સ્કંદ પુરાણ · શ્લોક 3.2-3

॥ ઋષય ઊચુઃ ॥ ॥
કથં સૂત મહાભાગ રામેણાક્લિષ્ટકર્મણા ॥
સેતુર્બદ્ધો નદીનાથે હ્યગાધે વરુણાલયે

સેતૌ ચ કતિ તીર્થાનિ ગંધમાદનપર્વતે ॥
એતન્નઃ શ્રદ્દધાનાનાં બ્રૂહિ પૌરાણિકોત્તમ

॥ શ્રીસૂત ઉવાચ ॥ ॥
રામેણ હિ યથાસેતુર્નિબદ્ધો વરુણાલયે ॥
તદહં સંપ્રવક્ષ્યામિ યુષ્માકં મુનિપુંગવાઃ

આજ્ઞયા હિ પિતૂ રામો ન્યવસદ્દંડકાનને॥
સીતાલક્ષ્મણસંયુક્તઃ પંચવટ્યાં સમાહિતઃ

તસ્મિન્નિવ સતસ્તસ્ય રાઘવસ્ય મહાત્મનઃ ॥
રાવણેન હૃતા ભાર્યા મારીચચ્છદ્મના દ્વિજાઃ

માર્ગમાણો વને ભાર્યાં રામો દશરથાત્મજઃ॥
પંપાતીરે જગા માસૌ શોકમોહસમન્વિતઃ

દૃષ્ટવાન્વાનરં તત્ર કંચિદ્દશરથાત્મજઃ ॥
વાનરેણાથ પૃષ્ટોઽયં કો ભવાનિતિ રાઘવઃ

આદિતઃ સ્વસ્ય વૃત્તાંત્તં તસ્મૈ પ્રોવાચ તત્ત્વતઃ ॥
અથ રાઘવસંપૃષ્ટો વાનરઃ કો ભવાનિતિ

સોપિ વિજ્ઞાપયામાસ રાઘવાય મહાત્મને ॥
અહં સુગ્રીવસચિવો હનૂમા ન્નામ વાનરઃ

તેન ચ પ્રેરિતોઽભ્યાગાં યુવાભ્યાં સખ્યમિચ્છતા ॥
આગચ્છતં તદ્ભદ્રં વાં સુગ્રીવાંતિકમાશુ વૈ

તથાસ્ત્વિતિ સ રામો પિ તેન સાકં મુનીશ્વરાઃ ॥
સુગ્રીવાંતિકમાગપ્ય સખ્યં ચક્રેઽગ્નિસાક્ષિકમ્

પ્રતિજજ્ઞેઽથ રામોઽપિ તસ્મૈ વાલિવધં પ્રતિ ॥
સુગ્રીવશ્ચાપિ વૈ દેહ્યાઃ પુનરાનયનં દ્વિજાઃ

ઇત્યેવં સમયં કૃત્વા વિશ્વાસ્ય ચ પરસ્પરમ્ ॥
મુદા પરમયા યુક્તૌ નરેશ્વરકપીશ્વરૌ

આસાતે બ્રાહ્મણશ્રેષ્ઠા ઋષ્યમૂકગિરૌ તથા ॥
સુગ્રીવપ્રત્યયાર્થં ચ દુંદુભેઃ કાયમાશુ વૈ

પાદાંગુષ્ઠેન ચિક્ષેપ રાઘવો બહુયોજનમ્ ॥
સપ્તતાલા વિનિર્ભિન્ના રાઘવેણ મહાત્મના

તતઃ પ્રીતમના વીરઃ સુગ્રીવો રામમબ્રવીત્ ॥
ઇંદ્રાદિદેવતાભ્યોઽપિ નાસ્તિ રાઘવ મે ભયમ્

ભવાન્મિત્રં મયા લબ્ધો યસ્માદતિ પરાક્રમઃ ॥
અહં લંકેશ્વરં હત્વા ભાર્યામાનયિતાસ્મિ તે

તતઃ સુગ્રીવસહિતો રામચંદ્રો મહાબલઃ ॥
સલક્ષ્મણો યયૌ તૂર્ણં કિષ્કિંધાં વાલિપાલિતામ્

તતો જગર્જ સુગ્રીવો વાલ્યાગમનકાંક્ષયા ॥
અમૃષ્યમાણો વાલી ચ ગર્જિતં સ્વાનુજસ્ય વૈ॥

અંતઃપુરાદ્વિનિષ્ક્રમ્ય યુયુધેઽવરજેન સઃ ॥
વાલિમુષ્ટિપ્રહારેણ તાડિતો ભૃશવિહ્વલઃ

સુગ્રીવો નિર્ગતસ્તૂર્ણં યત્ર રામો મહાબલઃ ॥
તતો રામો મહાબાહુસ્સુગ્રીવસ્ય શિરોધરે

લતામાબધ્ય ચિહ્નં તુ યુદ્ધાયાચોદયત્તદા ॥
ગર્જિતેન સમાહૂય સુગ્રીવો વાલિનં પુનઃ

રામપ્રેરણયા તેન બાહુયુદ્ધમથાકરોત્ ॥
તતો વાલિનમાજઘ્ને શરેણૈકેન રાઘવઃ

હતે વાલિનિ સુગ્રીવઃ કિષ્કિંધાં પ્રત્યપદ્યત ॥
તતો વર્ષાસ્વતીતાસુ સુગ્રીવો વાનરાધિપઃ

સીતામાનયિતું તૂર્ણં વાનરાણાં મહાચમૂમ્ ॥
સમાદાય સમાગચ્છદંતિકં નૃપપુત્રયોઃ

પ્રસ્થાપયામાસ કપીન્સીતાન્વેષણકાંક્ષયા ॥
વિદિતાયાં તુ વૈદેહ્યા લંકાયાં વાયુસૂનુના

દત્તે ચૂડામણૌ ચાપિ રાઘવો હર્ષશોકવાન્॥
સુગ્રીવેણાનુજેનાપિ વાયુપુત્રેણ ધીમતા

તથાન્યૈઃ કપિભિશ્ચૈવ જાંબવન્નલમુખ્યકૈઃ ॥
અન્વીયમાનો રામોઽસૌ મુહૂર્તેઽભિજિતિ દ્વિજાઃ

વિલંઘ્ય વિવિધા ન્દેશાન્મહેંદ્રં પર્વતં યયૌ ॥
ચક્રતીર્થં તતો ગત્વા નિવાસમકરોત્તદા

તત્રૈવ તુ સ ધર્માત્મા સમાગચ્છદ્વિભીષણઃ ॥
ભ્રાતા વૈ રાક્ષસેંદ્રસ્ય ચતુર્ભિઃ સચિવૈઃ સહ

પ્રતિજગ્રાહ રામસ્તં સ્વાગતેન મહાત્મના ॥
સુગ્રીવસ્ય તુ શંકાઽભૂત્પ્રણિધિઃ સ્યાદયં ત્વિતિ

રાઘવસ્તસ્ય ચેષ્ટાભિઃ સમ્યક્સ્વચરિતૈર્હિતૈઃ ॥
અદુષ્ટમેનં દૃષ્ટ્વૈવ તત એનમપૂજયત્

સર્વરાક્ષસરાજ્યે તમભ્યષિંચદ્વિભીષણમ્ ॥
ચક્રે ચ મંત્રિપ્રવરં સદૃશં રવિસૂનુના

ચક્રતીર્થં સમાસાદ્ય નિવસદ્રઘુનંદનઃ ॥
ચિંતયન્રાઘવઃ શ્રીમાન્સુગ્રીવાદીનભાષત

મધ્યે વાનરમુ ખ્યાનાં પ્રાપ્તકાલમિદં વચઃ ॥
ઉપાયઃ કો નુ ભવતામેતત્સાગરલંઘને

ઇયં ચ મહતી સેના સાગરશ્ચાપિ દુસ્તરઃ ॥
અંભોરાશિરયં નીલશ્ચંચલોર્મ્મિસમાકુલઃ

ઉદ્યન્મત્સ્યો મહાનક્રશંખશુક્તિસમાકુલઃ ॥
ક્વચિદૌર્વાનલાક્રાંતઃ ફેનવાનતિભીષણઃ ॥

પ્રકૃષ્ટપવનાકૃષ્ટનીલમેઘસમન્વિતઃ ॥
પ્રલયાંભોધરારાવઃ સારવાનનિલોદ્ધતઃ

કથં સાગરમક્ષોભ્યં તરામો વરુણા લયમ્ ॥
સૈન્યૈઃ પરિવૃતાઃ સર્વે વાનરાણાં મહૌજસામ્

ઉપાયૈરધિગચ્છામો યથા નદનદીપતિમ્ ॥
કથં તરામઃ સહસા સસૈન્યા વરુણાલયમ્

શતયોજનમાયાતં મનસાપિ દુરાસદમ્ ॥
અતો નુ વિઘ્ના બહવઃ કથં પ્રાપ્યા ચ મૈથિલી

કષ્ટાત્કષ્ટતરં પ્રાપ્તા વયમદ્ય નિરાશ્રયાઃ ॥
મહાજલે મહાવાતે સમુદ્રે હિ નિરાશ્રયે

ઉપાયં કં વિધાસ્યામસ્તરણાર્થં વનૌકસામ્ ॥
રાજ્યાદ્ભ્રષ્ટો વનં પ્રાપ્તો હૃતા સીતા મૃતઃ પિતા

ઇતોઽપિ દુઃસહં દુઃખં યત્સાગરવિલંઘનમ્ ॥
ધિગ્ધિગ્ગર્જિતમંભોધે ધિગેતાં વારિરાશિતામ્

કથં તદ્વચનં મિથ્યા મહર્ષેઃ કુમ્ભજન્મનઃ ॥
હત્વા ત્વં રાવણં પાપં પવિત્રે ગંધમાદને ॥
પાપોપશમનાયાશુ ગચ્છસ્વેતિ યદીરિતમ્

॥ શ્રીસૂત ઉવાચ ॥ ॥
ઇતિ રામવચઃ શ્રુત્વા સુગ્રીવપ્રમુખાસ્તદા

ઊચુઃ પ્રાંજલયઃ સંર્મે રાઘવં તં મહાબલમ્ ॥
નૌભિરેનં તરિષ્યામઃ પ્લવૈશ્ચ વિવિધૈરિતિ

મધ્યે વાનરકોટીનાં તદોવાચ વિભીષણઃ ॥
સમુદ્રં રાઘવો રાજા શરણં ગન્તુમર્હતિ

ખનિતઃ સાગરૈરેષ સમુદ્રો વરુણાલયઃ ॥
કર્તુમર્હતિ રામસ્ય તજ્જ્ઞાતેઃ કાર્યમંબુધિઃ

વિભીષણેનૈવમુક્તો રાક્ષસેન વિપશ્ચિતા ॥
સાંત્વયન્રાઘવઃ સર્વાન્વાનરાનિદમબ્રવીત્

શતયોજન વિસ્તારમશક્તાઃ સર્વવાનરાઃ ॥
તર્તું પ્લવોડુપૈરેનં સમુદ્રમતિભીષણમ્

નાવો ન સંતિ સેનાયા બહ્વ્યા વાનરપુંગવાઃ ॥
વણિજામુપઘાતં ચ કથમસ્મદ્વિધશ્ચરેત્

વિસ્તીર્ણં ચૈવ નઃ સૈન્યં હન્યાચ્છિદ્રેષુ વા પરઃ ॥
પ્લવોડુપપ્રતારોઽતો નૈવાત્ર મમ રોચતે

વિભીષેણોક્તમે વેદં મોદતે મમ વાનરાઃ ॥
અહં ત્વિમં જલનિધિમુપાસ્યે માર્ગસિદ્ધયે

નો ચેદ્દર્શયિતા માર્ગં ધક્ષ્યામ્યેનમહં તદા ॥
મહાસ્ત્રૈરપ્રતિહતૈરત્યગ્નિપવનોજ્જ્વલૈઃ

ઇત્યુક્ત્વા સહસૌમિત્રિરુપસ્પૃશ્યાથ રાઘવઃ ॥
પ્રતિશિશ્યે જલનિધિં વિધિવત્કુશસંસ્તરે

તદા રામઃ કુશા સ્તીર્ણે તીરે નદનદીપતેઃ ॥
સંવિવેશ મહાબાહુર્વેદ્યામિવ હુતાશનઃ

શેષભોગનિભં બાહુમુપધાય રઘૂદ્વહઃ ॥
દક્ષિણો દક્ષિણં બાહુમુપાસ્તે મકરાલયમ્

તસ્ય રામસ્ય સુપ્તસ્ય કુશાસ્તીર્ણે મહીતલે ॥
નિયમાદપ્રમત્તસ્ય નિશાસ્તિસ્રોઽતિચક્રમુઃ

સ ત્રિરાત્રોષિતસ્તત્ર નયજ્ઞો ધર્મતત્પરઃ ॥
ઉપાસ્તેસ્મ તદા રામઃ સાગરં માર્ગસિદ્ધયે

ન ચ દર્શયતે મન્દસ્તદા રામસ્ય સાગરઃ ॥
પ્રયતેનાપિ રામેણ યથાર્હમપિ પૂજિતઃ

તથાપિ સાગરો રામં ન દર્શયતિ ચાત્મનઃ ॥
સમુદ્રાય તતઃ ક્રુદ્ધો રામો રક્તાંતલોચનઃ

સમીપવર્તિનં ચેદં લક્ષ્મણં પ્રત્યભાષત ॥
અદ્ય મદ્બાણનિર્ભિન્નૈર્મકરૈર્વરુણાલયમ્

નિરુદ્ધતોયં સૌમિત્રે કરિષ્યામિ ક્ષણાદહમ્ ॥
સશંખશુક્તાજાલં હિ સમીનમકરં શનૈઃ

અદ્ય બાણૈરમોઘાસ્ત્રૈર્વારિધિં પરિશોષયે ॥
ક્ષમયા હિ સમાયુક્તં મામયં મકરાલયઃ

અસમર્થં વિજાનાતિ ધિક્ક્ષમામીદૃશે જને ॥
ન દર્શયતિ સામ્ના મે સાગરો રૂપમાત્મનઃ

ચાપમાનય સૌમિત્રે શરાંશ્ચાશીવિષોપમાન્॥
સાગરં શોષયિષ્યામિ પદ્ભ્યાં યાંતુ પ્લવંગમાઃ

એનં લંઘિતમર્યાદં સહસ્રોર્મિસમાકુલમ્ ॥
નિર્મર્યાદં કરિષ્યામિ સાયકૈર્વરુણાલયમ્

મહાર્ણવં શોષયિષ્યે મહાદાનવસંકુલમ્ ॥
મહામકરનક્રાઢ્યં મહાવીચિસમાકુલમ્

એવમુક્ત્વા ધનુષ્પાણિઃ ક્રોધપર્યાકુલેક્ષણઃ ॥
રામો બભૂવ દુર્ધર્ષસ્ત્રિપુરઘ્નો યથા શિવઃ

આકૃષ્ય ચાપં કોપેન કમ્પયિત્વા શરૈર્જગત્ ॥
મુમોચ વિશિખાનુગ્રાંસ્ત્રિપુરેષુ યથા ભવઃ

દીપ્તા બાણાશ્ચ યે ઘોરા ભાસયન્તો દિશો દશ ॥
પ્રાવિશન્વારિધેસ્તોયં દૃપ્તદાનવસંકુલમ્

સમુદ્રસ્તુ તતો ભીતો વેપમાનઃ કૃતાંજલિઃ ॥
અનન્યશરણો વિપ્રાઃ પાતા લાત્સ્વયમુત્થિતઃ

શરણં રાઘવં ભેજે કૈવલ્યપદકારણમ્ ॥
તુષ્ટાવ રાઘવં વિપ્રા ભૂત્વા શબ્દૈર્મનોરમૈઃ

॥ સમુદ્ર ઉવાચ॥ ॥
નમામિ તે રાઘવ પાદપંકજં સીતાપતે સૌખ્યદ પાદસેવનાત્ ॥
નમામિ તે ગૌતમદારમોક્ષજં શ્રીપાદરેણું સુરવૃન્દસેવ્યમ્

સુન્દપ્રિયાદેહવિદારિણે નમો નમોસ્તુ તે કૌશિકયાગરક્ષિણે ॥
નમો મહાદેવશરાસભેદિને નમો નમો રાક્ષસસંઘનાશિને

રામરામ નમસ્યામિ ભક્તાનામિષ્ટદાયિનમ્ ॥
અવતીર્ણો રઘુકુલે દેવકાર્યચિકીર્ષયા

નારાયણમનાદ્યંતં મોક્ષદં શિવમચ્યુતમ્ ॥
રામરામ મહાબાહો રક્ષ માં શરણાગતમ્

કોપં સંહર રાજેંદ્ર ક્ષમસ્વ કરુણાલય ॥
ભૂમિર્વાતો વિયચ્ચાપો જ્યોતીંષિ ચ રઘૂદ્વહ

યત્સ્વભાવાનિ સૃષ્ટાનિ બ્રહ્મણા પરમેષ્ઠિના ॥
વર્તંતે તત્સ્વભા વાનિ સ્વભાવો મે હ્યગાધતા

વિકારસ્તુ ભવેદ્ગાધ એતત્સત્યં વદામ્યહમ્ ॥
લોભાત્કામાદ્ભયાદ્વાપિ રાગાદ્વાપિ રઘૂદ્વહ

ન વંશજં ગુણં હાતુમુત્સહેયં કથંચન ॥
તત્કરિષ્યે ચ સાહાય્યં સેનાયાસ્તરણે તવ

ઇત્યુક્તવન્તં જલધિં રામોઽવાદીન્નદીપતિમ્ ॥
સસૈન્યોઽહં ગમિ ષ્યામિ લંકાં રાવણપાલિતામ્

તચ્છોષમુપયાહિ ત્વં તરણાર્થં મમાધુના ॥
ઇત્યુક્તસ્તં પુનઃ પ્રાહ રાઘવં વરુણાલયઃ

શૃણુષ્વાવ હિતો રામ શ્રુત્વા કર્તવ્યમાચર ॥
યદ્યાજ્ઞયા તે શુષ્યામિ સસૈન્યસ્ય યિયાસતઃ

અન્યેઽપ્યાજ્ઞાપયિષ્યંતિ મામેવં ધનુષો બલાત્ ॥
ઉપાયમન્યં વક્ષ્યામિ તરણાર્થં બલસ્ય તે

અસ્તિ હ્યત્ર નલોનામ વાનરઃ શિલ્પિસંમતઃ ॥
ત્વષ્ટુઃ કાકુત્સ્થ તનયો બલવાન્વિશ્વકર્મણઃ

સ યત્કાષ્ઠં તૃણં વાપિ શિલાં વા ક્ષેપ્સ્યતે મયિ ॥
સર્વં તદ્ધારયિષ્યામિ સ તે સેતુર્ભવિષ્યતિ

સેતુના તેન ગચ્છ ત્વં લંકાં રાવણપાલિ તામ્ ॥
ઉક્ત્વેત્યંતર્હિતે તસ્મિન્રામો નલમુવાચ હ

કુરુ સેતું સમુદ્રે ત્વં શક્તો હ્યસિ મહામતે ॥
તદાઽબ્રવીન્નલો વાક્યં રામં ધર્મભૃતાં વરમ્

અહં સેતું વિધાસ્યામિ હ્યગાધે વરુણાલયે ॥
પિત્રા દત્તવરશ્ચાહં સામર્થ્યે ચાપિ તત્સમઃ

માતુર્મમ વરો દત્તો મન્દરે વિશ્વક ર્મણા ॥
શિલ્પકર્મણિ મત્તુલ્યો ભવિતા તે સુતસ્ત્વિતિ

પુત્રોઽહમૌરસસ્તસ્ય તુલ્યો વૈ વિશ્વકર્મણા ॥
અદ્યૈવ કામં બધ્નંતુ સેતું વાનરપું ગવાઃ

તતો રામનિસૃષ્ટાસ્તે વાનરા બલવત્તરાઃ ॥
પર્વતાન્ગિરિશૃંગાણિ લતાતૃણમહીરુહાન્

સમાજહ્રુર્મહાકાયા ગરુડાનિલરંહસઃ ॥
નલશ્ચક્રે મહાસેર્તુમધ્યે નદનદીપતેઃ

દશયોજનવિસ્તીર્ણં શતયોજનમાયતમ્ ॥
જાનકીરમણો રામઃ સેતુમેવમકારયત્

।
નલેન વાનરેન્દ્રેણ વિશ્વકર્મસુતેન વૈ ॥
તમેવં સેતુમાસાદ્ય રામચન્દ્રેણ કારિતમ્

સર્વે પાતકિનો મર્ત્યા મુચ્યન્તે સર્વપાતકૈઃ ॥
વ્રતદાન તપોહોમૈર્ન તથા તુષ્યતે શિવઃ

સેતુમજ્જનમાત્રેણ યથા તુષ્યતિ શંકરઃ ॥
ન તુલ્યં વિદ્યતે તેજોયથા સૌરેણ તેજસા

સેતુસ્નાનેન ચ તથા ન તુલ્યં વિદ્યતે ક્વચિત્ ॥
તત્સેતુમૂલં લંકાયાં યત્રરામો યિયાસયા

વાનરૈઃ સેતુમારેભે પુણ્યં પાપ પ્રણાશનમ્ ॥
તદ્દર્ભશયનં નામ્ના પશ્ચાલ્લોકેષુ વિશ્રુતમ્

એવમુક્તં મયા વિપ્રાઃ સમુદ્રે સેતુબંધનમ્ ॥
અત્ર તીર્થાન્યનેકાનિ સંતિ પુણ્યાન્યનેકશઃ

ન સંખ્યાં નામધેયં વા શેષો ગણયિતું ક્ષમઃ ॥
કિં ત્વહં પ્રબ્રવીમ્યદ્ય તત્ર તીર્થાનિ કાનિચિત્

ચતુર્વિંશતિ તીર્થાનિ સંતિ સેતૌ પ્રધાનતઃ॥
પ્રથમં ચકતીર્થં સ્યાદ્વેતાલવરદં તતઃ

તતઃ પાપવિનાશાર્થં તીર્થં લોકેષુ વિશ્રુતમ્ ॥
તતઃ સીતાસરઃ પુણ્યં તતો મંગલતીર્થકમ્॥

તતઃ સકલપાપઘ્ની નામ્ના ચામૃતવાપિકા ॥
બ્રહ્મકુણ્ડં તતસ્તીર્થં તતઃ કુંડં હનૂમતઃ

આગસ્ત્યં હિ તતસ્તીર્થં રામતીર્થ મતઃ પરમ્ ॥
તતો લક્ષ્મણતીર્થં સ્યાજ્જટાતીર્થમતઃ પરમ્

તતો લક્ષ્મ્યાઃ પરં તીર્થમગ્નિતીર્થમતઃ પરમ્ ॥
ચક્રતીર્થં તતઃ પુણ્યં શિવતીર્થમતઃ પરમ્

તતઃ શંખાભિધં તીર્થં તતો યામુનતીર્થકમ્ ॥
ગંગાતીર્થં તતઃ પશ્ચાદ્ગયાતીર્થમનન્તરમ્

તતઃ સ્યાત્કોટિતીર્થાખ્યં સાધ્યાનામમૃતં તતઃ ॥
માનસાખ્યં તતસ્તીર્થં ધનુષ્કોટિસ્તતઃ પરમ્

પ્રધાનતીર્થાન્યેતાનિ મહાપાપહરાણિ ચ ॥
કથિતાનિ દ્વિજશ્રેષ્ઠાસ્સેતુમધ્યગતાનિ વૈ

યથા સેતુશ્ચ બદ્ધોઽભૂદ્રામેણ જલધૌ મહાન્ ॥
કથિતં તચ્ચ વિપ્રેન્દ્રાઃ પુણ્યં પાપહારં તથા

યચ્છ્રુત્વા ચ પઠિત્વા ચ મુચ્યતે માનવો ભુવિ

અધ્યાયમેનં પઠતે મનુષ્યઃ શૃણોતિ વા ભક્તિયુતો દ્વિજેંદ્રાઃ ॥
સો નંતમાપ્નોતિ જયં પરત્ર પુનર્ભવક્લેશમસૌ ન ગચ્છેત્

ઇતિ શ્રીસ્કાંદે મહાપુરાણ એકાશીતિસાહસ્ર્યાં સંહિતાયાં તૃતીયે બ્રહ્મખણ્ડે સેતુમાહાત્મ્યે સેતુનિર્માણાદિવર્ણનંનામ દ્વિતીયોઽધ્યાયઃ