સ્કંદ પુરાણ · અધ્યાય 3.29

સૂત ઉવાચ ॥ ॥
અતઃ પરં શૃણુધ્વં હિ લોહાસુરવિચેષ્ટિતમ્ ॥
બલેઃ પુત્રશતસ્યાપિ કથયિષ્યામિ વિશ્રુતમ્

યથા તૌ ભ્રાતરૌ વૃદ્ધૌ પ્રાપતુઃ સ્થાનમુત્તમમ્॥
તદા પ્રભૃતિ વૈરાગ્યં દૈત્યો લોહાસુરે દધૌ

કિં કરોમિ ક્વ ગચ્છામિ તપસે સ્થાનમુત્તમમ્ ॥
યસ્ય પારં ન જાનંતિ દેવતા મુનયો નરાઃ

કો મયાઽઽરાધ્યતાં દેવો હૃદિ ચિંતયતે ભૃશમ્ ॥
ઇતિ ચિંતયતસ્તસ્ય મતિર્જાતા મહાત્મનઃ

દધૌ ગંગાં સ્વશીર્ષેણ પુષ્પવંતૌ ચ નેત્રયોઃ ॥
હૃદા નારાયણં દેવં બ્રહ્માણં કટિમંડલે

ઇંદ્રાદ્યા દેવતાઃ સર્વે યદ્દેહે પ્રતિબિંબિતાઃ ॥
પ્રપશ્યંતિ તદાત્માનં ભાસ્કરઃ સલિલે યથા

તમેવારાધયિષ્યામિ નિરંજનમકલ્મષઃ ॥
એવં કૃત્વા મતિં દૈત્ય સ્તપસ્તેપે સુદુષ્કરમ્ ॥
ભીતો જન્મભયાદ્ઘોરાદ્દુષ્કરં યન્મહાત્મભિઃ

અંબુભક્ષો વાયુભક્ષઃ શીર્ણપર્ણાશનસ્તથા ॥
દિવ્યં વર્ષશતં સાગ્રં યદા તેપે મહત્તપઃ ॥
તતસ્તુતોષ ભગવાંસ્ત્રિશૂલવરધારકઃ

॥ ઈશ્વર ઉવાચ ॥ ॥
વરં વૃણીષ્વ ભદ્રં તે મનસા યદભીપ્સિતમ્ ॥
લોહાસુર મયા દેયં તવ નાસ્તિ તપોબલાત્

ઇત્યુક્તો દાનવસ્તત્ર શંકરાગ્રે વચોઽબ્રવીત્

॥ લોહાસુર ઉવાચ ॥ ॥
યદિ તુષ્ટોસિ દેવેશ વરમેકં વૃણોમ્યહમ્ ॥
શરીરસ્યાજરત્વં ચ મા મૃત્યોરપિ મે ભયમ્

જન્મન્યસ્મિન્પ્રભો ભૂયાત્સ્થાતવ્યં હૃદયે મમ ॥
એવમસ્તુ શિવઃ પ્રાહ તત્ર તં દાનવેશ્વરમ્

શર્વલબ્ધવરો દૈવાત્પુનસ્તેપે મહત્તપઃ ॥
રમ્યે સરસ્વતીતીરે તરણાય ભવાર્ણવાત્

વત્સરાણાં સહસ્રાણિ પ્રયુતાન્યર્બુદાનિ ચ ॥
શંકતે ભગવાનિંદ્રો ભીતસ્તસ્ય તપોબલાત્

મા મે પદચ્યુતિર્ભૂયાદ્દૈત્યલ્લોહાસુરાત્ક્વચિત્ ॥
મઘવાન્ગુપ્તરૂપેણ સમેત્યાશ્રમકાનનમ્

તપોભંગં પ્રકુરુતે કંપયિત્વા મહાસુરમ્ ॥
તાડયંતિ શરીરે તં મુષ્ટિભિસ્તીક્ષ્ણકર્કશૈઃ

અથ તેન ચ દૈત્યેન ધ્યાનમુત્સૃજ્ય વીક્ષિતમ્ ॥
ઇંદ્રેણ તત્કૃતં સર્વં તપોબલવિનાશનમ્

તસ્ય તૈરભવદ્યુદ્ધમિંદ્રાદ્યૈરથ કર્ક્કશૈઃ ॥
એકસ્ય બહુભિઃ સાર્દ્ધં દેવાસ્તે તેન સંયુગે

રુધિરાક્લિન્નદેહા વૈ પ્રહારૈર્જર્જરીકૃતાઃ ॥
કેશવં શરણં પ્રાપ્તા ત્રાહિ ત્રાહીતિ ભાષિણઃ

॥
॥ સૂત ઉવાચ ॥ ॥
દેવાનાં વાક્યમાકર્ણ્ય વાસુદેવો જનાર્દનઃ ॥
યુયુધે કેશવસ્તેન યુદ્ધે વર્ષશતં કિલ

તતો નારાયણં તત્ર જિગાય સ વરોર્જિતઃ ॥
અથ નારાયણો દેવો જિતો લોહાસુરેણ તુ

મંત્રયામાસ રુદ્રેણ બ્રહ્મણા ચ પુનઃપુનઃ ॥
મીમાંસિત્વા ત્રયો દેવાઃ પુનર્યુદ્ધસમુદ્યમમ્

લોહાસુરસ્ય દૈત્યસ્ય વપુર્દૃષ્ટ્વા પુનર્નવમ્ ॥
મહદાસીત્પુનર્યુદ્ધં દૈત્યકેશવયોસ્તતઃ

ન મમાર યદા દૈત્યો વિષ્ણુના પ્રભવિષ્ણુના ॥
તરસા તં કેશવોઽપિ પાતયામાસ ભૂતલે

ઉત્તાનં પતિતં દૃષ્ટ્વા પિનાકી પરમેશ્વરઃ ॥
દધાર હૃદયે તસ્ય સ્વરૂપં રૂપવર્જિતઃ

કણ્ઠે તસ્થૌ તતો બ્રહ્મા તસ્ય લોહાસુરસ્ય ચ ॥
ચરણૌ પીડયામાસ સ્વસ્થિત્યા પુરુષોત્તમઃ

અથ દૈત્યઃ સમુત્તસ્થૌ ભૃશં બદ્ધોપિ ભૂતલે ॥
દૃષ્ટ્વોત્થિતં તતો દૈત્યં પાતયંતં સુરોત્તમાન્

ઉવાચ દિવ્યયા વાચા વિરંચિઃ કમલાસનઃ

॥
॥ બ્રહ્મોવાચ ॥ ॥
લોહાસુર સદા રક્ષ વાચોધર્મમભીક્ષ્ણશઃ ॥
ત્વયા યત્પ્રાર્થિતં રુદ્રાત્તદેવ સમુપસ્થિતમ્

અહં વિષ્ણુશ્ચ રુદ્રશ્ચ ત્રયોઽમી સુરસત્તમાઃ ॥
ત્વદ્દેહમુપવેક્ષ્યામો યાવદાભૂતસંપ્લવમ્

દાનવેશ શિવપ્રાપ્તિર્ભાવભક્ત્યૈવ જાયતે ॥
શિવં ચાલયિતું બુદ્ધિઃ કથં તવ ભવિષ્યતિ

અચલાંશ્ચાલયેદ્યસ્તુ પ્રાસાદાન્બ્રાહ્મણાન્પુરાન્ ॥
અચિરેણૈવ કાલેન પાતકેનૈવ લિપ્યતે

શ્મશાનવત્પરિત્યાજ્યઃ સત્યધર્મબહિષ્કૃતઃ ॥
સત્યવાગસિ ભદ્રં તે મા વિચાલય દેવતાઃ

યેન યાતાસ્તુ પિતરો યેન યાતાઃ પિતામહાઃ ॥
તેન માર્ગેણ ગંતવ્યં ન ચોલ્લંઘ્યા સતાં ગતિઃ

દાનવેશ પિતા તે હિ દદૌ લોકત્રયં હરેઃ ॥
વાક્પાશબદ્ધઃ પાતાલે રાજ્યં ચક્રે મહીપતિઃ

તથા ત્વમસિ વાક્પાશાચ્છિવભક્તિસમન્વિતઃ ॥
ભૂતલે તિષ્ઠ દૈત્યેંદ્ર મા વાગ્વૈકલ્પ્યમાપ્નુહિ

વરાંસ્તે ચ પ્રદાસ્યામો મા વિચાલ્યા હિ દેવતાઃ

॥
॥ વ્યાસ ઉવાચ ॥ ॥
તચ્છ્રુત્વા બ્રહ્મણો વાક્યં સંતુષ્ટો દાનવેશ્વરઃ ॥
પ્રાહ પ્રસન્નયા વાચા બ્રહ્માણં કેશવં હરમ્

॥ લોહાસુર ઉવાચ ॥ ॥
વાક્પાશબદ્ધસ્તિષ્ઠામિ ન પુનર્ભવતાં બલે ॥
બ્રહ્મા વિષ્ણુશ્ચ રુદ્રશ્ચ ત્રયોઽમી સુરસત્તમાઃ

સ્થાસ્યંતિ ચેચ્છરીરે મે કિં ન લબ્ધં મયા તતઃ ॥
ઇદં કલેવરં મે હિ સમારૂઢં ત્રિભિઃ સુરૈઃ

ભૂમ્યાં ભવતુ વિખ્યાતં મત્પ્રભાવાત્સુરોત્તમાઃ

લોહાસુરસ્ય વાક્યેન હર્ષિતા સ્ત્રિદશાસ્ત્રયઃ ॥
દદુઃ પ્રત્યુત્તરં તસ્મૈ બ્રહ્મવિષ્ણુમહેશ્વરાઃ

સત્યવાક્પાશતો દૈત્યો ન સત્યાચ્ચલિતો યતઃ ॥
તેન સત્યેન સંતુષ્ટા દાસ્યા મસ્તે મનીપ્સિતમ્

॥ બ્રહ્મોવાચ ॥ ॥
યથા સ્નાનં બ્રહ્મજ્ઞાનં દેહત્યાગો ગયાતલે ॥
ધર્મારણ્યે તથા દૈત્ય ધર્મ્મેશ્વરપુરઃ સ્થિતે

કૂપે તર્પ્પણકં શ્રાદ્ધં શંસંતિ પિતરો દિવિ ॥
સંતુષ્ટા પિંડદાનેન ગયાયાં પિતરો યથા

વાંછંતિ તર્પ્પણં કૂપે ધર્મારણ્યે વિશુદ્ધયે ॥
દાનવેન્દ્ર શરીરં તુ તીર્થં તવ ભવિષ્યતિ

એકવિંશતિવારાંસ્તુ ગયાયાં તર્પ્પણે કૃતે ॥
પિતૄણાં યા પરા તૃપ્તિર્જાયતે દાનવાધિપ

ધર્મેશ્વર પુરસ્તાત્સા ત્વેકદા પિતૃતર્પણાત્ ॥
સ્યાદ્વૈ દશગુણા તૃપ્તિઃ સત્યમેવ ન સંશયઃ

પિતૄણાં પિંડદાનેન અક્ષય્યા તૃપ્તિરસ્ત્વિહ ॥
શિવરૂપાંતરાલે વૈ ધર્મારણ્યે ધરાતલે

શ્રદ્ધયૈવ હિ કર્ત્તવ્યાઃ શ્રાદ્ધપિંડોદકક્રિયાઃ ॥
તથાંતરાલે ચાસ્માકં શ્રાદ્ધપિંડૌ વિશેષતઃ

તથા શરીરે ક્વાપિસ્તાંચિંતા સત્યોઽસિ સુવ્રત॥
ત્રિષુ લોકેષુ દુષ્પ્રાપં સત્યં તે દિવિ સંસ્થિતમ્

અસ્મદ્વાક્યેન સત્યેન તત્તથાઽસુરસત્તમ ॥
ગયાસમધિકં તીર્થં તવ જાતં ધરાતલે

અસ્માકં સ્થિતિરવ્યગ્રા તવ દેહે ન સંશયઃ ॥
સત્યપાશેન બદ્ધાઃ સ્મ દૃઢમેવ ત્વયાઽનઘ

॥ વિષ્ણુરુવાચ ॥ ॥
ગયાપ્રયાગ કસ્યાઽપિ ફલં સમધિકં સ્મૃતમ્ ॥
ચતુર્દ્દશ્યામમાવાસ્યાં લોહયષ્ટ્યાં પિંડદાનતઃ

બલિપુત્રસ્ય સત્યેન મહતી તૃપ્તિરત્ર હિ ॥
મા કુરુષ્વાત્ર સંદેહં તવ દેહે સ્થિતા સ્વયમ્

સરસ્વતી પુણ્યતોયા બ્રહ્મલોકાત્પ્રયાત્યુત ॥
પ્લાવયિષ્યંતિ દેહાંગં મયા સહ સુસંગતા

યથો વૈ દ્વારકા વાસો દેવસ્તત્ર મહેશ્વરઃ ॥
વિરંચિર્યત્ર તીર્થાનિ ત્રીણ્યેતાનિ ધરાતલે

ભવિષ્યતિ ચ પાતાલે સ્વર્ગલોકે યમક્ષયે ॥
વિખ્યાતાન્યસુરશ્રેષ્ઠ પિ તૄણાં તૃપ્તિહેતવે

અથાન્યત્સંપ્રવક્ષ્યામિ ગાથાં પિતૃકૃતાં પરામ્ ॥
આજ્ઞારૂપાં હિ પુત્રાણાં તાં શૃણુષ્વ મમાનઘ

પિતર ઊચુઃ॥
શંકરસ્યાગ્રતઃ સ્થાનં રુદ્રલોકપ્રદં નૃણામ્ ॥
પાપદેહવિશુદ્ધ્યર્થં પાપેનોપહતાત્મનામ્

તસ્મિંસ્તિલોદકેનાપિ સદ્ગતિં યાંતિ તર્પિતાઃ ॥
પિતરો નરકાદ્વા પિ સુપુત્રેણ સુમેધસા

ગોપ્રદાનં પ્રશંસંતિ તત્તત્ર પિતૃમુક્તયે ॥
પિત્રાદિકાન્સમુદ્દિશ્ય દૃષ્ટ્વા રુદ્રં ચ કેશવમ્

તિલપિણ્યાકપિંડેન તૃપ્તિં યાસ્યામહે પરામ્ ॥
ચતુર્દ્દશ્યામમાવાસ્યાં તથા ચ પિતૃતર્પણમ્

અજ્ઞાતગોત્રજન્માનસ્તેભ્યઃ પિંડાંસ્તુ નિર્વપેત્ ॥
તેઽપિ યાંતિ દિવં સર્વે યે દત્ત ઇતિ શ્રુતિઃ

સર્વકાર્યાણિ સંત્યજ્ય માનવૈઃ પુણ્યમીપ્સુભિઃ ॥
પ્રાપ્તે ભાદ્રપદે માસે ગંતવ્યા લોહયિષ્ટકા ॥
અજ્ઞાતગોત્રનામ્ના તુ પિંડ મંત્રમિમં શૃણુ

પિતૃવંશે મૃતા યે ચ માતૃવંશે તથૈવ ચ ॥
અતીતગોત્રજાસ્તેભ્યઃ પિંડોઽયમુપતિષ્ઠતુ

॥ વિષ્ણુરુવાચ ॥ ॥
અનેનૈવ તુ મંત્રેણ મમાગ્રે સુરસત્તમ ॥
ક્ષીણે ચંદ્રે ચતુર્દ્દશ્યાં નભસ્યે પિંડમાહરેત્

પિતૄણામક્ષયા તૃપ્તિર્ભવિષ્યતિ ન સંશયઃ ॥
તિલપિણ્યાકપિંડેન પિતરો મોક્ષમાપ્નુયુઃ

ક્ષણત્રયવિનિર્મુક્તા માનવા જગતીતલે ॥
ભવિષ્યંતિ ન સંદેહો લોહયષ્ટ્યા તિલતર્પણે

સ્નાત્વા યઃ કુરુતે ચાત્ર પિતૃપિંડોદકક્રિયાઃ ॥
પિતરસ્તસ્ય તૃપ્યંતિ યાવદ્બ્રહ્મદિવાનિશમ્

અમાવાસ્યાદિનં પ્રાપ્ય માસિ ભાદ્રપદે સરઃ ॥
બ્રહ્મણો યષ્ટિકાયાં તુ યઃ કુર્યાત્પિતૃતર્પણમ્

પિતરસ્તસ્ય તૃપ્તાઃ સ્યુર્યાવદાભૂતસંપ્લવમ્ ॥
તેષાં પ્રસન્નો ભગવાનાદિદેવો મહેશ્વરઃ

અસ્ય તીર્થસ્ય યાત્રાયાં મતિર્યેષાં ભવિષ્યતિ ॥
ગોક્ષીરેણ તિલૈઃ શ્વેતૈઃ સ્નાત્વા સારસ્વતે જલે

તર્પયેદક્ષયા તૃપ્તિઃ પિતૄણાં તસ્ય જાયતે ॥
શ્રાદ્ધં ચૈવ પ્રકુ ર્વીત સક્તુભિઃ પયસા સહ

અમાવાસ્યાદિનં પ્રાપ્ય પિતૄણાં મોદમિચ્છુકઃ ॥
રુદ્રતીર્થે તતો ધેનું દયાદ્વસ્ત્રાણિ યમતીર્થકે

વિષ્ણુતીર્થે હિરણ્યં ચ પિતૄણાં મોક્ષમિચ્છુકઃ ॥
વિનાક્ષતૈર્વિના દર્ભૈર્વિના ચાસનમેવ ચ ॥
વારિમાત્રાલ્લોહયષ્ટ્યાં ગયાશ્રાદ્ધફલં લભેત્

॥ સૂત ઉવાચ ॥ ॥
એતદ્વઃ કથિતં વિપ્રા લોહાસુરવિચેષ્ટિતમ્ ॥
યચ્છ્રુત્વા બ્રહ્મહા ગોઘ્નો મુચ્યતે સર્વપાતકૈઃ

એકવિંશતિવારન્તુ ગયાયાં પિંડ પાતને ॥
તત્ફલં સમવાપ્નોતિ સકૃદસ્મિઞ્છ્રુતે સતિ

ચતુઃષ્કોટિ દ્વિલક્ષં ચ સહસ્રં શતમેવ ચ ॥
ધેનવસ્તેન દત્તાઃ સ્યુર્માહાત્મ્યં શૃણુ યાત્તુ યઃ

ઇતિ શ્રીસ્કાંદે મહાપુરાણ એકાશીતિસાહસ્ર્યાં સંહિતાયાં તૃતીયે બ્રહ્મખણ્ડે પૂર્વભાગે ધર્મારણ્યમાહાત્મ્યે લોહાસુરમાહાત્મ્યસંપૂર્તિર્નામૈકોનત્રિંશોઽધ્યાયઃ