ્ગ્રામમતિક્રમ્ય દેશાદ્દેશં વનાદ્વનમ્

વિમુચ્ય નિર્યયૌ રામઃ સસૈન્યઃ સપરિચ્છદઃ ॥
ગજવાજિસહસ્રૌઘૈ રથૈર્યાનૈશ્ચ કોટિભિઃ॥

શિબિકાભિશ્ચાસંખ્યાભિઃ પ્રયયૌ રાઘવસ્તદા ॥
ગજારૂઢઃ પ્રપશ્યંશ્ચ દેશાન્વિવિધસૌહૃદાન્

શ્વેતાતપત્રં વિધૃત્ય ચામરેણ શુભેન ચ ॥
વીજિતશ્ચ જનૌઘેન રામસ્તત્ર સમભ્યગાત્

વાદિત્રાણાં સ્વનૈઘોરૈર્નૃત્યગીતપુરઃસરૈઃ ॥
સ્તૂયમાનોપિ સૂતૈશ્ચ યયૌ રામો મુદાન્વિતઃ

દશમેઽહનિ સંપ્રાપ્તં ધર્મારણ્યમનુત્તમમ્ ॥
અદૂરે હિ તતો રામો દૃષ્ટ્વા માંડલિકં પુરમ્

તત્ર સ્થિત્વા સસૈન્યસ્તુ ઉવાસ નિશિ તાં પુરીમ્ ॥
શ્રુત્વા તુ નિર્જનં ક્ષેત્રમુદ્વસં ચ ભયાનકમ્

વ્યાઘ્રસિંહાકુલં તત્ર યક્ષરાક્ષસસેવિતમ્ ॥
શ્રુત્વા જનમુખાદ્રામો ધર્મારણ્યમરણ્યકમ્ ॥
તચ્છ્રુત્વા રામદેવસ્તુ ન ચિંતા ક્રિયતામિતિ

તત્રસ્થાન્વણિજઃ શૂરાન્દક્ષાન્સ્વવ્યવસાયકે

સમર્થાન્હિ મહાકાયાન્મહાબલપરાક્રમાન્ ॥
સમાહૂય તદા કાલે વાક્યમેતદથાબ્રવીત્

શિબિકાં સુસુવણાં મે શીઘ્રં વાહયતાચિરમ્ ॥
યથા ક્ષણેન ચૈકેન ધર્મરણ્યં વ્રજામ્યહમ્

તત્ર સ્નાત્વા ચ પીત્વા ચ સર્વપાપાત્પ્રમુચ્યતે ॥
એવં તે વણિજઃ સર્વૈ રામેણ પ્રેરિતાસ્તદા

તથેત્યુક્ત્વા ચ તે સર્વે ઊહુસ્તચ્છિબિકાં તદા ॥
ક્ષેત્રમધ્યે યદા રામઃ પ્રવિષ્ટઃ સહસૈનિકઃ ॥

તદ્યાનસ્ય ગતિર્મંદા સંજાતા કિલ ભારત ॥
મંદશબ્દાનિ વાદ્યાનિ માતંગા મંદગામિનઃ

હયાશ્ચ તાદૃશા જાતા રામો વિસ્મય માગતઃ ॥
ગુરું પપ્રચ્છ વિનયાદ્વશિષ્ઠં મુનિપુંગવમ્

કિમેતન્મંદગતયશ્ચિત્રં હૃદિ મુનીશ્વર ॥
ત્રિકાલજ્ઞો મુનિઃ પ્રાહ ધર્મક્ષેત્રમુપાગતમ્ ॥

તીર્થે પુરાતને રામ પાદચારેણ ગમ્યતે ॥
એવં કૃતે તતઃ પશ્ચાત્સૈન્યસૌખ્યં ભવિષ્યતિ

પાદચારી તતૌ રામઃ સૈન્યેન સહ સંયુતઃ ॥
મધુવાસનકે ગ્રામે પ્રાપ્તઃ પરમભાવનઃ

ગુરુણા ચોક્તમાર્ગેણ માતૄણાં પૂજનં કૃતમ્ ॥
નાનોપહારૈર્વિવિધૈઃ પ્રતિષ્ઠાવિધિપૂર્વકમ્

તતો રામો હરિક્ષેત્રં સુવર્ણાદક્ષિણે તટે ॥
નિરીક્ષ્ય યજ્ઞયોગ્યાશ્ચ ભૂમીર્વૈ બહુશસ્તથા

કૃતકૃત્યં તદાત્માનં મેને રામો રઘૂદ્વહઃ ॥
ધર્મસ્થાનં નિરીક્ષ્યાથ સુવર્ણાક્ષોત્તરે તટે

સૈન્યસંઘં સમુત્તીર્ય્ય બભ્રામ ક્ષેત્રમધ્યતઃ ॥
તત્ર તીર્થેષુ સર્વેષુ દેવતાયતનેષુ ચ

યથોક્તાનિ ચ કર્માણિ રામશ્ચક્રે વિધાનતઃ ॥
શ્રાદ્ધાનિ વિધિવચ્ચક્રે શ્રદ્ધયા પરયા યુતઃ

સ્થાપયામાસ રામેશં તથા કામેશ્વરં પુનઃ ॥
સ્થાનાદ્વાયુપ્રદેશે તુ સુવર્ણો ભયતસ્તટે

કૃત્વૈવં કૃતકૃત્યોઽભૂદ્રામો દશરથાત્મજઃ ॥
કૃત્વા સર્વવિધિં ચૈવ સભાયાં સમુપાવિશત્

તાં નિશાં સ નદીતીરે સુષ્વાપ રઘુનંદનઃ ॥
તતોઽર્દ્ધરાત્રે સંજાતે રામો રાજીવલોચનઃ

જાગૃતસ્તુ તદા કાલ એકાકી ધર્મવત્સલઃ ॥
અશ્રૌષીચ્ચ ક્ષણે તસ્મિન્રામો નારીવિરોદનમ્

નિશાયાં કરુણૈર્વાક્યૈ રુદંતીં કુરરીમિવ ॥
ચારૈર્વિલોકયામાસ રામસ્તામતિસંભ્રમાત્

દૃષ્ટ્વાતિવિહ્વલાં નારીં ક્રંદન્તીં કરુણૈઃ સ્વરૈઃ ॥
પૃષ્ટા સા દુઃખિતા નારી રામદૂતૈસ્તદાનઘ

॥ દૂતા ઊચુઃ ॥ ॥
કાસિ ત્વં સુભગે નારિ દેવી વા દાનવી નુ કિમ્ ॥
કેન વા ત્રાસિતાસિ ત્વં મુષ્ટં કેન ધનં તવ

વિકલા દારુણાઞ્છબ્દાનુદ્ગિરંતી મુહુર્મુહુઃ ॥
કથયસ્વ યથાતથ્યં રામો રાજાભિપૃચ્છતિ॥

તયોક્તં સ્વામિનં દૂતાઃ પ્રેષયધ્વં મમાંતિકમ્ ॥
યથાહં માનસં દુઃખં શાંત્યૈ તસ્મૈ નિવેદયે

તથેત્યુક્ત્વા તતો દૂતા રામમાગત્ય ચાબ્રુવન્

ઇતિ શ્રીસ્કાંદે મહાપુરાણ એકાશીતિસાહસ્ર્યાં સંહિતાયાં તૃતીયે બ્રહ્મખણ્ડે પૂર્વભાગે ધર્મારણ્યમાહાત્મ્યે દૂતાગમનંનામૈકત્રિંશો ઽધ્યાયઃ